Кіріспе
Бір мың бір түннің ағылшын тіліндегі аудармасы Бертонның әйгілі аудармасы Бір мың бір түннің кітабы (1888), Араб түндерінің ойын-сауық аудармасы, Араб түндерінің толық ағылшын тіліндегі аудармасы, Араб түндерінің бүгінгі күнге дейін Таяу Шығыс және Оңтүстік Азияның әңгімелері мен халық ертегілерінің жинағы Исламның алтын ғасыры (8-13 ғасырлар) кезінде араб тілінде жинақталған Британдық зерттеуші және арабшы Ричард Фрэнсис Бертонның (1821-1890). Бұл "Араб түндері" атты "Макнагтен" немесе "Калкутта" ІІ басылымының (мисырлық қайталау) жалғыз толық аудармасы болып табылады. Бертонның аудармасы 1880 жылдары жасалған екі қысқартылмаған және толықтай ағылшын тіліндегі аудармалардың бірі болды; біріншісі Джон Пэйннің "Мың бір түн мен бір түн кітабы" (1882-1884, тоғыз том) деген атпен. Бертонның он томдық нұсқасы бірден кейін сәл басқаша атаумен жарияланды. Бұл, Бертонның Пейнеге тығыз кеңес бергені және өз кітаптарын Пейнеге ішінара негіздегендігі, кейін плагиат айыбымен айыпталды. Бастапқы мәтіндердегі жыныстық бейнелерге байланысты (Бёртон арнайы зерттеу жүргізді, шығыс жыныстық әдет-ғұрыптары туралы егжей-тегжейлі төменгі жазбалар мен қосымшалар қосты), өйткені оның беткі қабаты өте таңғажайып және құпия, сондықтан оған Араб түндері берілген. (Энцеладтың геологиялық ерекшеліктерінің тізіміне қараңыз.)
the famous translation by Burton
The Book of the Thousand Nights and a Night (1888), subtitled A Plain and Literal Translation of the Arabian Nights Entertainments, is the only complete English language translation of One Thousand and One Nights (the Arabian Nights) to date – a collection of Middle Eastern and South Asian stories and folk tales compiled in Arabic during the Islamic Golden Age (8th−13th centuries) – by the British explorer and Arabist Richard Francis Burton (1821–1890). It stands as the only complete translation of the Macnaghten or Calcutta II edition (Egyptian recension) of the "Arabian Nights". Burton's translation was one of two unabridged and unexpurgated English translations done in the 1880s; the first was by John Payne, under the title The Book of the Thousand Nights and One Night (1882–1884, nine volumes). Burton's ten volume version was published almost immediately afterward with a slightly different title. This, along with the fact that Burton closely advised Payne and partially based his books on Payne's, led later to charges of plagiarism. Owing to the sexual imagery in the source texts (which Burton made a special study of, adding extensive footnotes and appendices on Oriental sexual mores) because “its surface is so strange and mysterious that it was given the Arabian Nights as a name bank, linking fantasy landscape with a literary fantasy”. (See List of geological features on Enceladus.)
Өмірбаян
Бертон - тәжірибелі географ, зерттеуші, шығыстанушы, этнолог, дипломат, полилингвист және автор. Ол өмірінде Меккеге жамылып (1853) және (Джон Ханнинг Спекпен) Нилдің қайнар көзін іздеу үшін Африканың Ұлы көлдерін аралаған алғашқы еуропалық ретінде (1857-58) саяхатқа шыққандығымен танымал болды. Ол өзінің заманындағы ұлы арабшылдардың бірі, "Араб түндері" әңгімелерінің таза нұсқасын көптен бері жариялағысы келді. Ағылшын тіліне алғашқы аудармалар, әсіресе Эдвард Лэйннің (1840, 1859) аудармалары өте қысқа және қатты боудлерленді, бұл Бёртонның ашуын туғызды. 1863 жылы Бертон доктор Джеймс Хантпен бірге Лондонның антропологиялық қоғамын құрды. Бёртонның өз сөздері бойынша қоғамның басты мақсаты (периодикалық Anthropologia басылымы арқылы) "саяхатшыларға қолжазбаның сыртқы қараңғылығынан байқауларын құтқаратын және әлеуметтік және жыныстық мәселелер туралы қызықты ақпаратты басып шығаратын органмен қамтамасыз ету" болды. Бертон көптеген саяхат кітаптарын жазды, олар әрқашанда еншілес жазбаларда және қосымшаларда жыныстық қызығушылықты қамтиды. Оның әдебиетке қосқан ең танымал үлесі сол кездегі қатерлі немесе тіпті порнографиялық деп саналған және "Кама Шастра қоғамы" аясында жарияланған. Бұл Бартон мен Форстер Фицджеральд Арбутноттың қазіргі заңсыздық заңдарының салдарын болдырмау үшін заңдық құрал ретінде құрған ойдан шығарылған ұйымы. (Буртон мен Арбутнот "Қоғамның" жалғыз мүшелері болды.) Бұл еңбектерге оның түндері алдында жарық көрген "Ватсаянаның Камасутрасы" (1883) және одан кейін жарық көрген "Шейх Нефзауидің хош иісті бақшасы" (1886) кіреді.
Жариялану тарихы
Бұл кітаптарды "Кама Шастра" қоғамы бір мың данаға ғана басып шығарды, бұл кітаптар ешқашан осы формада үлкен көлемде басылмайды деген кепілдікпен. Мүмкін сот дауларын шатастыру үшін, тақырыптық беттерде баспа "Банарес" қаласында жасалды деп мәлімделген, бірақ бұл айла-шарғы болды. Шын мәнінде, оны Стoк Nвeйvингтондағы Миллер & Рихард (Шотландиялық фирма) жасады.
Жыныстық қатынас
"Түндер" жинағында жиналған әңгімелер көбінесе жыныстық мазмұнда болады және Бертонның басылымы кезінде порнография деп саналды. Бертонның түндері 10-томындағы Терминал эсседе "Педерастия" деп аталатын 14000 сөзді қамтиды (10-томы, IV, D бөлімі). Мұнда Бертон еркек гомосексуализмнің оңтүстік кеңістіктегі "Сотадикалық аймақ" деп аталатын аймақта кең таралғандығын болжады.
Плагиат туралы дау
Джон Пэйн мен Бертон түндердің аудармаларында жарты онжылдықтан астам уақыт бойы ынтымақтасқан және әрқайсысы екіншісінің стипендиясын құрметтеген, бірақ Пэйн Бертонның қолжазбаларын тексеру үшін Триестке жібергенде плагиаттаған деп сенген. 1906 жылы Бертонның өмірбаянын жазған Томас Райт Бертонның аудармасының көп бөлігін Пейнеден плагиаттаған деп мәлімдеді. Бертонның соңғы өмірбаянында (1998) жағдай былайша түйінделеді. Ол Бёртон мен Пейннің "Түндер" атты шығармаларының нұсқаларын салыстырды. Біз Ричард пен Изабельдің жазбаларынан ғана емес, онымен жылдар бойы танысқан адамдардың мәлімдемелері бойынша да Бёртон "Түндер" әңгімелерінің қолжазбаларын жинап, оларды Пейнмен таныс болмай тұрып, жиырма бес жылдан астам уақыт бойы аударған. Сонымен, Райт Бертонның өз аудармасын жасамағанын, бірақ "Барлық жұмысының кем дегенде төрттен үш бөлігін Пейнеден алды" дегені ерекше. Норман Мозли Пензер өзінің 1923 жылғы Бертонның еңбектерінің түсіндірілген библиографиясында "Райттың Пэйнді дәріптеу және Бертонды мазақ етудің пайдасыз күш-жігеріне" қатты наразылық білдіреді, оның бірнеше мысалдарын нүкте бойынша қарама-қайшылайды. Бертонды қорғап, Пензер аудармашылардың бұрынғы аудармашылардың ізімен жүруі әдеттегі нәрсе екенін айтады және Бертон өз нұсқасын жариялағаннан кейін Пейн аударған әңгімелердегі ұқсастықтардың мысалдарын келтіреді. "Плагиат" деген айып Фон Бродидің 1967 жылы шыққан "The Devil Drives" атты Бертонның өмірбаянына қосымшада егжей-тегжейлі қарастырылған.
Стиль
"Түндер" шығармасын аудару кезінде Бёртон ортағасырлық араб тілінің ағылшынша эквивалентін жасауға тырысты. Ол бұл үшін Шосердің ағылшын тіліне, Елизаветаның ағылшын тіліне және 1653 жылы сэр Томас Уркхарттың ағылшын тіліне аударған Раблестің Гаргантуа мен Пантагруэль (1532 - 1546) атты алғашқы үш кітабына сүйенді. Британдық тарихшы және арабшы Роберт Ирвиннің айтуынша: Бертон [Джон] Пейннің архаикалық және ұмытылған сөздерге деген құлшынысын бөлісті. Бёртонның стилін орта ағылшын, Библияның авторитетті нұсқасы және Якоб драмасының элементтерін біріктіретін құрама қалжыңдық готика ретінде сипаттауға болады. Қазіргі заманғы оқырмандардың көпшілігі Бёртонның Викториялық вульгарлық сөздерін де, мысалы, "әдеттегі Джо Миллерс", "Шарли" және "қызыл орталық" деп табады. Бёртонның "Түндер" аудармасын сөздік күшін арттырғысы келетін кез-келген адамға ұсына аламыз: chevisance, fortalice, kemperly, cark, foison, soothfast, perlection, wittol, parergon, brewis, bles, fadaise, coelebs, vivisepulture және т.б. "Whilome" және "Anent" Бертонның сөздік қорында стандартты. Сөздік қоры Пейндікінен де кең және таңғажайып, эрудиция мен қарапайым жерлік арасында, Харун әл Рашид пен Синбад ешқашан ешқашан тілдік жерде жүріп, сөйлеседі.
Қабылдау
Бёртонның "Түндері" туралы көптеген ертедегі пікірлер оның "көрнекі сөздердің, ортағасырлық сөз тіркестерінің, қазіргі жаргонның, американизацияның және шетелдік сөздер мен сөз тіркестерінің" қоспасын сынға алды. Алайда Хорхе Луис Борхес "Мың бір түннің аудармашылары" туралы атақты эссе жазды, онда ол Бертонды оның бұрмалаулары мен "басқаша жүгіруі" үшін жазалап отырса да, ол "Бертон шешкен проблемалардың сансыз көп екенін" мойындайды және әр сөздің "күмәнсіз әділ сөз" болып табылатын экзотикалық сөздікті мұқият қолдануына қуанады. Тіл қолдануын қорытындылай келе, Борхес "Бір жағынан, ағылшын тілінің түгіл сарқылмас процесі Бертонда көлеңкеленіп жатыр. Джон Доннның қатты әдепсіздік, Шекспир мен Сирил Турнеурдің орасан зор сөздік қоры, Суинберннің архаикалыққа деген сүйіспеншілігі, 17-ғасырлық кітап авторларының қарапайым эрудициясы, энергиясы мен дәлсіздік, дауылдар мен сиқырға деген сүйіспеншілігі".
Леди Бертонның басылымы
Леди Бертонның күйеуінің Арабия түндерінің басылымы (1886 1887) араб тілінен аударма; Дж. Хантли Маккартидің үй оқулары үшін дайындалған, М. П.; 6 том. ; Лондон: Waterlow & Sons, Limited, Лондон қабырғасы. Бұл басылым Бёртонның аудармасының "отбасылық" нұсқасы болып табылады. (Лейди Бертон өзінің "Алдын ала сөзінде" "бірде-бір ана қыздарының осы "Араб түндері" кітабын оқығанына өкінбейді" деп кепілдік береді.) Бұл түпнұсқа нұсқасының көп бөшкеленген нұсқасы және коммерциялық жетістікке қол жеткізе алмады. Ол түпнұсқадағы 3215 беттің 215-ін алып тастайды, оның ішінде Бертонның "Алдын ала сөзінде" терпилоквиумды қорғау, барлық жыныстық түсініктемелер және "Порнография" және "Педерастия" туралы екі соңғы очерктер. Леди Бертон осы басылымға өз атын ғана берген. Ол өлер алдында: "Мен ешқашан оқыған емеспін, оқымауға да ниеттенбеймін, оның өз өтініші бойынша және оған берген уәдеме адал болу үшін, күйеуімнің Араб түндері".
Nichols-Smithers басылымдары
1894 H. S. Nichols & Co, Лондон, Леонард С. Смитерстің басылымы, 12 том. Бұл басылымда "күнәға батып, ешкімге ұнамайтын кейбір жерлер алынып тасталды". 1897 Х. С. Николс & Co, Лондон, "Иллюстрацияланған кітапханалық басылым", 12 том. 142 түпнұсқалық суреттермен, оның ішінде Бертонның портреті, Альберт Летчфорд арнайы суреттелген майлы суреттердегі түпнұсқалық суреттерден қайта шығарылған. Баспада 71 түпнұсқалық суреттердің бір жиынтығы және жеке қолмен боялған басқа жиынтық. Мәтін. Никольстың екінші басылымы 1894 жылғы басылыммен бірдей, бірақ Леди Бертонның басылымынан әлдеқайда аз. Суреттер. Бұл Летчфордтың суреттері енгізілген алғашқы басылым. 1896 жылы, "Бёртонның түндері" атты алғашқы басылымынан екі жыл өткен соң, Николс Смитерс дуэті Бертонның жақын досы Альберт Летчфордқа тағы бір басылымға 65 сурет салуды, сондай-ақ Бертонның портреті мен көп ұзамай тағы бес сурет салуды тапсырды. Бертон мен Летчфорд бірнеше жыл бұрын, соңғысы 18 жасында Флоренцияда өнер білімін бастаған кезде кездескен. Олар "Түндерді" суреттеп беру мүмкіндігін талқылады. Бертонның "Түндерді" суреттеп көрсету туралы ұсынысы Летчфордқа қатты ұнады, өйткені мұндай тақырып Шығысты жақсы көретін және шексіз қиялы бар суретшіге шексіз мүмкіндік береді. Летчфорд өзінің суреттері үшін шығыс бейнелерін зерттей бастады, бірақ Бертонның өмірінде суреттердің тек біреуі ғана суреттелген.