Кіріспе

Чауханди қабірлері (; ) - Пәкістанның Синд провинциясындағы Карачидің шығысында орналасқан ерте ислам зираты. Қабірлер құмтастан жасалған көркем ою-өрнектерімен ерекшеленеді. Қабырғалар стилі бойынша Тхатта маңындағы Макли некрополының күрделі қабірлеріне ұқсас және төменгі Синдке тән жерлеу сәулет стилімен салынған.

Тарих

Жалпы, қабірлер синдхи тайпасы Джохиоға (сонымен қатар Джохия деп те жазылады) тиесілі және Джохио тайпасының отбасылық зираты ретінде белгілі. Сонымен қатар, басқа да синдхи тайпалары Бурфат, Джахра және Шейх қабірлері де табылған, бірақ басқа да Калмати балуч тайпасы да мұнда жерленген. Олар негізінен Моғол билігі кезінде, 15-18 ғасырларда, ислам діні басым болған кезде салынған.

Сәулет

Синд пен Белуджистан аймақтарындағы осындай зираттардың ерекшелігі солтүстік-оңтүстік бағыты. Қабірлердің ең күрделілері ерін түсті құмтастан жасалған, бұл жердің құрғақ климатында уақыт өте келе жақсы сақталған. Қабірлер бір қабырға ретінде немесе жалпы платформада сегізге дейін қабірден тұратын топтар ретінде салынған. Үлгілі саркофаг алты тік тақтадан тұрады, екі ұзын тақта қабірдің әр жағында дененің ұзындығын көрсетеді, қалған екі тік тақта бас пен аяқ жағында. Бұл алты тақтаны тағы да осындай, бірақ кішірек вертикаль тақталардан тұратын екінші саркофаг жауып, қабірге пирамида пішіні береді. Жоғарғы қоршау төрт-бес көлденең тақташамен жабылады, ал ең жоғарғы конструкция тік орнатылады, оның солтүстік шетінде көбінесе тәж немесе түбіт деп аталатын түймеге оюланған. Қабырғалар геометриялық үлгілер мен мотивтермен безендірілген, соның ішінде ат үстіндегі салт аттылар, аңшылық көріністер, қару-жарақ және зергерлік бұйымдар сияқты бейнелі бейнелер бар.

Ашылу және зерттеу

Шоқанды қабірлері туралы ең алғашқы мәлімет (а. к. а. Жоқунди) 1851 жылы Х. Б. Е. Фререге жазылған Дж. Маклиодтың хатында бар. Алайда, қабірлерге 1917 жылы Қарачи ауданындағы Тхаттаның көмекші коллекторы Х. Д. Баскервилл алғаш рет үлкен көңіл бөлді. Ланди маңындағы қабірлер 1922 жылы 1904 жылғы Ежелгі ескерткіштерді сақтау туралы заңға енгізілген. Доктор Саломе Заядач Хастенрат Синддегі осы және осыған ұқсас қабірлер туралы бұрынғы зерттеулерді былайша түйіндеді: ХХ ғасырдың басында Хиньданда оңтүстік Белуджистанның саяси агенті майор М. А. Тайг осындай қабірлерді тапты. Ж. П. Фогель бірінші болып осы және басқа да зираттарды зерттеді, соның ішінде Карпасан (Хинданның оңтүстігіндегі плато), Гундар (Хинданның оңтүстігіндегі Дингаға жақын ауыл) және Мангопир. Ол Хаб өзені мен Сонмианидің арасында жатқан Калаттағы саяси агент капитан Шоуэрс ашқан басқа бір зиратқа назар аударды. Фогель мұражайлардың араб жазуы мен ескерткіштердің тізбегі арқылы көрінетіндей, мұсылмандық екендігін мойындады. Ислам дінінің дәстүріне сәйкес, өлген адам оң иығына жатып, Меккеге қараған күйінде жерленеді. Мекке Синдтің батысында орналасқан; қабірлердің бойлық осьтері солтүстікке қарай оңтүстікке қарай, ал бас әрқашан солтүстікке қарай жатыр. 1910 жылы сэр Томас Холдич Малир маңындағы ұқсас зиратты сипаттап, басқа да бірнеше зираттарды атады. Ол жергілікті дәстүр бойынша бұл атаулар "Калмати" балучилерге тиесілі екенін және бұл атауды Макран жағалауындағы Калмат қаласына байланыстыратынын айтты. 1917 жылы Х. Д. Баскервилл Қарачидің маңындағы Чауханди ауылының маңында осындай зиратты тапты. Баскервиллдің жарияланған баяндамасында жер үстіне жерлеу мәселесі көтерілді, бірақ ол мұқият тергеуден кейін оны жоққа шығарды. Шоқанды зиратында Құраннан алынған есімдер мен сөздерді қамтитын бірнеше қабір жазулары табылды. Өлгендердің кейбіреулері әлі де сол маңайда тұратын Жохия руына жататын. Тек бір қабірдің күні ғана - AH 1169 (AD 1756) деп қайтыс болған күні кері ретімен нөмірлермен жазылған. Жохио, Жохия немесе Жохия (урду:جوکھيو) Синддің Самма (тайпасы) ұрпақтары деп айтылады. 1925 жылы Генри Кузенс өзінің Синдхтың көне заттары туралы кітабының бір тарауын "Баллох қабірлеріне" арнады. Ол Шаухандидің үлгісіне ұқсас Жарқақ (қазіргі Джерук), Сонда және Хархародағы қабірлерді зерттеді. Г. Е. Л. Картердің зерттеулеріне сілтеме жасай отырып, ол мұндай жиырмадан астам зират анықталғандығын атап өтті және төменгі табындағы аркада тәрізді тесіктердің жиі пайда болуын көрсетіп, жер үстіне жерлеу туралы теорияны қабылдамады. Кузенс Синддегі басқа сәулет ескерткіштерін салыстыруға бірінші болып кірісті. Ол Сондадағы қабірдің безендіруі мен Хайдарабадтағы Мян Гулам Шах Калхороның (Шах Варди Хан) (1772 жылы қайтыс болған) қабірлері арасындағы ұқсастықтарды, сондай-ақ Самма патшасы Джам Низамуддин II (бұрынғы 14611509), құмтастан салынған және гүлдік және геометриялық медальондармен безендірілген таңғажайып шаршы құрылымды атап өтті. Сондай-ақ, Мақли төбесіндегі некрополдегі Иса хан Тарханның кесенесі де салыстырмалы. Қабырғаларды шатырлармен (куполалар немесе павильондар) жабу туралы ол дәл сол Макли некрополында және Суккурда Мир Масумның қабірінде ұқсас қабірлерге назар аударған. Ол қабірлердің шамамен 18 ғасырдың екінші жартысындағы Мян Гулам Шах Калхороның қабірлерімен бірдей деп есептеді. Оның айтуынша, кейбір қабірлерде бейнеленгендей, ат үстінде жүретіндердің бейнелері Катьявар мен Кучтың сати (құрбандық орындары) тастарынан да кездеседі. Лас Беланың оңтүстік-батысындағы Багвана ауылының маңында осындай бір ғана қабір туралы ақпаратты 1931 жылы сэр Аурел Штайн жариялады. Жергілікті дәстүрге сәйкес, қабір май Масураның, қайыршы әйелдің қабірінен шыққан; аңыз бойынша, тас плиталар керемет түрде Кандагардан ауаға ұшып кеткен. Штайн оны 15 ғасырдың аяғына қарай есептеген. 1934 жылы Синдх ескерткіштеріне қатысты басылымда Нани Гопала Мажумдар Гуджоға жақын Тарро төбесіндегі жерлеу үйін сипаттады. Ол бұл зираттың 14-ғасырдан басталғанын, сондықтан Макли төбесіндегі ескерткіштерден де көне екенін сенді; ол сонымен қатар жақын маңдағы шейх Тураби кесенесінің маңында аз мәнді қосымша қабірлерді тапты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Пәкістан билігі Шауқанди қабірлеріне Д. Атақты тарихшы, сол кездегі білім министрі (кейіннен Карачи университетінің канцлері) И. Х. Куреши Пәкістанның Мемлекеттік банкінің губернаторы Захид Хусейннен осы тақыр�...

Zajadacz-Hastenrath зерттеуі

1978 жылы Саломе Заядач Хастенрат баспасында кітап жариялады. Шоқандық қабірлерді (олардың белгілі бір түрлері мен формалары) салыстыра отырып, типологиялық негіздеме және тиісінше салыстырмалы хронология құрылды. Бұл құрылымды негізінен Макли төбесіндегі, сонымен қатар басқа да нысандардағы даталанған құрылымдармен салыстыра отырып, зерттеушілер Чауханди қабірлерінің әртүрлі эволюциялық кезеңдеріндегі даталарды анықтады. Шын мәнінде, зерттеуде "Чауханди қабірлерінің" сыртында "Күмер тастарының пішіні", "Еркектердің қабіріндегі аттылар, қару-жарақ және басқа да бейнелер", "Әйелдердің қабіріндегі зергерлік бейнелер" сияқты нақты аспектілер қарастырылды. Кітаптың деректі бөлігі Чауханди қабіріндегі тастанды үлгілердің тізімін қамтиды. Оның зерттеуі негізінен 50 зират пен қабірден алынған суреттерге негізделген; кітапта 112 суреттің іріктемесі бар. Көрмелердің каталогы олардың орналасқан жерлері, саны, түрлері мен жеке қабірлердің жағдайы туралы мәлімет береді. Ол батыста Хаб өзенінен бастап шығыста Тандо Мұхаммед хан мен Шах Капур аймағына дейін созылып жатқан аймақты қамтыды. Zajadacz Hastenrath шоқанд қабірлері фольклорлық мамандықтан әлдеқайда дамыды деген қорытындыға келді; олар төменгі Синдте кеңінен таралған (мысалы, Макли төбесіндегі, бірақ Катиявар мен Гуджараттағы бай түрлер) монументальді сапаға ие қабірлерден, олардың ерекше биіктігімен, мықты мүсіндік безендірулермен бірге дамыды. Бұл дамудың шыңы 17 ғасырдың бірінші жартысында болды, оның жақсы мысалдары зерттеудің 34, 35 және 36-суреттерінде көрсетілген (автор оларды "Басқарушы беттері бар қабірлер" деп атады). Ислам сәулет дәстүрінде бірегей болып табылатын автор Шауқанды қабірлерін исламның зираттық сәулет және сәндік мүсіндеріне ең алғашқы және тәуелсіз үлес деп санайды. Оның зерттеуінің ерекшелігі Ислам энциклопедиясында баса айтылған. Оңтүстік Азиядағы қабірлердің әртүрлі типтері туралы сөз қозғаған автор Zajadacz Hastenrath зерттеуіне сілтеме жасап, мұндай жүйелі зерттеу тек Чауханди қабірлері туралы ғана жүргізілгенін атап өтті. 2003 жылы (яғни автордың 1998 жылы қайтыс болғаннан кейін) кітаптың ағылшынша аудармасы Пәкістанда жарық көрді. Ол көптеген мунда жауынгерлерінің Раджастан мен Гуджараттың "раджпут" тайпаларымен туыстық байланыста екені белгілі екенін айтты. Кейбір раджпут тайпалары, атап айтқанда Джохио, Сатлари, Самма әулеті кезінде Катчтан (Гуджарат) және Раджпутанадан Синд және Макран аймақтарына көшіп барған. Бұл тайпалар бір-бірімен тығыз қарым-қатынаста болды, оның ішінде өз тобында да, Калматидің балуч тайпасымен де некелік байланыстар болды. Оның гипотезасы тек баспалдақ тәрізді қабірлердің монолитті тақташалары мен тұғыры ғана емес, сонымен қатар кейбір қабірлердің үйдің қасбетіне ұқсайтын немесе бала тартқандай адам бетін бейнелейтін нағыз безендіруде тайпалық Раджпут шығу тегі бар екенін көрсетті. Қабырғалардың безендіруі (негізінен геометриялық мотивтермен) ағаш мүсінінен алынған сияқты. Ислам дінінің ережелеріне сәйкес, аздаған ерекшелікпен, адам бейнелеріне назар аудармайды. Тас ойылған қабірлердің құрылымдық дамуы туралы қосымша мақалалар жазды Калеем Лашари Кейіннен Лашари Бхавани Серай мен Тутай Чауханди зираттарын атап өтті және оларды шұғыл түрде сақтауға шақырды.