Кіріспе
Ацтектер немесе Мехика күнтізбесі – ацтектер мен Орталық Мексиканың Колумбқа дейінгі басқа да халықтары қолданған күнтізбе жүйесі. Бұл аймақтағы күнтізбелердің негізгі құрылымын бөлісетін Мезоамерика күнтізбесінің бірі. Ацтектердің күн тасы, сондай-ақ күнтізбе тасы деп те аталады, Мексика қаласындағы Ұлттық Антропология мұражайында қойылған. Күнтізбе 365 күндік цикл – шиупоуалли (жыл санау) және 260 күндік ритуалдық цикл – тоналпоуалли (күн санау) деп аталатын екі циклден тұрады. Бұл екі циклдің бірігіп келуі 52 жылдық "ғасыр" құрайды, кейде оны "күнтізбелік айналым" деп те атайды. Шиупоуалли күнге негізделгендіктен шаруашылық күнтізбесі, ал тоналпоуалли қасиетті күнтізбе деп саналады.
The Aztec or Mexica calendar is the calendrical system used by the Aztecs as well as other Pre Columbian peoples of central Mexico. It is one of the Mesoamerican calendars, sharing the basic structure of calendars from throughout the region. The Aztec sun stone, also called the calendar stone, is on display at the National Museum of Anthropology in Mexico City. The calendar consists of a 365 day calendar cycle called xiuhpōhualli (year count), and a 260 day ritual cycle called tōnalpōhualli (day count). These two cycles together form a 52 year "century", sometimes called the "calendar round". The xiuhpōhualli is considered to be the agricultural calendar, since it is based on the sun, and the tōnalpōhualli is considered to be the sacred calendar.
Тоңалпохуалли
Тоналпохуалли ("күн санау") 260 күндік циклден тұрады, әрбір күні 1-ден 13-ке дейінгі сан мен жиырма күндік белгінің бірінің комбинациясымен белгіленеді. Әрбір жаңа күнде сан да, күндік белгі де артады: 1. Крокодилден кейін 2. Жел, 3. Үй, 4. Кескел, және т.б., 13. Қамысқа дейін. Қамыстан кейін сандар циклі қайта басталады (жиырма күндік белгілер толық аяқталмаса да), нәтижесінде 1. Яғуар, 2. Бүркіт, және т.б., 13. Қамыстан кейін тікелей келетін күндер ретінде. Бұл сан мен күндік белгілер циклі 20-шы аптаға дейін осылай жалғасады, ол 1. Қоянмен басталып, 13. Гүлмен аяқталады. Жиырма күндік белгілер мен он үш санның екі циклі толығымен 260 күнге (13 × 20) дейін созылады, содан кейін реттілік қайтадан 1. Крокодилге оралады.
Күн күнтізбесін қайта құру
Ғасырлар бойы ғалымдар Күнтізбеге қайта құруға тырысты. Мексиканың Ұлттық автономиялық университетінің профессорлары Сахагун мен Альфонсо Касоның зерттеулеріне негізделген, Антропология және тарих институтының профессоры Рафаэль Тенна кеңінен қабылданған нұсқаны ұсынды. Оның сәйкестігі мексика жылының алғашқы күні ескі Юлиан күнтізбесінің 13 ақпаны немесе қазіргі Григориан күнтізбесінің 23 ақпаны болды деп көрсетеді. Сол санауды пайдаланып, бұл Хвицилопочтлидің туған күні, жылдың соңы және цикл немесе "Жылдардың байланысы", сондай-ақ Жаңа от рәсімі, 2 жыл 2 Tecpatl күн белгісі, 22 ақпан күніне сәйкес келеді. Тәуелсіз зерттеуші Рубен Очоа Колумбияға дейінгі кодекстерді түсіндіріп, күнтізбеге қайта құруға тырысады, бұл идеяға қайшы келетін көптеген колониялық бастапқы көздерді елемей, жыл санауын көктемгі күн мен түн теңдеуімен байланыстырып, жылдың бірінші күнін теңдеуден кейінгі бірінші күнге орналастыратын әдіс қолданады. Осыған байланысты Пуэбла штатындағы Сан-Лукас-Ацаладан шыққан аға нахуа философы Хосе Генаро Эмилиано Медина Рамос өзінің нахуалық ғаламтануына сәйкес нахуат тілінде (Centro de Puebla нұсқасы) көп салалы күнтізбе реконструкциясын ұсынады; және дәл Очоаның тапқыр сәйкестігіне және Теннаның болжамдарына сүйене отырып. Оның ұсынысы испан және ағылшын тілдеріне аударылып, 2023 жылы академиялық веб-бет ретінде жарияланды.