Кіріспе

"Allerleirauh" - Гримм ағайындыларының жазған ертегісі. 1819 жылы басылған екінші басылымынан бастап ол Tale no. 65-ке дейін. Эндрю Лэнг оны "Жасыл ертегі кітабына" енгізді. Бұл Арне Томпсонның 510В типтегі халық ертегісі, табиғи емес махаббат. Осы түрдегі басқа да шығармалар "Кепе-о-Рушес", "Есек терісі", "Мысық терісі", "Кішкентай мысық терісі", "Қызына үйленгісі келген патша", "Ол аю", "Моссикоат", "Таттеркотттар", "Түйе терісінен жасалған көйлек киген ханшайым", "Кети Woodencloak", "Ау аю" және "Жырын костюмдегі ханшайым". Шынында да, "Аллерейраухтың" кейбір ағылшын аудармашылары неміс және ағылшын аңыздарының айырмашылықтарына қарамастан, бұл әңгімені "Catskin" деп атады.

Қысқаша мазмұны

Бір патша өлім аузында жатқан әйеліне өзі сияқты сұлу әйелге үйленбейтінін уәде етті. Ол жаңа әйел іздеп жүргенде, оның сұлулығына тең келер жалғыз әйелдің өз қызы екенін түсінді. Қыз үйлену тойын мүмкін емес етіп жасауға тырысты, ол үш көйлек сұрады, біреуі күндей алтын, біреуі айдай күміс, біреуі жұлдыздардай жарқыраған, және патшалықтағы құстар мен жануарлардың барлық түрлерінің терісінен жасалған мантия. Әкесі оларды ұсынған кезде, ол оларды алтын сақинамен, алтын ораумен және алтын катушкамен бірге алып, үйлену тойынан бір түн бұрын қамалдан қашып кетті. Ол басқа патшалыққа қашып барып, сол жердегі үлкен орманда ұйықтады. Бірақ сол жердің жас патшасы мен оның иттері оны аң аулап жүргенде тапты. Ол патшадан өзіне мейірімділік көрсетуін сұрады және ол жұмыс істейтін ас үйде орын алды, ал ол есімін айтпағандықтан, оны "Барлық жүн түрлері" деп атады. Патшаның биі болғанда, ол алтын көйлегімен шықты. Келесі күні таңертең ашпақ оны патшаға шұбақ пісіруге жіберді. Патша оны тауып алып, ашпақшыдан, содан кейін "Барлық тері түрлерінен" сұрады, бірақ ол ештеңе айтпады. Келесі бала, ол күміс киім киіп барып, шұбат алтын орау қойды, патша тағы ештеңе таба алмады. Үшінші биге ол жұлдызды киім киіп барды, патша оның көзіне түспей-ақ, алтын сақинасын салып, соңғы биін әдеттегіден ұзаққа созды. Ол уақыт өзгертуге қашып алуға мүмкін емес еді, ол тек киім үстінде оның жүн мантиясын тастауға мүмкін болды ол шұбат пісіруге тиіс болды. Патша оны тергеген кезде, ол сақинаны көріп, оның қолын ұстады, ал ол оны алып тастауға тырысқанда, оның шапаны сырғанады, жұлдыздардың киімі ашылды. Патша шапанын шешіп, қызды көрсетті, содан олар үйленді.

Комментарийлер

Бұл ертегідегі нұсқалар арасында, өз әкесіне мәжбүрлеп үйлену қаупі, мысалы, "Ол аю", "Есек терісі" және "Қызына үйленгісі келген патша" немесе Киелі Димфна аңызы сияқты, қаһарманның қашуының әдеттегі себебі болып табылады, бірақ басқалары да мүмкін. Кетскин қашып кетті, өйткені ұл ұзатуды қалаған әкесі оны бірінші үміткерге үйлендірді. Кап О'Рушесті әкесінің сөзіне қарап, оны сүймейтінін түсінгендіктен, үйден қуып жіберді. Жұмыртқадан шыққан Бала қашып кетті, өйткені оның (көрініп тұрған) әкесі басқа әскерге бағынды. "Айғыр" қашып кетеді, өйткені әкесі оны қатты жақсы көреді және оны қауіпсіздігі үшін тұтқынға алады. Басқа нұсқаларда, ханшайым қаламайтын еркектен қашу үшін уақытты сатып алу үшін сәнді көйлектерді сұрайды. Өз қызымен үйленуге тырысатын әкенің мотиві осы сұрыптың ертегілерінде көп кездеседі, ол үш шармен аяқталады, бірақ ол "Қолсыз қыздың" нұсқаларында да кездеседі. Ең көне белгілі нұсқасы - ортағасырлық Vitae Duorum Offarum; ол Николас Триветтің Хроника Англо-норман, Шосердің "Заң адамы" және Джон Гоуэрдің "Конфессио Амантис" және "Эмаре" нұсқаларының қайнар көзі. Ол сондай-ақ Генрих Фоллермен байланысты болды. Мотив мәжбүрлі неке болған кезде, көптеген заманауи аңыздар оны жұмсақтайды, қызды асырап алынған (Andrew Lang's нұсқасы сияқты) "Donkeyskin" үшін The Grey Fairy Book), патшаның кеңесшілері ұсынған және шақырған неке, патшаның өзі емес, немесе бүкіл түсінік - ол ақылдан адасқандықтан, ол тойға қатысу үшін уақытында қалпына келеді. Ал, басқа жағдайда, қаламаған неке огры немесе жындымен болуы мүмкін. "Асыл қыз" романының кей нұсқаларында кейіпкерді өгей анасы қудалайды. "Кеті Вудэнклок" романында кейіпкерді қудалаулар қуып, Аллерейрау сияқты ас үйде қызмет іздеуге мәжбүр етеді. Қаһарман әйел әрдайым қуғын-сүргіннен қашып кетпеуі керек; Tattercoats-ке балуанға баруға рұқсат берілмейді, өйткені оның бабасы оған ешқашан қарамаймын деп ант берген, бірақ ол оны қуып жіберген жоқ. Патшаның қызының сұлулығын байқау тәсілі әртүрлі болып келеді: ханшайым марқұм анасының сақинасын немесе көйлектерін киіп көруге болады, бұл патшаның ақыл-ойында неке туралы ойды оятады.

Австрия

Неміс және фольклоршы Теодор Верналекен "Бесенвурф, Бюрстенвурф, Каммвурф" ("Бесом құю, щетка құю, Comb құю") атты австриялық ертегі жинады. Бұл ертегіде Рудольф деген графтың әйелі мен қызы Адельхайд бар, екеуінің де маңдайына алтын крест қойылған. Әйелі қайтыс болғаннан кейін ол қызына дүние жүзіне сапар шегеді деп жоспарлап отырғанын айтады, бірақ анадай туылған таңбалы әйелді табу үшін, бірақ ол сәтсіз болса, ол қайтып барып, оған үйленеді. Ол кеткеннен кейін Адельхайд алтын крестке ие басқа әйел жоқ екенін түсінеді. Ол киімдерін, кейбір заттарын және Готтольд есімді адал қызметшісін алып, кетуге шешім қабылдайды. Ол бетін қара ұнтақпен маталайды, алтын айқышқа сүлгі жауып, басқа патшалықтан принц Адольфтің ас үйінде қызмет етеді. Бір күні ханзада Адольфтың сарайда үлкен балы болады, Адельхайд оның бөлмесіне барып, аяқкиімін шешіп алады, бірақ ол оған қорап тастайды. Кейін Готтольдтың көмегімен ол балаға әдемі киім киіп барады және өзін "Бесом каст" тобының Адельхайд ретінде таныстырады. Қалған екі бала да қамалда өткізіледі; Принц Адольф екінші баланың таңертеңінде Адельхайдке щетка, ал үшіншісінің таңертеңінде тарақ тастайды. Адельхайд келесі екі балаға қатысады және екіншісінде "Brush cast" тобынан, ал үшіншісінде "Comb cast" тобынан екендігін айтады. Кейіннен, ханзада ауырып қалады, Адельхайд оған шұбат дайындап, оның ішіне кірпігін құяды. Ханшайым шұжықты жеп, сақинаны тауып, ас үйдегі қызметші қызды шақырады. Ол оны Адельхайд деп таниды, ол үш шардан шыққан әйел және оған үйленеді.

Швейцария

Йоханнес Йегерлехнер жинаған Der Drächengrudel атты швейцариялық ертегіде бір адам қызы Селинмен көрші жұптың жанында тұрады. Көршісінің әйелі қайтыс болғаннан кейін, ол Селиннің өлген әйеліне ұқсайтын алтын шашы бар екенін байқайды және оған үйленуге шешім қабылдайды. Селин оның ұсынысына күледі, бірақ ол шынымен де маңызды екенін түсінеді, және оның әкесі келісуге бейім сияқты, ол үш көйлек сұратып, үйлену тойын кейінге қалдыруға тырысады: біреуі күндізгі күндей жарқырайды, біреуі толған айға ұқсайды, ал үшіншісі аспандағы жұлдыздар сияқты. Ол үш көйлекті шығарғаннан кейін қыз өздігінен жүретін арба сұрап алады. Ол күймеге мініп, үйден үйге, басқа патшалыққа барады. Ол қайыршы әйелмен киім алмасады және ас үйде патшаның қызметшісі болып жұмыс іздеуге барады, онда оған Драхенгрудель деген мазақ есім беріледі. Кейін патша үш рет бірінен кейін бір жексенбіде мессаға барады; Драхенгрудель қайыршы киімдерін алып тастайды және үш киім киеді. Екінші жексенбіде патша оның саусағына сақинасын салып, қашып кетеді, ал үшінші жексенбіде ол аяқкиімін жоғалтады. Патша аяқкиімді тауып алады да, оның иесін іздеуге шешім қабылдайды. Ол барлық қыздарды қонақасына шақырады, онда олар оны сынап көреді. Барлық қыздар той кезінде, бірақ ешқайсысы лайық. Осы арада Драхенгрудель бас аспаздан патшаға торт пісіруді сұрайды. Бас аспаз оған бір табаны пісіруге рұқсат береді, ол соны жасап, патшаның сақинасын салып қояды. Патша тортты ашқанда, оны ашып, сақинаны көреді. Содан кейін ол аспазшыға Драхенгруделді шақыртуды тапсырады, ол жексенбілік мессаға киген көйлектерін киіп келу керек.

Швеция

1893 жылы "Сүбіреніш" туралы зерттеуінің қосымшасында фольклоршы Мариан Роалф Кокс Швециядан Рупельс ("Шарлы плащ") деген атпен қолжазба нұсқасын тапты: әйелі қайтыс болғаннан кейін патша өлген әйеліне ұқсайтын және оның киіміне сыятын біреуді үйленуге уәде береді. Ол қыз атасынан үш көйлек (бірін жібек гүлдерімен, екіншісін алтын гүлдерімен, үшіншісін алмаспен) және әр түрлі жануарлардың терісінен жасалған плащты сұрайды. Ханшайым басқа патшалыққа қашып кетеді де, патшаның қызметшісі болып жұмыс табады. Ол шіркеуге (онда ол ханзадамен кездеседі) үш рет барады, әр жолы өзінің бір көйлегін киіп, кейін ас үйге қайта оралады. Кейіннен ханзада ауырып, анасы оған ыдыс дайындап береді, оған Рупельс құм құяды. Патшайым шұбат дайындап, Рупельс оған өзінің сақинасын құяды. Ол шіркеуде болған кезде одан алған сақинасы. Патша адамдарды кешкі асқа шақырады; Рупельс кейінірек келеді және оны ханзада маскасыз етеді. Кокс швед тіліндегі басқа қолжазба нұсқасын түйіндеді, оның атауы Kråknäbbäkappan ("Карағай шапаны"): әкесі үйленуге ниеттенгендіктен, ханшайым үш көйлек (жұлдыз, ай және күн) және қарақ терісі мен вексельдер шапанын сұрайды; ол басқа патшалыққа қашып кетеді, онда ол ас үйде патша үшін жұмыс істейді. Бір қарт әйел оған әр жексенбі сайын шіркеуге барып, өзінің бір көйлегін киіп жүруді кеңес береді; үшінші рет патша оны таба алуы үшін аяқ киімін босатып береді. Патша барлық қыздарды аяқ киімге, ақырында Кроубилл шапанына сынап көруге шақырады. Кокс жинақтаған үшінші швед қолжазба нұсқасында Пелсарубб ("Терлі шапан") әйелі қайтыс болғаннан кейін патша қайтыс болған патшайымның киіміне сәйкес келетін біреуді үйленуге уәде береді, ал оның өскен қызы сәйкес келеді. Қыз жылап қашады. Оның өлген анасы оған көрінеді және оған үш көйлек (бірін жұлдыздарға, бірін айға, бірін күнге ұқсатып) және барлық мүмкін жүннен жасалған плащ сұрауға кеңес береді. Ханшайым патшалықтан басқа елге қашып кетеді де, патшаның үй қызметшісі болып жұмыс табады. Принцесса үш жексенбіде шіркеуге баратын киім киеді. Кейін патша өзінің бөлмесіне кіргізіп, оның киімін тазалағанын сұрайды. Ол күннің шапанының астында күннің киіміне назар аударады және үй қызметшісінің шіркеуге келген әйел екенін біледі. Олар үйленеді. Төртінші швед нұсқасында, Упсаладағы қолжазба түрінде сақталған, Крак Пелсен ("Қарақ шапан"), ханшайым әкесіне үш көйлек (күн, ай және жұлдыздар) сұрайды, ал оның адал қызметшілері оған шапан жасау үшін қақпақтарды өлтіріп, терісін алып тастайды. Ескі шаңырақ әмірші қызды сауыншы ретінде жұмыс таба алатын сарайға жібереді. Принцесса үш киімін киіп, патша мен лорд арасындағы кездесуге қатысады. Кейін ханшайым аяқкиімін жоғалтады; патша барлық қыздарды аяқкиімін сынап көруге шақырады. Құстар құрғақ киім киген қыздың аяқ киімнің шынайы иесі екенін көрсетеді, ол оның патшайымы болады. Швецияның басқа нұсқасында, Tusen pelsen ("Мың шапан") деп аталады, патша өз қызымен некеге тұруға жоспарлайды, бірақ қаһарман әйел одан мың жапсырмадан жасалған шапан, содан кейін үш көйлек (жұлдыз, ай, күн) және құрлық пен суда жүзуге болатын кеме сұрайды. Ол кемеге мініп, басқа патшалыққа қашады, онда патшаның қызметшісі болып жұмыс істейді. Патша бір қызға саяхатқа шыққанда (үш рет), ханшайым киімдердің бірін киіп, патшаның баратын жеріне кетеді. Ол әр жолы патшаға таңғалып, оған балдақ береді. Басты кейіпкер өзінің қарапайым орнына оралып, мың жапсырмалы плащын киеді. Патша қамалға оралады, ал ханшайым оған үш сақинасы бар шұбат әкеледі. Патша сақиналарды таниды да, мың шапанды өз бөлмесіне шақырады. Ол жапырақша мантияны алып тастайды және оның астында күн киімін киіп жатқанын көрсетеді. Олар үйленеді. Швед нұсқасында, J. Sundelad (сонымен қатар Roalfe Cox қорытты), Пелсарубб, патшайым қайтыс болғаннан кейін, патша өз қызымен үйленуге шешім қабылдайды. Ол өзіне біраз уақыт сатып алуға тырысады, одан үш көйлек (күміс, алтын және жұлдызды) беруін сұрайды. Содан кейін ол үйге қашып кетеді және үңгірде тұратын қарт әйелге бас сауғалайды және сарайда тауық қыз ретінде жұмыс табады. Бірнеше уақыттан кейін ол киімдердің бірін киіп, шіркеудегі ғибадатқа барады. Үш рет құлшылық еткен соң, ханзада қыздарды шақырып, шіркеуден қызды табу туралы армандайды. Пелсаруб соңғы болып келеді. Патшаның көзі түсіп, оның киімінің астында жарқыраған киімнің жатқанын көреді. Ол қыздың киіміне қарап, оның кім екенін біледі. Фин фольклоршысы Оскар Хакман өзінің "Финландс svenska folkdiktning" атты еңб...

Америка Құрама Штаттары

Американдық фольклоршы Мари Кэмпбелл "Анасы" Лизбет Филдс хабаршысынан американдық нұсқасын жинады. "Алтын шашты патшайым" деп аталатын бұл ертегіде патшаның алтын шашты әйелі қайтыс болады, ал ол оның шашы сияқты алтын шашты әйелге үйленуге уәде береді. Уақыт өте келе ол өз қызының анасына ұқсайтынын байқайды, сондықтан оған үйленуге шешім қабылдайды. Әкесімен үйленбеу үшін ханшайым одан әр жануардың терісінен жасалған шапан беруін сұрайды. Ол шапанды шығарады, ханшайым оны алып, орманға қашады. Бір топ аңшылар оны тауып, патшаның сарайына алып барады. Бірде ол жаңғақтарды қағып жатқанда, оның ішінде алтын жұлдызшалары бар күміс киім табады. Бір күні патшаның сарайда биі болып, қыз күміс киім киіп келеді. Биден кейін патша ауырып қалады, қыз тамақ әзірлейді, оның ішіне алтын шашты құяды. Содан кейін ол тағы бір шұбат дайындап, оның ішіне алтын доңғалақ тастайды.

Әдеби нұсқалары

Бұл ертегі "Король Коулдың билігі" атты "Әдеби елдердің шынайы жылнамалары" еңбегінде "Қысқыр қыз" ретінде бейімделген. Бұл әңгіменің астарында патша алтын шашты патшайымға үйленген. Өлім аузында жатқанда ол оны өзі сияқты алтын шашты, әдемі әйелге үйленуге уәде етеді. Ол қайтыс болғаннан кейін патша өзінің қызының өлген анасына ұқсайтынын байқайды және оған үйленуге шешім қабылдайды. Ханшайым әкесімен ақылға сыймайтын жоспарды кейінге қалдыруға тырысады. Ол үш киім сұрайды: біреуі күндей алтын, екіншісі айдай күміс, ал үшіншісі жұлдыздай жарқыраған. Төртінші киім патшалықтағы жануарлар берген мың теріден жасалады. Ол үйден кетіп, басқа патшалықтан жұмыс табады, онда оны мазақтап "мысық терісі" деп атайды. Ол үш күлкімен үш балаға барады және патшаға шұбат дайындайды, әр жолы тағамға бір затты тастайды: бірінші, алтын сақинасы; екінші, алтын алқа; үшінші, алтын брошка. Патша оның саусағына сақина кигізіп, шашылып, бетін саңмен ластауға уақыт таппайды.