Кіріспе

Ұлы антимасондық көрме (Anti Freimaurer Ausstellung, ) - 1941 жылы 22 қазанда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Белградта, нацистік Германияның бас қаласы орналасқан Сербияда құрылған әскери басқармада ашылған антисемит көрмесі. Немістер қаржыландырып, әріптестік көшбасшысы Милан Недичтің қолдауымен ашылған бұл көрмеде шамамен 200 000 брошюра, 9 түрлі конверттің 108 000 данасы, 100 000 парақша, 20 түрлі плакаттың 60 000 данасы және 1937 жылы Мюнхен мен Венада өткен "Мәңгілік еврей" көрмесі кезінде көрінген 176 түрлі үгіт-насихат фильмдері болды. Аталмыш ұйым масондыққа қарсы болғанымен, оның мақсаты антисемит идеяларын насихаттау және еврейлерге деген жеккөрушілікті күшейту болды. Кейбір көріністер яһуди халқын адамгершіліксіз етіп, немістердің оларды жоюын ақтауға бағытталған. Басқалары Ресей империясы кезінде яһудилерге қарсы айтылған үгіт-насихатқа ұқсап, "Сион ақсақалдарының хаттамалары" кітабында айтылғандарды қайталады. Көрмені "Збор" деп аталатын фашистік қозғалыстың бұрынғы мүшелері ұйымдастырды және антисемиттік үгіт-насихатты бірнеше көрмелер арқылы әлемді билеу үшін яһудилік масондық / коммунистік құдаятшылықты ашуға тырысты. 1942 жылдың қаңтар айында сербтік әріптестік билігі көрмеге арналған төрт марка шығарды, олар иудаизмді әлемдегі барлық зұлымдықтың көзі ретінде бейнелеп, "дүние билігін құру туралы жоспарды жеңіп шыққан мықты және жеңіске жеткен Сербияны" бейнеледі. 1942 жылдың 19 қаңтарында жабылар алдында көрмеге 80 000 адам, соның ішінде коллаборационист көшбасшысы Милан Недич пен оның кейбір министрлері келді.

Өмірбаян

1941 жылы 6 сәуірде Осі күштері Югославия Корольдігіне басып кірді. Жаман жабдықталған және нашар даярланған Корольдік Югославия армиясы тез жеңілді. Содан кейін ел бөлшектеліп, Вермахт Сербияда әскери командирдің аумағын әскери оккупация үкіметімен құрды. Аумаққа Сербияның көп бөлігі, Косовоның солтүстік бөлігі (Косовская Митровица айналасында) және Банат қосылды. Бұл жер Германияның әскери билік орнатқан жалғыз аймағы болды. Бұл қала арқылы өтетін теміржол және өзен көлігі жолдары пайдаланылып, оның құнды ресурстары, әсіресе темір емес металдар үшін жасалды. Сербиядағы әскери қолбасшы "неміс басшылығы мен қадағалауымен әкімшілік жұмыстарды жүргізу" үшін серб марқұм үкіметтерін тағайындады. Немістер сонымен қатар Димитрие Льотич бастаған фашистік Югослав ұлттық қозғалысын (Збор) алға тартты. Осы арада Бенито Муссолинидің Италиясында жер аударылған экстремистік хорват ұлтшылы және фашисті Анте Павелич Усташе бастаған хорват мемлекетінің Poglavnik (жетекшісі) болып тағайындалды. НДГ қазіргі Хорватияның, қазіргі Босния мен Герцеговинаның және қазіргі Сербияның кейбір бөліктерін "Италиялық-неміс квази-протектораттарына" біріктірді. Ұсташ ополчениесының басшылығымен NDH билігі жаңа мемлекеттің шекарасында тұратын сербтерге, еврейлерге және ромаларға қарсы геноцидтік саясат жүргізді. Нәтижесінде Югославияда екі қарсылық қозғалысы пайда болды - полковник Дража Михайлович бастаған серб роялистері, Джосип Броз Тито бастаған көп ұлтты, коммунистік югослав партизандары. 1941 жылдың 29 тамызында немістер қысқа өмір сүрген Комиссарлық әкімшіліктің орнына генерал Милан Недичтің басшылығымен Ұлттық құтқару үкіметін тағайындады. Соғысқа дейінгі саясаткер Недич 1940 жылы Франция жеңілгеннен кейін немістер Екінші дүниежүзілік соғыста жеңімпаз болатынына сенді және Сербия халқын Германияның жазасынан қорғауға тырысты. Неміс әскеріне қарсылық бірден пайда болды және ол неміс жоғарғы қолбасшылығының әр неміс сарбазының қазасына жүз сербті, әр неміс сарбазының жарақаттануына елу сербті өлтіретінін жариялауына себеп болды. 1941 жылдың қазан айына дейін немістер барлық басып алынған аумақтарда әртүрлі кек алуда 25000-нан астам сербті өлтірді. Сәуір айында Белградты басып алғаннан кейін, немістер қаланың 12000 яһудилеріне өздерін оккупациялық билік органдарына ұсынуға бұйрық берді. Содан кейін яһудилерге басып алынған аумақтағы түрлі іс-әрекеттерге тыйым салатын заңдар қабылданды, мейрамханаларға барудан бастап, трамвайға отыруға дейін. Яһудилерге "жүйуди" деген сөзді қара әріппен жазылған белгілі қолтаңба киюге бұйырылды. Кейбір сербтер еврейлерді Югославияның төңкерісін жүргізуде айыптап, ол Югославияға қарсы күштердің басып кіруіне әкелді. Недич партизандарды "қылмыстық еврейлер тобы" деп атады.

Көрме

Ұлы антимасондық көрме 1941 жылы 22 қазанда Белградта Ілия Гарашанин көшесі, 8 мекен-жайында ашылды. Белградтағы көрмені "Збордың" бұрынғы мүшелері ұйымдастырды және антисемиттік үгіт-насихатты бірнеше көрмелер арқылы әлемді билеу үшін яһудилік масондық / коммунистік құдаятты ашуға тырысты. Ол немістердің қаржысына салынған және Недичтің қолдауымен ашылған. Аталмыш ұйым масондыққа қарсы болғанымен, оның мақсаты антисемит идеяларын насихаттау және еврейлерге деген жеккөрушілікті күшейту болды. Кейбір көріністер яһуди халқын адамгершіліксіз етіп, немістердің оларды жоюын ақтауға бағытталған. Басқалары Ресей империясы кезінде яһудилерге қарсы айтылған үгіт-насихатқа ұқсап, "Сион ақсақалдарының хаттамалары" кітабында айтылғандарды қайталады. Экспонаттардан басқа, көптеген үгіт-насихат материалдары дайындалды. Келушілерге шамамен 200 000 брошюра, 108 000 әр түрлі конверттер, 100 000 флаер, 60 000 әр түрлі плакаттар, 176 үгіт-насихат фильмдері және арнайы осы оқиғаға арналған төрт пошта маркасы ұсынылды. Әсіресе, суреттерді тарихшы Рафаэль Израиль "көрмедегі жалған тәсілді және еврейлердің үстемдік етуін білдіреді" деп сипаттады. Жалпы, көрмені тарихшылар "әлеуметтік емес" және "жұртқа қарсы" деп бағалады. Жазушы Филип Дж. Коэн оны "яһудилерге қарсы зұлым үгіт-насихат" деп сипаттады. Көрмені ұйымдастырушылар: "Бұл көрменің тұжырымдамасы Сербия мен Балқан елдерінде ғана емес, Оңтүстік-Шығыс Еуропа мен Еуропада ғана емес, бүкіл әлемде бірегей болады", - деп жарнама жасады. Алайда, суреттер 1937 жылы Мюнхен мен Венада өткен "Мәңгілік еврей" көрмесі кезінде көрінгендей ерекше емес еді. Сербияның Obnova (Жаңару) және Naša Borba (Біздің күресіміз) сияқты серіктестік газеттері көрмені оң бағалап, еврейлерді "сербиялық халықтың ежелгі жаулары" деп жариялады және "сербтер немістердің еврейлерді жоюды бастауын күтпеуі керек" деп мәлімдеді. Обнованың хабарлауынша, 27 қазанға дейін көрмеге 20 000 адам келген. 1942 жылдың қаңтар айында сербтік әріптестік билігі көрмеге арналған маркалар шығарды. Бұл маркаларда "үлемді билеуге бағытталған жоспарды жеңіп шыққан мықты және жеңіске жеткен Сербия" бейнеленген. Серб және еврей символдарын қатар қойып, маркалар еврей дінін әлемдегі барлық жамандықтың көзі ретінде бейнеледі, сонымен қатар сербтердің еврейлерді қорлауын және зорлық-зомбылықпен бағындыруын насихаттайды. Олар әр хатты жіберген сайын еврейлер, масондар мен коммунистердің серб халқының жаулары екенін еске түсіреді. Көрме 1942 жылдың 19 қаңтарына дейін жалғасты, содан кейін жабылды. Сол кезде оған 80 000-ға жуық адам, соның ішінде Недич пен оның кейбір дін қызметкерлері келген болатын.