Кіріспе

Аббасидтердің уәзірі және провинциялық губернаторы (қайтыс болды 806 жылы) Яхья ибн Халид (يحيى بن خالد; қайтыс болды) Бармакидтер әулетінің ең көрнекті мүшесі болды. 803 жылы кенеттен құлағанға дейін халиф Харун әл-Рашидтің уәзірі және барлық күшті уәзірі болды.

Шығуы және ерте мансабы

Яхья Халид ибн Бармактың ұлы, Аббасидтер сарайында атақ-даңққа ие болған отбасының алғашқы мүшесі, бірінші Аббасид халифасы әл Саффаның де-факто бас министрі болды, содан кейін әл Мансурдың басқаруындағы Фарс, Табарстан және Мосул провинцияларының бірқатар губернаторлықтарында Яхья әкесі көмекшісі ретінде әкімшілік іс-әрекет жасады. Әкесі Солтүстік Ирандағы Табарстанның (766/67-772) губернаторы болған кезде, Яхья оның өкілі болып тағайындалды. Сол жерде екі адам жақын болды, сондықтан әл-Махдидің кіші ұлы, болашақ Харун әл-Рашид дүниеге келгенде, оны Яхьяның әйелі Зубайда бинт Мунир емдеді, ал әл-Махдидің әйелі әл-Хайзуран бірнеше күн бұрын туған Яхьяның жас ұлы әл-Фадлды емдеді. Бұл ерекше және, әрине, кездейсоқ қарым-қатынас олардың арасындағы берік байланыстарды жасады, бұл Бармакидтердің болашақ тағдыры үшін маңызды болды; араб әдет-ғұрыптары бойынша, асырап алу байланыстары қан туыстығына тең болды. 775 жылы Яхья Ахрбайжанның әкімі болып тағайындалды. Әкесі әл-Махдидің тұсында Фарс аймағының екінші губернаторы болған кезде, Яхья оны тағы да көмекшісі ретінде ертіп жүрді. 778 жылы Харунның мұғалімі және хатшысы болып тағайындалды, Абан ибн Садаканы алмастырды және олардың қарым-қатынасын нығайтты: Яхья жас ханзадаға әке тәрізді болды, ал Яхья мен оның отбасы өздерінің байлығын Харунға берді. Харун 780 жылы Византия империясына қарсы жорыққа басқарған алғашқы тәуелсіз команда ретінде жіберілгенде, Яхья онымен бірге болды. Яхья әскердің керек-жарағын басқаруға тағайындалды, ал ол және хазар әл-Раби ибн Юнус (Яхьяның саяси одақтасы болды) Харунға барлық әскери шешімдер бойынша кеңесшілер ретінде қызмет етті. Бұл жорық сәл сәтті өтті, нәтижесінде Самал қаласын басып алып, Яхьяның позициясын одан әрі нығайтты. Харун екінші мұрагер (ағасы әл-Хадиден кейін) болып жарияланып, Адхарбайжан және Арминия провинцияларына басшылыққа алынғанда, Яхья оларды өзінің атынан басқарады.

Әл-Хадидің тұсында

785 жылы шілдеде әл-Махди аң аулау кезінде кенеттен қайтыс болғанда, Яхья билікті иемденудің жайлы өтуін қамтамасыз етуде және әскерлердің көтерілісін болдырмауда маңызды рөл атқарды. Яхья мен ханыша әл-Хайзуран өлім құпиясын сақтап, әскерлерді 200 дирхам сыйлықпен босатты, әл-Махдиді жерледі және сол кезде Джуджанда болған әл-Хадиді Бағдадқа келіп, тақты басып алу үшін жіберді. Шындық белгілі болғаннан кейін, әскерлер көтеріліске шығып, екі жыл бойы жалақыларын төлеген, бірақ шұғыл дағдарыстың алдын алған. Әл-Хадидің таққа отырғанынан кейін Яхья өзінің лауазымында расталды, бірақ көп ұзамай мұрагерлік үшін күреске араласты. Ал Хади, қазіргі халифа, ағасын тақтан алып тастап, оның орнына өз ұлы Джафарды тағайындағысы келді. Харунның өзі осы төмендеуге келісуге дайын болған сияқты, бірақ бұл Харунның мұрагер мәртебесіне байланысты Яхьяның өз позициясына қауіп төндірді. Нәтижесінде әл-Раби ибн Юнус пен ықпалды және күшті ханыша-ана әл-Хайзуранмен бірге Харунның орнын ұстауға тырысты. Бұл кезде халифаттың ең күшті адамы халифа ханыша әл-Хайзуран болды, ал ал-Хади анасының осы зор билігін жек көрді. Әл-Хайзураннан айырмашылығы, ол үлкен ұлына деген жауыздығын жасырмады, Яхья екі ағайындының арасында арадастық жасауға тырысты, Харунды өз құқықтарын нық қорғауға, ал ал-Хадиді татуластырушы ұстанымға шақырды. Екі ағайынды арасындағы бәсекелестік әл-Хадидің жақтасы болған әскери топ пен олардың кандидаты Харунды қолдаған Бармакидтер мен әл-Раби ибн Юнуспен біріккен әміршілік / бюрократиялық топ арасындағы кең ауқымды жанжалдың көрінісі болды. Бұрынғылар әббасилерді билікке әкелген әскерлердің дәстүрлі артықшылықтарына, әсіресе әскери басшылардың провинциялық губернаторлар рөлінде, ал жаңадан пайда болған азаматтық әкімшілер класы (катиб) мен сарай қызметкерлері биліктің үлкен үлесін, сондай-ақ орталық үкімет пен оның азаматтық бөлімдеріндегі биліктің орталықталуын қалаған. Ақыры, 786 жылдың қыркүйегінде жағдай жан-жақты өзгерді: Яхья тұтқындалып, өлім жазасына кесілді, бірақ сол түні әл-Хади өлі табылды. Әл-Хадидің өлімінің нақты себебі белгісіз, бірақ бірнеше дерек көздері әл-Хайзуранның өз құл қыздарының бірі халифті ұйқыда тұншықтырып өлтіргенін айтады. Сол түні әл-Хадидің жас ұлы тұтқындалып, мұрагерлік құқығынан бас тартуға мәжбүр болды, жаңа режим орнатылды. Аль-Табаридің бір нұсқасына сәйкес, Харун таққа отырғанда Яхьяны босатты, ал басқасына сәйкес, Яхья ұйықтап жатқан қорғанышын "Тұрасың ба, уа, Адалдардың Әміршісі" деген сөздермен оятуға асықты.

Яхьяның визирі мен Бармакидтер режимі

Харун патша тағына отырғанда, Яхьяны уәзір деп атады, оған барлық үкіметтік істерді басқаруға өкілеттілік берілді, сондай-ақ персоналды таңдауда еркін қол болды. Халифа әл-Хайзуранның қайтыс болғаннан кейін де Яхьяға мөрдің сақтаушысы лауазымы берілді, ал дереккөздер Халифа өзінің мөрін жеке өзі тапсырғанын, бұл оның уәзіріне берілген билікті білдіретінін айтады. 789 жылы қайтыс болғанға дейін әл-Хайзуран билікті өз қолында ұстады, Яхья оның пікірі мен бұйрықтарына сүйенді. Халифа Яхьяға барлық шешімдерінде әл-Хайзуранның келісімін алуға қатаң бұйрық берді, бұл ереже везирдің мәртебесін патшайымның бағынысына дейін төмендетті. Оның өлімі бәрін өзгертті; Яхья мен оның отбасы (Бармакид) оның бақылауынан тыс болды, бірақ мықты қолдаушысынан айырылды. Яхья өзінің екі үлкен ұлы әл-Фадл мен Джафарды өзінің серіктестері етті, олармен оның барлық міндеттері мен өкілеттіктерін бөлісті, олар халифалық мөрді ұстады және олар да уәзірлер ретінде тағайындалған көрінеді. 788 жылдан 795 жылға дейін Яхьяның ағасы Мұхаммед Харун әл-Рашидтің палата қызметкері болды. Бұл биліктің шоғырлануы "Бармакидтердің билігі" (султан Аль Бармак) деп аталатын кезеңді бастады. Бұл салыстырмалы түрде бейбітшілік пен өркендеу дәуірі болды, ал Табаридің хроникасындағы жазбалар, елеулі оқиғалардың жоқтығына байланысты, әдеттегідей қысқа. Азаматтық бюрократиялық фракцияның өкілдері ретінде жаңа Бармакид режимі Бағдадтағы биліктің орталықтануымен сипатталды: провинциялық губернаторлар маңыздылығын жоғалтты, әсіресе олар өте қысқа мерзімнен кейін тұрақты түрде ауыстырылды, бұл әл-Мансурдың кезінде әдеттегі ұзақ мерзімге қарама-қайшы болды. Сол сияқты, провинциялардың салықтық әкімшілігінің орталық қадағалауы күшейтілді, инспекторлар заң бұзушылық туралы айыптарды тексеру үшін жіберілді, ал губернаторлар өз провинцияларының кірісін және олардың есептерін аудит үшін астанаға әкелуге міндетті болды. Жылдар өте келе басқару міндеттері Яхьяның ұлдарына көбірек берілді, ал 798 жылы халифаның парызын орындаған кезде Меккеге кетуге рұқсат сұрады. Бұл ұзаққа созылмады, өйткені бір жыл ішінде ол Бағдадтағы лауазымына оралды.

Ғылымшылардың қамқорлығы

Яхья ғалымдар мен ақындарды қамқорлағандығымен, әсіресе үнді еңбектерін санскрит тілінен араб тіліне аударғандығымен ерекшеленді. Ғәрәп әлеміне білім беру тұрғысынан Яхьяның күш-жігері 11 ғасырда әл-Бирунидің "Индикасына" дейін теңестірілмеді. Аудармадан басқа, Яхья Бағдадқа арнайы салынған ауруханаға көптеген үнді дәрігерлерін алып келді. Ол ақын Абан әл Лахикиге Калила ва Димна, Маздак және Билаухар ва Будхасафтың әңгімелерін өлең түрінде жазуды тапсырды; соңғысы, әсіресе, санскрит тілінен Бармакидтер үшін аударылған болуы мүмкін. Хроникашылардың анекдоттарында Яхья "көптеген білімді сессиялар мен әртүрлі қатысушылар арасындағы талқылаулардың қонағы ретінде" (ван Бладель) пайда болады, ал Хью Кеннеди "Бармакидтердің әдеби жиналыстары әдеби емес пікірлер еркін айтылғандығымен ерекше болды" деп атап өтті.

Құлау және өлім

Бармакидтердің басты әлсіздігі - олардың әскери қолдау таппауы. Харун әл-Рашидтің билікке кіруінен кейін ескі әскери басшылық босатылды, бірақ Бармакидтердің сарбаздар арасында билік базасын жинауға тырысуы сәтсіз болды, ал 794 жылы Валид ибн Тарифтің Харижит көтерілісін басуға қабілетсіздігі - Бармакидтердің қатал қаржылық шаралары - Халифке ескі әскери элитаның өкілі Язид ибн Мазиад әл-Шайбаниге көмек сұрауға мәжбүр етті. Осыдан кейін бұрынғы әскери құрылымдар біртіндеп қайтадан пайдаға келді, ал Бармакидтердің билік монополиясы бұзылды. 796-797-жылдары Бармакидтер қайта өркендеген әскери элитамен ғана емес, сонымен қатар орталықта да күрес бастады. Халифа Яхьяның ағасы Мұхаммедті жұмыстан босатып, оның орнына Яхьяның ескі одақтасы әл-Раби ибн Юнустың ұлы әл-Фадл ибн әл-Рабиді өзінің палата қызметкері етіп тағайындады. Әл-Фадл ибн әл-Рабидің халифаға қол жеткізуі оны бәсекелес сарай фракциясының орталығы етті, ал сол кездегі анекдоттарда ол Бармакидтердің қарсыласы және сарайдағы басты қарсыласы ретінде көрінеді. Бұл өзгеріс Бармакидтердің әлсіздігінің нәтижесі ғана емес, бірақ Харун әл Рашидтің Бармакидтерге тәуелділігін шектеуге тырысқан саналы саясаты. Бармакидтердің Харунның қуғын-сүргінін жалғастырған Алидтерге деген мейірімді көзқарастары Халифа мен Бармакидтер арасындағы ажырымды одан әрі кеңейтті, бұл Яхья ибн Абдалланың ұзаққа созылған ісі. 803 жылы оның отбасы ұятқа қалды, ал ол 806 жылы түрмеге қамалды, ол сол жерде қайтыс болды.

Мұра

Тарихшы Хью Кеннедидің айтуынша, Яхья сол кездегі патша сарайындағы ең беделді тұлға болса да, "оның қабілеттері мен жетістіктерін нақты бағалау қиын. Оның өмірі туралы көптеген оқиғалар тарихи жазба ретінде емес, жақсы министр мен бюрократтың қалай әрекет етуі керектігін және не істеу керектігін көрсету үшін жазылған үлгілер ретінде оқылады ", - деп жазды.