Кіріспе

Ресей-Қазақстан мұнай құбыры Каспий құбыр консорциумы (CPC) - консорциум және мұнай құбыры. Бұл консорциум Каспий мұнайын Тенгиз кен орныннан Ресейдің Қара теңіздегі Новороссийск портындағы экспорттық терминалы Новороссийск 2 теңіз терминалына тасымалдау үшін. Бұл әлемдегі ең ірі құбырлардың бірі. 2021 жылы құбыр күніне 1,3 миллион баррельге дейін экспортталды.

Тарих

CPC бастапқыда 1992 жылы Ресей, Қазақстан және Оман үкіметтерімен Қара теңіздегі экспорттық бағыттарға арналған құбыр желісін салу үшін құрылған. Chevron Corporation-қа қосылуға ұсынылды, алайда келіссөздер Chevron-ға қатысты жоғары қаржылық жүктемеге байланысты тоқтатылды. Жоба бірнеше жылға тоқтап тұрды, 1996 жылы қайта құрылымдалу нәтижесінде жобаға сегіз өндіріс компаниясы қосылды. Олардың арасында Chevron, Mobil, LUKoil, Royal Dutch Shell және Rosneft компаниялары бар. BP консорциумға 2003 жылы қосылды. Акциялар үш мемлекет пен сегіз компания арасында 50-50 бөлінді. Өндірістік компаниялар құрылыс шығындарын 2,67 млрд АҚШ долларына қаржыландырады, ал Ресей Федерациясы 293 млн АҚШ доллары сомасында пайдаланылмаған құбыр активтерін қосты. 2007 жылдың сәуірінде Ресей үкіметі өз акцияларын Ресейдің мемлекеттік мұнай құбыры компаниясы "Транснефтьке" тапсырды. 2008 жылдың қазанында Оман Үкіметі өзінің 7% үлесін Transneft компаниясына 700 миллион долларға сатып, жобадан шығып кетті. 2008 жылдың 17 желтоқсанында құбырды кеңейту туралы меморандумға қол қойылды. 2016 жылдың 14 қазанында Кашаган мұнай кен орнынан шикі мұнай алғаш рет Каспий құбыр консорциумының жүйесіне ағыла бастады. 2018 жылдың 18 сәуірінде Қалмыкидегі ПТК кеңейту жобасының соңғы сорғы станциясы тұрақты пайдалануға берілді. 2019 жылдың 21 мамырында ҚХР акционерлерінің жылдық жиналысы "Бөтелдіктерді жою бағдарламасы" (ББП) қабылдады, онда Тенгиз Новороссийск мұнай құбырының қуатын жылына кем дегенде 72,5 млн тоннаға дейін кеңейту қарастырылған.

Техникалық ерекшеліктері

Ұзын мұнай құбырының диаметрі шамамен екіден беске дейін өзгеріп отырады. Теңіз терминалына екі бір нүктелі кемежай кіреді, ал танк фермасы әрқайсысы төрт болаттан жасалған қоймадан тұрады. Газ құбыры арқылы ағыны шамамен 2022 жылы әлемдік мұнай сұранысының шамамен 1,2%-ын құрады.

Операциялар

2008 жылы CPC мұнай тасымалдаған көлемі 31,5 млн. тонна болды, бұл 2007 жылы 32,6 млн. тоннадан төмен. 2009 жылдың алғашқы үш айында құбыр арқылы 8,7 млн тонна мұнай тасымалданды. 2001 жылдан 2020 жылдың 31 сәуіріне дейін Тенгиз Новороссийск құбыр жүйесі арқылы 662,784,671 тонна таза мұнай әлемдік нарыққа жеткізілді. Оның 582 814 809 тоннасы - Қазақстаннан, 85 295 642 тоннасы - Ресейде өндірілген мұнай. Осы кезеңде өңделген танкерлердің жалпы саны 287 болды. 2022 жылдың наурызында Новороссийск портындағы құбыр желісімен байланысты үш кеме жағажайларының екеуі дауылдан зақымдалды. Жөндеу жұмыстары екі айға созылуы мүмкін, ал экспорт күніне 1 миллион баррельге дейін төмендейді. 2022 жылдың 6 шілдесінде Ресей соты мұнайдың төгілуіне байланысты құбырдың 30 күнге тоқтатылуын бұйырды. ККП үкімге шағымданды және келесі аптаның 11 шілдесінде тоқтату алынып тасталды, ал ККП-ға 200 000 рубль (3300 АҚШ доллары) айыппұл салынды. 6 шілдедегі шешімге қарамастан, Қазақстанның Тенгиз мұнай кен орнының операторы Тенгизшевройл мұнай құбырын дереу тоқтату техникалық жағынан мүмкін емес болғандықтан және "қайталанбайтын зардаптарға" әкелетіндіктен, мұнайды КТК арқылы тасымалдау үзілмеді деп мәлімдеді. CPC құбыр желісі Қазақстанның мұнай экспортының барлық бөлігіне жуық бөлігін алып жүреді, бұл елдің мұнай жеткізу жолдары Ресейге қатты тәуелді. Сонымен қатар, Қазақстанның қалған мұнай экспортының 15%-ға жуығы Ресей арқылы өткізіледі (ал 5%-ға жуығы Қытайға немесе темір жол және Каспий теңізі арқылы басқа да бағыттарға жіберіледі). 6 шілдеде құбырдың ісі тоқтатылғаннан кейін, Қазақстан президенті Қасым Жомарт Тоқаев өз елінің үкіметін мұнай жеткізу жолдарын әртараптандыруға бұйырды.