Кіріспе

Румыниядағы христиандықтың тарихы Римнің Төменгі Моэзия провинциясында басталды, онда көптеген христиандар 3 ғасырдың соңында шейіт болды. Қазіргі Румыния аумағында 3 және 4 ғасырлардағы жүзден астам археологиялық орындарда христиан қауымдарының дәлелдері табылды. Алайда VII - X ғасырлардағы деректер өте аз, сондықтан осы кезеңде христиан діні әлсіреп қалған сияқты. Румыниялықтардың басым көпшілігі Шығыс православие шіркеуінің мүшелері, ал роман тілдерінде сөйлейтін басқа халықтардың көпшілігі католик шіркеуінің мүшелері. Румын тіліндегі негізгі христиан терминологиясы латын тілінен шыққан, бірақ румындар ортағасырлық дереккөздерде Влахтар деп аталатын, Ежелгі шіркеу славян тілінде өткізілетін литургияны қабылдауға байланысты көптеген оңтүстік славян терминдерін алған. Румын тіліндегі ең алғашқы діни мәтіндер аудармалары 15 ғасырда пайда болды, ал 1688 жылы алғашқы толық Киелі кітап аудармасы жарық көрді. Румынияның Дунай өзенінің солтүстігіндегі тұрғындары арасында православие шіркеуінің иерархиясы болғанын растайтын ең көне дәлел - 1234 жылғы папалық бұрыштама. Карпат тауларының шығысы мен оңтүстігіндегі аумақтарда 14 ғасырда Валахия мен Молдавия княздіктері құрылғаннан кейін Константинопольдің Экуменикалық Патриархына бағынышты екі митрополит құрылды. Молдавиядағы монастырлықтардың өсуі ХІV ғасырдағы Хесихаст қайта өркендеуі мен Шығыс Еуропадағы монастырлық дәстүрдің қазіргі заманғы дамуы арасындағы тарихи байланысты қамтамасыз етті. Православие ғасырлар бойы тек Карпать тауларының батысындағы аймақтарда ғана мойындалды, онда 11 ғасырда Венгрия корольдігінде Рим католик шіркеулері құрылды. XVI ғасырда Трансильвания княздігіне айналған бұл аумақтарда төрт "қабылданған дінге" - католицизм, кальвинизм, лютерандық және унитаризмге - артықшылық берілді. Габсбургтер империясы княздікті басып алғаннан кейін, 1698 жылы жергілікті православие дінбасыларының бір бөлігі Риммен одақ орнағанын жариялады. Румын Православие шіркеуінің автокефалиясы 1885 жылы, Валахия мен Молдавияның Румынияға қосылғанына бірнеше жыл өткеннен кейін каноникалық түрде танылды. Православ шіркеуі мен Риммен біріккен румын шіркеуі 1923 жылы ұлттық шіркеулер деп жарияланды. Коммунистік билік соңғысын жойды, ал біріншісі 1948 жылы үкіметке бағынышты болды. 1989 жылы коммунистік режим құлағаннан кейін униат шіркеуі қайта құрылды. Румынияның Конституциясы шіркеулердің мемлекетінен дербестігін атап көрсетеді.

Христиан діндеріне дейінгі діндер

Ежелгі дәуірде Дунайдың төменгі жағалауында өмір сүрген индоевропалық халық - гетелердің діні жанның өлмейтініне деген сеніммен ерекшеленді. Бұл діннің тағы бір басты ерекшелігі - Залмоксис құрметіне табынушылық; Залмоксистің ізбасарлары онымен адам құрбандығы арқылы қарым-қатынас жасады. Грек құдайларына табынушылық осы аймақта тіпті жаулап алғаннан кейін де кең тараған. Қазіргі Банат, Ольтень және Трансильвания 106 жылы "Дакия Траяна" Рим провинциясына айналды. Көптеген империялар Дакияға өздерінің басқа аймақтарынан келген табынушылықтарды қоныстандырады. Бұл кездегі барлық эпиграфикалық ескерткіштердің шамамен 73% -ы грек-рим құдайларына арналған. "Дакия Траяна" провинциясы 270-ші жылдары таратылды.

Рим дәуірі

Румыниядағы христиан қауымдары кем дегенде 3 ғасырдан басталған. Римдік Гипполит III ғасырдың басында жазған ауызша тарихқа сәйкес, Иса Мәсіхтің ілімдерін алғаш рет "Скифияда" Киелі Андрей таратты. Егер "Скифия" деген сөз Крымға емес, Кіші Скифияға қатысты болса, онда Румыниядағы христиандық елшілердің дәстүрі деп қарастыруға болады. Кейбір христиандық заттар III ғасырдан, яғни Рим империясы бұл аймақтан кетіп қалғанға дейін, табылған. Крест белгісі, балық, жүзім сабақтары және басқа да христиандық рәміздер салынған ыдыстар Ульпия Траяна, Поролисс, Потайсса, Апулум, Ромула және Герладан басқа елді мекендерден табылды. Потайсада Ізгі Бағушыны бейнелейтін асыл тастар табылды. "Мен - Юпитердің азғын мәсіхшілерге қарсы жазасы" деген жазуы бар түркі және алтын түсті сақина да табылған, ол 3 ғасырдағы мәсіхшілерді қудалаумен байланысты болуы мүмкін. Облыстың негізгі қалаларында 4 - 6 ғасырларда салынған 35 базилика табылған. Төменгі Дунайдан солтүстікке қарай салынған ең алғашқы базилика Суцидавада (қазіргі Селеи) Юстиниан I (527565) кезінде қайта салынған римдік бекіністердің бірінде тұрғызылды. VI ғасырда Калатис (қазіргі Мангалия), Капидава және Кіші Скитияның басқа қалаларында жерлеу камералары салынды. Қабырғаларға Забур жырларынан үзінділер жазылған. Кіші Скитиядан келген дінбасылар алғашқы төрт экуменикалық соборларда талқыланған теологиялық дау-дамайларға қатысқан. V ғасырдың аяғында он төрт епископты басқаратын провинцияның митрополиттері Томисте (қазіргі Констанца) болды. Иоанн Кассиан (360435), Дионисий Экзигус (470574) және Иоанн Максенций (шикілік монахтар деп аталатын жетекші) Кіші Скитияда өмір сүрді және оның христиандануына ықпал етті.

Шығыс Рим империясы кезеңі

Дакия Траянаның бұрынғы провинциясынан табылған 4 - 6 ғасырлардағы христиандық заттардың көпшілігі Рим империясынан әкелінген. Археологтар қоғамдық ғимараттар Славени мен Поролисс қалаларында христиандық ғибадат орындарына айналды деген пікірді бірауыздан қабылдамады. Сантана де Муреш Черняхов некрополистеріндегі 4-ғасырдағы бірнеше қабірлер христиандық бағыт бойынша орналастырылған. Мұнда V және VI ғасырларға жататын крест бейнелері бар балшықтан жасалған шамдар да табылған. Римдік Суцидава бекінісінде (Олт округі) бұрынғы Рим Дакиясындағы ең көп ерте христиандық табылмалар табылды, олардың көпшілігі 4 ғасырға жатады. Христиандық символдар бар басқа заттар Alba Iulia, Dej, Lipova, Deva, Cluj Napoca, Zlatna сияқты жерлерде табылған. Дакия Траянаға 350 жылы "Тайфали, Виктуали және Тервингтер" үстемдік етті. Батыс готтар құрамына кірген Тервингтер арасында христиандық ілімдер 3 ғасырда басталды. Мысалы, 341 жылы "геттіктер жеріндегі христиандардың епископы" болып тағайындалған Ульфиланың ата-бабалары 250 жылы Кападокияда (Түркия) тұтқындалған. 348 жылы готтар христиандарды бірінші рет қудалаған кезде Ульфила Моэзияға айдалды, онда ол грек, латын және гот тілдерінде уағыздауын жалғастырды. 369 - 372 жылдар аралығында болған екінші қуғын-сүргін кезінде көптеген сенушілер шейіт болды, соның ішінде гот Сабас та болды. Гунндықтардың 376 жылы басып кіргенінен кейін 26 готика шейітінің сүйектері Рим империясына көшірілді. 454 жылы ғұндар империясы құлағаннан кейін, гепидтер "барлық Дакияны жеңімпаз ретінде басқарды". V ғасырдағы Апахидадағы қабірдегі алтын сақина айқышпен безендірілген. Қабірдегі тағы бір сақинада "", деген жазу бар, бұл, мүмкін, белгілі Гепид патшаларының бірі Омхарусқа қатысты. Гепид патшалығын 567-568 жылы аварлар жойды. Юстиниан I (527-565) билігі Дунайдан шығыс Рим империясының әскери және діни кеңею кезеңі болды. Осы мақсатта император өзеннің солтүстік жағалауында Дробета, Ледерата, Зернес Диерна, Суцидава, Виминациум және т.б. сияқты кейбір бекіністерді қайта салды. "Novella XI" 535 жылы Юстиниана Прима архиепископлығының негізін қалау актісінде, осы префектураны құруға итермелейтін аргументтерде империяның кеңейгендігі расталады. "Барбариялардың" арасында мәсіхшілердің болғаны жақсы дәлелденген. Теофилак Симокат "бір кездері бұрын-соңды мәсіхші дінге сенген" Гепид туралы жазған. Мұндай артефактілер Ботосана мен Дульчеанкада табылған. 6-шы ғасырдан бастап Шығыс және Оңтүстік Карпат таулары айналасындағы кеңістікте көкірек айқышқа арналған құйма қалыптар табылды.

Карпат сыртындағы аймақтар мен Балқан

Карпаттардың оңтүстігінде және шығысында, мысалы Кастелуде, 8-ғасырдағы зираттардан табылған жерлеу жиынтығы жергілікті қауымдардың кремацияны қолданғанын дәлелдейді. Жергілікті христиандардың христиандыққа дейінгі үрдістерді енгізгендігі туралы ой да тарихшылар арасында талқылану мәселесі болып табылады. 11 ғасырдың басында кремация жерлеумен алмастырылды. 9 - 11 ғасырлар аралығында Карпаттардың шығыс өңірлерінде христиандық шығу тегі бар 52-ден астам табылған (қалыптар, жапсырмалар, ілгектер, негіздер, христиандық белгілері бар қыш бұйымдар, христиандық белгілері бар сақиналар), олардың көбі жергілікті жерде жасалған; бұл табылғандардың кейбіреулері және қабірлердің мазмұны мен бағыты жергілікті халықтың болгарлар мен славяндарды христиандыққа айналдырғанға дейін христиандық жерлеу рәсімін жүзеге асырғанын көрсетеді. Төменгі Дунай мен Карпаттар арасындағы аумақтар 9 ғасырдың бірінші жартысында Бірінші Болгария империясына қосылды. Борис I (852-889) 863 жылы христиан дінін қабылдаған алғашқы болгар билеушісі болды. Сол кезде мәсіхшіліктің шығыс және батыс бағыттары арасындағы айырмашылық айтарлықтай өсті. 864 жылы Борис I Шығыс православие дінбасыларына елге кіруге рұқсат берді, ал 893 жылы болгар православие шіркеуі болгар әліпбиін қабылдады. 943 жылы жазылған Mircea Vodă жазуы Румынияда кириллицаның қолданылуының ең алғашқы үлгісі болып табылады. Бірінші Болгария империясын Византиялықтар Василий II (9761025) тұсында басып алды. Көп ұзамай ол Констанцада Кіші Скития митрополитін қайта жаңғыртты, бірақ бұл христиан болгарларын Охрид архиепискобының юрисдикциясына қойды. Месия митрополиясы 1040 жылдары Дристрада (қазіргі Силистра, Болгария) қайта құрылды, бұл кезде Византия империясына қоныс аударған печенегтер арасында жаппай евангелизация миссиясы жіберілді. Дристра митрополиясын 1260 жылдары Вицина епискобы иеленді. 1165 жылы Беотияда (Грекия) тұратын влахтарды Бенджамин Тудела жалған мәсіхшілер деп атады. Алайда, ағайынды Петр мен Асен болгар және влаш пайғамбарларын жинап, Византия империясына қарсы көтерілісін ұйымдастырып жатқанда, Салоникидің қасиетті Димитриі өз жауларын тастап кеткенін жариялау үшін шіркеу салды. Болгария мен Влахалар көтеріліп, Екінші Болгария империясын құрды. Болгарияның православие шіркеуінің басшысы 1204 жылы "Болгария мен Влахалардың әміршісі" дәрежесіне көтерілді. 1070-жылдардан бастап Төменгі Дунайдан солтүстікке және Карпаттардан шығысқа қарай аумақтарды басқаратын кумандар арасындағы католик миссионерлерін алдымен Тевтон рыцарлары, ал кейіннен 1225 жылдан кейін доминикандықтар жүргізді. 1228 жылы бұл аймақта "Кумания мен Бродник жерлерін" басқару жөніндегі папаның өкілі, Эстергомдық архиепископ Роберт жаңа католик епархиясын құрды. Рим папасы Григорий IX жазған хаттан бұл епархияның көптеген тұрғындары православиелік румындықтар екені, сондай-ақ олар мажар және саксон отаршылдарын өз дініне айналдырғаны белгілі болды. Мен Куман епархиясында өздерін христиандар деп атаған, бірақ әр түрлі рәсімдер мен әдет-ғұрыптарды бір дінге біріктіріп, осы атауға жат нәрселерді істейтін Влахалар бар екенін білдім. Рим шіркеуін елемегендіктен, олар барлық құрметті бауырларымыздан емес, осы аумақтың епархиялық басқарушысы Куман епискобынан, бірақ грек дәстүрінің кейбір псевдо-епискобынан алады.

Карпат ішіндегі аймақтар

Трансильванияда христиандық заттар VII ғасырдан кейін жоғалып кетті. Жергілікті зираттардың көпшілігі осы уақытқа дейін кремациялық қабірлерге ие болды, бірақ 9-шы ғасырдың аяғы немесе 10-шы ғасырдың басында Ciumbrud және Orăștie-де батыс-шығыс бағытымен көму қабірлері табылды. 896 жылы аймаққа венгрлер басып кірді. Гюла деп аталатын венгр тайпаларының федерациясының екінші басшысы 952 жылы Константинополде христиан дінін қабылдады. Гюланы Венгрияға гректік Иеротеос ертіп келді, ол Экуменикалық патриарх тағайындаған Туркияның (Венгрия) епискобы болды. Трансильванияда Alba Iulia-дан қоладан жасалған айқыш және 10-ғасырдағы Dăbâca-дан византиялық кеуде айқыш табылды. Гюланың аумағы Ахут аймағымен бірге латын рәсімінде шомылдыру рәсімінен өткен Стефан I кезінде Венгрия Корольдігіне қосылды. Степан І-і шіркеудің ауыл шаруашылығы өнімдеріне салынатын ондық салығын енгізді. Рим-католиктік Архиепископтық Alba Iulia, Рим-католиктік Епархиясы СегедCsanád, және Рим-католик Епархиясы Орадея Маре болды алғашқы үш Рим-католик епархиялар Румыния және барлық болды suffragans архиепископ Калокса Венгрия. Сибиудің провископы жергілікті саксондардың өтініші бойынша 1212 жылы Эстергом (Мажарстан) архиепискобының юрисдикциясына берілді. Көптеген шіркеулер мен шіркеулердегі зираттар шіркеу қызметкерлерінің шіркеулердегі зираттарға жерлеуге деген талаптарымен байланысты. Трансильваниядағы алғашқы бенедиктиндік монастырь ХІ ғасырдың екінші жартысында Клуж-Манашта құрылды. Келесі бірнеше ғасырларда Алмашу, Херина, Мянштирени және Месеш қалаларында жаңа монастырлар құрылды. 13 ғасырдың басында Картадағы цистерциан абатшылығы құрылған кезде, оның иеліктері Влахтарға тиесілі жерлерге құрылды.

Карпат аймағындағы православие шіркеуі

Буда кеңесі 1279 жылы шығыс шиеленісіне шіркеулер салуға тыйым салғанмен, XIII ғасырдың аяғынан бастап көптеген православие шіркеулері салынды. Бұл шіркеулер негізінен ағаштан жасалды, бірақ кейбір жер иелері өздерінің меншіктерінде тас шіркеулер тұрғызды. Жергілікті православие иерархиясы 14 ғасырдың аяғында Валахия мен Молдавияның митрополиттік орындықтарының юрисдикциясына ие болды. Мысалы, Валахия митрополиті 1401 жылы өзін "Барлық Венгрияның және шекаралық жерлердің экзархы" деп атады. Румыниядағы православиелік монастырлар, оның ішінде Шейи Брашовулуи, славян жазуының орталығы болды. Киелі кітапты алғаш рет румын тіліне Марамурештегі монахтар 15 ғасырда аударған. 1356 жылы Папа Иннокентий VI Венгрияның Доминикан орденінің преорына арналған бұрынғы бұқаны нығайтты, онда оған Трансильванияның, Боснияның және Славонияның барлық тұрғындарына қарсы крест жорығын уағыздау тапсырылды, олар еретиктер (contra omnes Transilvanos, Bosnenses et Sclavonie, qui heretici fuerint). Православ христиандарына қатысты жағдай 1366 жылы Кувин мен Караштағы Шығыс Православ діни қызметкерлерін тұтқындауға бұйрық берген Венгрияның Людовик I кезінде нашарлады. Сондай-ақ, ол "Рим шіркеуінің сенімін адал ұстанатындарға ғана" Хацег, Карансебес және Мехадиада "мүліктерді ұстауға және иеленуге" рұқсат берді. Алайда, бұл кезеңде нанымға айналу жиі болған жоқ; Францискан Бартоломей Альверна 1379 жылы "кейбір ақымақ және бейтарап адамдар" "славяндар мен румындар" нанымға айналуын мақұлдамайды деп шағымданады. Румыниялықтар да, католик жер иелері де бұл бұйрыққа қарсы болды. Католик абыройы мен епископтарының иелігінде салынған румын шіркеулері мен тас шіркеулері 14 ғасырдың аяғындағы құжаттарда жиі аталады. 1439 жылы Флоренция кеңесі кезінде Рим-католик және православие шіркеулері біріккеннен кейін жергілікті румын шіркеуі Риммен бірікті деп саналды. Қаффалық Иоанн сияқты шіркеудің бірігуіне қарсы шыққандар түрмеге жабылды. Трансильвания билігі XVI ғасырдың екінші жартысында румындарды кальвинизмге айналдыру үшін жүйелі түрде күш салды, ал 1566 жылы "нағыз дінге" бет бұрмаған діни қызметкерлерді шығару туралы бұйрық берілді. Православ иерархиясы тек Стефан Батори кезінде молдаван монахты Ефимие 1571 жылы православиелік епископ етіп тағайындалған кезде қалпына келтірілді.

Молдавия мен Валахиядағы православие шіркеуі

Белгісіз итальяндық географ XIV ғасырдың басында "румындар мен влахтарды" жалған дінге табынушылар деп қате сипаттады. Мысалы, Валахияның Карпаттар мен Төменгі Дунай арасындағы аумақта тәуелсіздігін қол жеткізген румын билеушісі Басараб I (1310-1352 жж.) 1332 жылғы корольдік дипломда православие шіркеуіне қатысты "схизматик" деп аталды. Валахия митрополиті 1359 жылы құрылды, ол кезде Экуменикалық патриарх жергілікті православие шіркеуін басқаруға Вицинаның соңғы митрополиті Гьякинтосты тағайындады. 1370 жылы Северинде (қазіргі Дробета Турну Северин) Ольтенияға қатысты екінші митрополит құрылса да, 1403 жылдан кейін князьдікте қайтадан бір ғана митрополит болды. Жергілікті шіркеуді Константинопольдің Патриархы Нефон II (14961508) Реду IV Ұлы (14961508) кезінде қайта ұйымдастырды, ол екі суфрагандық епископтық орынға негізін қалаған бұрынғы Экуменикалық Патриарх болды. 1386 жылы Галич митрополиті Молдавияға екі епископ тағайындаса да, Экуменикалық патриарх бұған қарсылық білдірді. Патриарх 1394 жылы Молдавия үшін жеке митрополиялық орын құрды, бірақ оның тағайындауын Молдавияның Стефан I (13941399) бас тартты. Молдавияда 1408 және 1471 жылдары алғаш рет екі суфрагандық епископтық Рим және Радути епархиялары тіркелген. XIV ғасырдың екінші жартысынан бастап румын князьдері Афон тауындағы (Грекия) монастырларды қаржыландырады. Біріншіден, Кутлумузиу монастырына Николай Александр Валахиядан (13521364) қайырымдылық көмек келді. Валахияда Водицадағы монастырды 1372 жылы Сербиядан келген монах Никодим құрды, ол Афон тауындағы Чиландарда монахтық өмірді қабылдады. Османнан қашқан монахтар 1407 жылы Неамцеде Молдавиядағы ең алғашқы монастырдың негізін қалады. 15 ғасырдан бастап төрт Шығыс патриархы және Осман империясындағы бірнеше монастырь мекемелері екі княздікте жер иеліктері мен басқа да табыс көздерін, мысалы диірмендерді алды. Бұрынғы жергілікті хроникалар, мысалы "Путна хроникасы" сияқты, монахтар жазған. 1508 жылдан кейін Черногориядан келген Макария монахтың қамқорлығымен Тярговиште көне шіркеу славян тіліндегі діни кітаптар басылды. Валахия әсіресе 1517 жылы Куртеа де Аргеш соборын Афон тауының Экуменикалық Патриархы мен Протосының қатысуымен құлшылыққа бағыштау арқылы православие әлемінің жетекші орталығы болды. Молдавияның суреттелген монастырлары бүгінгі күні де мәдени мұраның маңызды символы болып табылады. Монастырлардың иелігіндегі кең жерлер монастырларды маңызды саяси және экономикалық күшке айналдырды. Бұл монастырлардың көбіне рома және татар құлдары да ие болған. Монастырь мекемелері салықтан босатуды қоса алғанда, салықтық артықшылықтарға ие болды, бірақ XVI ғасыр монархтары кейде монастырь активтерін тартып алуға тырысты. Валахия мен Молдавия өздерінің автономиялық мәртебесін сақтады, бірақ княздер 15 ғасырдан бастап сұлтандарға жыл сайын салық төлеуге міндетті болды. 1417 жылы Добруджаны Осман империясы басып алды, ал 1484 жылы Осман империясы оңтүстік Молдавияның кейбір жерлерін, ал 1540 жылы Проилавияны (қазіргі Брайла) басып алды. Бұл аумақтар аннексиядан кейін бірнеше ғасырлар бойы Дристра мен Проилавия митрополиттерінің құзырында болды. Кумания епархиясы 1241-1242 жылдардағы монғол шапқыншылығы кезінде жойылған. Осыдан кейін Шығыс елдеріне католиктік миссионерлік қызметті францискандар жүргізді. 14 және 15 ғасырларда Карпаттардың шығысы мен оңтүстігіндегі аумақтарда жаңа католик епархиялары құрылды, негізінен венгр және саксон отаршылдарының болуымен байланысты. Жергілікті румындықтар 1374 жылы Румынияда сөйлейтін епископты талап етіп, Киелі орынға шағым жіберді. Молдавияның Александр Ізгі (14001432) 1401 жылы Сучаевада әрмен епископтығын құрды. Молдавияда көптеген католик сенушілері Штефан VI Рареш (1551-1552) және Александру Лапушняну (1552-1561) тұсында православиеге көшуге мәжбүр болды. Венгрия Корольдігінде шіркеу ұйымдары 14-15 ғасырларда толық дамыды. 1330 жылдары папаның ондық тізіліміне сәйкес, бүкіл патшалықтағы католик шіркеулері бар ауылдардың орташа қатынасы қырық пайызды құрады, бірақ қазіргі Румыния аумағында 2100 және 2200 елді мекендердің 954-інде католик шіркеуі болды. Трансильваниядағы католик шіркеуінің институционалдық және экономикалық билігін XVI ғасырдың екінші жартысында билік жүйелі түрде жойды. 1542 жылы Трансильвания епископтығының кең жерлері тәркіленді. Көп ұзамай католик шіркеуі жергілікті билік иелігінен айырылып, протестанттық монархтар мен астаналар басқаратын мемлекетке бағ�...

Реформация

Алдымен 1430 жылдары Трансильванияда гуситтер дін реформасы қозғалысы басталды. Хуситтердің көбісі Еуропадағы Богемиядан тыс жалғыз мемлекет Молдавияға көшіп барды. Трансильваниялық саксондар жиналысы 1544 жылы барлық саксон қалаларында лютерандық сенімін қабылдауға жарлық шығарды. Қалалық билік православие ғибадатханасының рәсімдеріне де ықпал етуге тырысты. 1543 жылы румын тілінде Катехизис, ал 1560 жылы төрт Ізгі хабардың румын тіліндегі аудармасы жарық көрді. Кальвинистік уағыздаушылар Орадеяда алғаш рет 1550-ші жылдардың басында белсенділік танытты. 1564 жылы Саксон мен Венгрия дінбасылары теологияның талас-тартыстар туралы, мысалы, қауымдық қызметтердің сипаты туралы келіспегеннен кейін, Diet екі бөлек протестанттық шіркеудің бар екенін мойындады. Сонымен қатар, үкімет румындардан өз діндерін өзгертуге қысым жасады. Төрт "қабылданған дін" 1568 жылы Турда Diet-імен танылды, ол сонымен қатар дін қызметкерлеріне христиандықты өз түсініктері бойынша үйрету құқығын берді. 1572 жылы діни жаңалықтарға тыйым салынғанымен, көптеген секелилер 1580 жылдары діни демалыс күнін ұстануға бет бұрды. Трансильванияда реформацияға дейінгі дәстүрлерден бас тарту өте баяу болды. Ғибадатханалардан барлық бейнелер немесе кейбіреулері алынып тасталса да, киелі ыдыстар сақталды.

Молдавия, Валахия және Румыниядағы православие шіркеуі

Румын тілінің шіркеу қызметінде қолданылуы алғаш рет Валахияда Матей Басараб (1632-1654) және Молдавияда Василе Лупу (1634-1652) тұсында енгізілді. Василе Лупу билік құрған кезде 1642 жылы Ясиде православиелік иерархияға кальвинистік ықпалдан бас тарту үшін "Православтық сенім мойындауын" қабылдады. Румынияның алғашқы толық "Дұғалар кітабы" 1679 жылы Молдавия митрополиті Дософтей (1670-1686) жариялады. 1688 жылы бір топ ғалымдар румын тіліндегі Киелі кітап аудармасын да аяқтайды. Екі княздық "Фанариот ғасыры" (1711-1821) кезінде Осман империясының ең жоғары дәрежедегі пайдалануына ұшырады, сол кезде солтан тағайындаған княздар екеуінде де билік жүргізді. XVIII ғасырдың екінші жартысында Паисий Величковский бастаған рухани қайта өрлеу болды. Оның ықпалы Молдавиядағы монастырларда гесихастикалық дұғаның қайта өркендеуіне әкелді. Бұл кезеңде румындық теологиялық мәдениет патристикалық әдебиеттен жаңа аудармалардан пайда көрді. XIX ғасырдың алғашқы онжылдықтарында екі княздікте де теологиялық семинариялар құрылды, мысалы, Сокола монастырында 1803 жылы және Бухарестте 1836 жылы. Көп ұзамай Ресей билігі оның архиепискобына Румынияның княздіктеріндегі православие шіркеуімен ешқандай байланыста болуға тыйым салды. Мысалы, 1844 жылы Молдавияда және 1847 жылы Валахияда монастырлардың қарамағындағы рома құлдары босатылды. Екі княздық Александр Иоан Куза (1859-1866) тұсында біріктірілді, ал жаңа мемлекет 1862 жылы Румыния атын қабылдады. Оның тұсында монастырлардың иеліктері мемлекет меншігіне берілді. Ол литургияда румын тілінің қолданылуын қолдады және кириллицаны румын әліпбиіне ауыстырды. 1860 жылы Яс университетінде алғашқы православие теологиясы факультеті құрылды. Бұрынғы княздіктердің православиелік шіркеулері, Унгара Валахияның митрополиті мен Молдавияның митрополиті Румын православиелік шіркеуін құру үшін бірікті. 1864 жылы Румынияның православие шіркеуі тәуелсіз деп жарияланды, бірақ Экуменикалық патриарх жаңа шіркеу режимін киелі канондарға қайшы деп жариялады. Бұдан былай барлық шіркеулік тағайындаулар мен шешімдер мемлекет мақұлдауына жатады. Сол кезде Добруджаның басым көпшілігі мұсылман болған, бірақ көп ұзамай колонизациялау басталды. Бұл аймақта 17 ғасырдың аяғынан бастап Липован деп аталатын орыс ескі дінінің бір тобы өмір сүрді. Румынияның конституциясы христиан еместерді азаматтандыруға мүмкіндік беру үшін өзгертілгеннен кейін, Ұлы державалар Румынияның тәуелсіздігін 1880 жылы мойындады. Румынияның тәуелсіздігін атап өту үшін 1882 жылы православие шіркеуінің басшылары қасиетті майды баталау рәсімін жасады, бұл мәртебе осы уақытқа дейін экуменикалық патриархтарға ғана берілген еді.

Трансильваниядағы православие шіркеуі мен Габсбургтер империясы

XVI ғасырда Трансильванияның кальвинист әміршілері православие дінбасыларының кальвинист басшыларына сөзсіз бағынғанын талап етті. Мысалы, православиелік синод шіркеу өмірін реттеу шараларын қабылдаған кезде Габриэль Бетлен (1613-1630) жергілікті митрополитті алып тастады. Литургияда көне шіркеу славян тілінің орнына румын тілінің қолданылуын мәжбүрлеу арқылы билік өкілдері румындардың ұлттық санасының дамуына ықпал етті. Жергілікті православиелік сенушілер Трансильвания Габсбургтер империясына қосылғаннан кейін, 1698 жылы митрополит бастаған синод Риммен одақ жариялағаннан кейін, өздерінің діни жетекшілерісіз қалды. Православ шіркеуін қайта құруға бағытталған алғашқы қозғалысты 1744 жылы серб монах Визарион Сараи бастады. 1759-1760 жылдары монах Софроний румын шаруаларын серб православ епискобын талап етуге ұйымдастырды. 1761 жылы үкімет Сербияның Сремски Карловци митрополиті құзырына жататын Сибиуде православие епархиясын құруға келісім берді. Сербия митрополитіне 1781 жылы Габсбургтер империясы Молдавиядан тартып алған Буковинадағы Чернауци епархиясы (қазіргі Черновцы, Украина) билігі берілді. 1848 жылы Андрей Шагуна Сибиудің епископы болды және жергілікті православие шіркеуін серб митрополиті бақылауынан босатуға тырысты. XIX ғасырдың екінші жартысында жергілікті Румын православие шіркеуі төрт жоғары мектептің және 2700-ден астам бастауыш мектептің қызметін бақылады.

Румыния шіркеуі Риммен бірікті

[[Файл:Атанезия Ангел. Атанси Ангел, Трансильваниядағы грек-католик румындықтардың алғашқы епискобы (17011713). Румындар үшін император соты ұсынған шіркеу одағы орталық үкімет жергілікті билікпен болған қақтығыстарда оларға көмектеседі деген үміт туғызды. Жергілікті Румын православие шіркеуінің Риммен одақ құруы 1698 жылы Альба-Юлияда бірнеше жыл келіссөздер жүргізілгеннен кейін митрополит Атанасий Ангель және отыз сегіз архиерей жариялады. Бұл одақ Флоренция кеңесінде қабылданған төрт тармаққа негізделген, оның ішінде папаның басымдығын мойындау. Атанаси Ангель митрополит атағынан айырылып, 1701 жылы Естергом архиепискобының қарамағындағы епископ болып қайта тағайындалды. Православ әлемінде Риммен одақ құру ереуіл деп саналды. Валахия митрополиті Теодосий Атансий Ангельді "жаңа Яһуда" деп атады. Епископ Иноцентью Мицу Клейн ондаған меморандумдарда провинцияның төртінші "саяси ұлты" ретінде танылуын талап етті. Трансильваниядағы униат епископтық епархия митрополиттік орын дәрежесіне көтеріліп, 1855 жылы Эстергом архиепискобынан тәуелсіз болды.

Коммунистік режим

1944 жылы Румыния мен одақтас мемлекеттер арасында қол қойылған қарулы келісімге сәйкес, Румыния Бессарабия мен Солтүстік Буковинаны Кеңес Одағына жоғалтты. Румынияда коммунистік партия Шығыс Еуропаның басқа елдеріндегідей тактиканы қолданды. Коммунистік партия коалициялық үкіметті қолдады, бірақ аз уақыт ішінде барлық басқа партияларды биліктен қуып шығарды. Мысалы, коммунизмге қарсы көзқарасын білдірген діни қызметкерлерді мемлекет қаржыландыратын жалақыдан айыруға болады. Православ шіркеуі коммунистерге жанашыр патриархтарды тағайындау арқылы мемлекетке толықтай бағынышты болғанымен, Румыниядағы 9,000 православие діни қызметкерінің 1700-ден астамы 1945 және 1964 жылдар аралығында тұтқындалды. Православ теологы Думитру Станьоле, оның үш томдық Догматикалық теологиясы патристикалық және қазіргі заманғы тақырыптардың синтезін ұсынады, ол 1958-1964 жылдар аралығында тұтқындалды. Румынияның алғашқы әулиелері де 1950 және 1955 жылдар аралығында қасиетті деп жарияланды. Олардың ішінде XVII ғасырдағы Сава Бранковичи Ресеймен қарым-қатынасы үшін адал деп танылды. Мысалы, православие дінінің діни қызметкері Георге Кальчиу Думитреаса фашистік темір гвардияға қатысы бар деп он алты жыл түрмеде отырды, ал кейіннен атеизм, сенім және марксизм арасындағы қарым-қатынас туралы уағыздары үшін тағы он жылға сотталды.

1989 жылдан бастап Румыния

Коммунистік режим 1989 жылдың 22 желтоқсанында кенеттен жойылды. Бостандықтан өткен Румынияның теледидары арқылы алғаш сөйлеген ақын Мирча Динеску өз сөзін: "Құдай тағы да Румынияға бет бұрды" деген сөздермен бастады. Қазіргі уақытта елімізде 18 топ діни конфессия ретінде танылған. Сондай-ақ, 350-ден астам басқа да діни бірлестіктер тіркелген, бірақ олар ғибадатханалар салуға немесе шомылдыру рәсімдерін, неке рәсімдерін немесе жерлеу рәсімдерін өткізуге құқығы жоқ. Киелі Синод жаңа қасиеттілерді канонизациялады, олардың ішінде Молдавияның Ұлы Стефан (14571504), ал Елуінші күн мейрамынан кейінгі екінші жексенбі "Румынияның қасиеттілері жексенбісі" деп жариялады. 1990 жылы грек-католик шіркеуінің иерархиясы толық қалпына келтірілді. Трансильваниядағы төрт Рим-католик епархиясы, негізінен венгр тілінде сөйлейтін тұрғындардан тұратын, бөлек шіркеу провинциясына біріктіріледі деп үміттенді, бірақ 1992 жылы тек Алба-Юлия ғана архиепископтық мәртебеге ие болды және тікелей Киелі орынның құзырына берілді. Трансильваниялық сакстар Германияға қоныс аударғаннан кейін, 1991 жылдың соңына қарай Румынияда неміс лютеран шіркеуінің 30 000 мүшесі ғана қалды. 2002 жылғы санаққа сай, Румыния халқының 86,7 пайызы - православиелік, 4,7 пайызы - рим католиктері, 3,2 пайызы - реформаторлар, 1,5 пайызы - пятидесятниктер, 0,9 пайызы - грек католиктері, 0,6 пайызы - баптистер.