Шотландияның алыс аралдары: Сент-Килда архипелагы

Кіріспе

Шеткі Гебридтердегі архипелаг, Шотландия, Ұлыбритания

Archipelago in Outer Hebrides, Scotland, United Kingdom

St Kilda (Hiort) is a remote archipelago situated west northwest of North Uist in the North Atlantic Ocean. It contains the westernmost islands of the Outer Hebrides of Scotland. The largest island is Hirta, whose sea cliffs are the highest in the United Kingdom; three other islands (Dùn, Soay and Boreray) were also used for grazing and seabird hunting. The islands are administratively a part of the Comhairle nan Eilean Siar local authority area. The origin of the name St Kilda is a matter of conjecture. The islands' human heritage includes numerous unique architectural features from the historic and prehistoric periods, although the earliest written records of island life date from the Late Middle Ages. The medieval village on Hirta was rebuilt in the 19th century, but illnesses brought by increased external contacts through tourism, and the upheaval of the First World War, contributed to the island's evacuation in 1930. The story of St Kilda has attracted artistic interpretations, including Michael Powell's film The Edge of the World and an opera. Permanent habitation on the islands possibly extends back two millennia, the population probably never exceeding 180; its peak was in the late 17th century. The population was 112 in 1851. According to the 1861 census, there were 71 inhabitants at that time; over subsequent years, the population ebbed and waned, eventually dropping to 36 as of May 1930. Virtually all of the population lived on Hirta. The entire remaining population was evacuated from Hirta, by then the only inhabited island, in 1930. The islands house a unique form of stone structure known as cleitean. A cleit is a stone storage hut or bothy; while many still exist, they are slowly falling into disrepair. There are known to be 1,260 cleitean on Hirta and a further 170 on the other group islands. Currently, the only year round residents are military personnel; a variety of conservation workers, volunteers and scientists spend time there in the summer months. The entire archipelago is owned by the National Trust for Scotland. It became one of Scotland's six World Heritage Sites in 1986, and is one of the few in the world to hold joint status for both its natural and cultural qualities. Parties of volunteers work on the islands in the summer to restore the many ruined buildings that the native St Kildans left behind. They share the island with a small military base established in 1957. Two different early sheep types have survived on these remote islands: the Soay, a Neolithic type, and the Boreray, an Iron Age type. The islands are a breeding ground for many important seabird species including northern gannets, Atlantic puffins, and northern fulmars. The St Kilda wren and St Kilda field mouse are endemic subspecies. Similarly, St Kilda speakers interviewed by the School of Scottish Studies in the 1960s show individual speakers using t initial forms, leniting to , e. g. ann an Tirte and gu Hirte .|group="note"

PronunciationScottish Gaelic: Am BailePronunciation:Scottish Gaelic: An Lag bhon TuathPronunciation:Scottish Gaelic: Bàgh a' BhailePronunciation:Scottish Gaelic: cleiteanPronunciation:Scottish Gaelic: Cleitean MacPhàideinPronunciation:Scottish Gaelic: Cnatan nan GallPronunciation:Scottish Gaelic: ConachairPronunciation:Scottish Gaelic: Dòirneagan HiortPronunciation:Scottish Gaelic: DùnPronunciation:Scottish Gaelic: Gleann MòrPronunciation:Scottish Gaelic: Ì ÀrdPronunciation:Scottish Gaelic: Loch HiortPronunciation:Scottish Gaelic: Mullach BìghPronunciation:Scottish Gaelic: Mullach MòrPronunciation:Scottish Gaelic: OiseabhalPronunciation:Scottish Gaelic: RuadhbhalPronunciation:Scottish Gaelic: Seann TaighPronunciation:Scottish Gaelic: Taigh an t SithichePronunciation:Scottish Gaelic: Taigh DugainPronunciation:Scottish Gaelic: Taigh na BanaghaisgichPronunciation:Scottish Gaelic: Taigh StallairPronunciation:

The origins of Hiort, and its anglicized form Hirta,which long pre date St Kilda, are similarly obscure. Watson derives it from the Gaelic word (h)irt, meaning "death", noting that although Alexander MacBain suggested "that the ancient Celts fancied this sunset isle to be the gate to their earthly paradise" the connection was more likely to be to the dangers of living on St Kilda, which "in the Hebrides is regarded as a penitentiary rather than a gate to paradise". It has also been said to mean "the western land", from the Gaelic (na) h iartìre although this theory presents difficulties. It may not be Gaelic in origin at all, but rather Norse. Taylor derives it from the Norse word hirtir, meaning "stags", on account of the islands' "jagged outlines". In support of this theory, he notes that Hirtir appears in the 13th century Prestssaga Guðmundar Arasonar as a name for an island group in the Hebrides. As with St Kilda, a number of other theories have been offered. All the names of and on the islands are discussed by Richard Coates.

Сент-Килда (Хиорт) – Солтүстік Атлант мұхитындағы Солтүстік Уисттің батыс-солтүстігінде орналасқан шалғайдағы архипелаг. Ол Шотландияның Сыртқы Гебрид аралдарының ең батыс аралдарын қамтиды. Ең ірі арал – Хирта, оның теңізді жартастары Ұлыбританиядағы ең биік жартастар; үш басқа арал (Дун, Сой және Боререй) жайылым және теңіз құстарын аулау үшін де пайдаланылған. Архипелаг әкімшілік тұрғыдан Comhairle nan Eilean Siar жергілікті билік аймағының құрамына кіреді. Сент-Килда атауының шығу тегі нақты белгісіз. Аралдардың мәдени мұрасы тарихи және тарихи алдындағы кезеңдерден қалған бірегей сәулеттік ерекшеліктерді қамтиды, бірақ аралдағы өмір туралы жазбаша ең ерте мәліметтер Кейінгі орта ғасырларға жатады. Хиртадағы ортағасырлық ауыл 19 ғасырда қайта салынған, бірақ туризм арқылы сыртқы байланыстардың күшеюі және Бірінші дүниежүзілік соғыстың салдары 1930 жылы аралды эвакуациялауға әкелді. Сент-Килданың тарихы көптеген көркемдік интерпретацияларға шабыттандырды, соның ішінде Майкл Пауэллдің «Әлемнің шеті» фильмі мен операсы. Аралдардағы тұрақты тұрғындардың тарихы екі мың жылға жетеді, халық саны ең көптегенде 180 адамды құрады; ең жоғары деңгейі 17 ғасырдың соңында тіркелді. 1851 жылы халық саны 112 адамды құрады. 1861 жылғы санақ бойынша сол кезде 71 тұрғын болды; кейінгі жылдары халық саны азайып, 1930 жылдың мамыр айына қарай 36 адамға дейін төмендеді. Халықтың көп бөлігі Хиртада тұрды. 1930 жылы Хиртадан, сол кездегі жалғыз мекенделген аралдан, қалған барлық халық эвакуацияланды. Аралдарда клитен деп аталатын ерекше тас құрылымдар сақталған. Клитен – тас қойма немесе шатыр; олардың көптегені әлі де бар, бірақ уақыт өте келе бұзылып жатыр. Хиртада 1260 клитен, ал басқа аралдарда тағы 170 клитен бар екені белгілі. Қазіргі уақытта жыл бойы тұратын жалғыз адамдар – әскери қызметкерлер; жаз айларында әртүрлі табиғатты қорғаушылар, еріктілер және ғалымдар уақыттарын өткізеді. Архипелагтың барлығы Шотландияның Ұлттық қорына тиесілі. 1986 жылы ол Шотландияның алты Дүниежүзілік мұра орындарының бірі болып жарияланды және әлемдегі табиғи және мәдени ерекшеліктері үшін екі мәртебеге ие болған сирек орындардың бірі. Жазда еріктілердің топтары аралдардағы қираған ғимараттарды қалпына келтіру жұмыстарын жүргізеді. Олар 1957 жылы құрылған шағын әскери базамен аралды бөліседі. Бұл шалғай аралдарда екі түрлі қой түрі сақталған: неолит дәуіріндегі Сой және темір дәуіріндегі Боререй. Аралдар солтүстік шұбарлар, Атлантикалық пуффиндер және солтүстік фулмарлар сияқты көптеген маңызды теңіз құстарының көбейетін жері болып табылады. Сент-Килда жабайысы және Сент-Килда далалық тышқаны – эндемикалық түрлер. Сондай-ақ, 1960 жылдары Шотландия зерттеулер мектебінің сұхбаттасқан Сент-Килда тілшілері жеке тілшілердің t әрпімен басталатын сөздерді қолданатынын көрсетті.

География

Аралдар элементтердің күшті әсеріне ұшыраған граниттер мен габброның үшіншілік магмалық құралымдарынан тұрады. Архипелаг – теңіз деңгейінен төмен жатқан теңіз түбіндегі платодан көтерілген, ұзақ уақыттан бері өшкен сақина тәрізді жанартаудың қалдықтары. Хирта – бұл топтағы ең ірі арал және архипелагтың жер ауданының 78%-дан астамын құрайды. Одан кейін өлшемдері бойынша Соай (ағылш. "қой аралы") және Борей ("бекінілген арал") келеді, Соай Хиртадан солтүстік-батысқа қарай, ал Борей солтүстік-шығысқа қарай 6 шақырым (4 миль) қашықтықта орналасқан. Топтағы кішігірім аралдар мен тік жарлы тауларға Stac an Armin ("батырдың тіктемесі"), Stac Lee ("сұр тіктеме") және Stac Levenish ("ағын" немесе "құйылыс") жатады. Ауыл шығанағын басым оңтүстік-батыс желдерінен қорғайтын Дүн аралы бір кезде Хиртамен табиғи арка арқылы жалғасқан. Маклин (1972) арканың испандық Армадасының жеңілісінен қашқан галеонға соқтығысқанда қирағанын айтады, бірақ Митчелл (1992) және Флеминг (2005) сияқты басқа дереккөздер арканың әр жылғы қысқы дауылдардың бірімен жуылып кеткенін болжайды. Архипелагтың ең биік нүктесі – Конахир ("маяк"), ол Хиртада, ауылдың солтүстігінде орналасқан. Оңтүстік-шығыста Оисевал ("шығыс төбесі") орналасқан, ол 361 метрге жетеді, ал Муллах Мор ("үлкен төбе") 361 метр (1,185 фут) биіктікте Конахирден батысқа қарай орналасқан. Руивал ("қызыл төбе") және Муллах Би ("бағаналы төбе") батыс жартастарға үстемдік етеді. Борей 384 метрге жетеді, ал Соай 370 метр биіктікте.
Қазіргі заманда Сент-Килданың жалғыз елді мекені Хиртаның шығыс жағындағы Village Bay (Bàgh a' Bhaile немесе Loch Hiort) болды. Глианн Мордің Хирта және Борейдің солтүстік жағалауларындағы жерлерде бұрынғы тұрғын үйлердің қалдықтары сақталған. Хиртаға теңізден Village Bay-ге кіре бергенде, оның артында жартылай шеңбер пішіндес биік төбелермен қоршалған шағын елді мекен көрінеді. Бұл – қате түсінік. Конахирдің бүкіл солтүстік беті тік жартастан тұрады, ол теңізге тік құлайды және Ұлыбританиядағы ең биік теңіз жартасын құрайды. Архипелаг Британ аралдарындағы ең таңғажайып теңіз жарталарының көптеген жерлеріне орналасқан. Бакстер мен Крамли (1988) Сент-Килданы былай сипаттайды: "Өзінің ақымақтығында ойлап тапқан барлық қажетсіз, сәнді ландшафттық сән-салтанаттан тұратын, ақымақ, кемелсіз Құдайдың қазынасы. Ол оларды Атлантиканың оқшауланған аймағына, құрлықтың бұзғыш ықпалынан 100 миль қашықтықта, ең батыс Батыс аралдарынан батысқа қарай 40 миль қашықтықта кездейсоқ шашыратып жіберді. Ол өзі үшін тек ең жақсы бөліктерді қалдырып, олардың айналасына өзінің ақымақтығын дәлелдейтін айла-шаруалықтар жасады". Ең жақын құрлықтан алыс болса да, Сент-Килда Скай Куиллиннің жоталарынан көрінеді, шамамен 64 шақырым қашықтықта. Климаты мұхиттық, жауын-шашын көп, ылғалдылығы жоғары. Жалпы температура салқын, қаңтарда орташа 5,6 °C (42 °F), ал шілдеде 11,8 °C (53 °F). Басым желдер, әсіресе қыста, оңтүстік және оңтүстік-батыс бағыттан соғады. Желдің жылдамдығы шамамен 85 пайыз уақыт ішінде, ал 30 пайыздан астам уақыт ішінде жоғары болады. Дауылды желдер 2 пайыздан аз кездеседі, бірақ желдің күшті соққандары мен одан да күштілері биік төбелерде үнемі кездеседі, ал желдің жылдамдығы кейде теңіз деңгейіне жақын тіркеледі. Океандық орналасу аралдарды жылына онша күн ғана жатқан қардан қорғайды. Бүгінде ол Comhairle nan Eilean Siar (Батыс аралдары) бірыңғай әкімшілік бірлігіне қосылған.

The islands are composed of Tertiary igneous formations of granites and gabbro, heavily weathered by the elements. The archipelago represents the remnants of a long extinct ring volcano rising from a seabed plateau approximately below sea level. At in extent, Hirta is the largest island in the group and comprises more than 78% of the land area of the archipelago. Next in size are Soay (English: "sheep island") at and Boreray ("the fortified isle"), which measures Soay is north west of Hirta, Boreray 6 kilometres (4 mi) to the northeast. Smaller islets and stacks in the group include Stac an Armin ("warrior's stack"), Stac Lee ("grey stack") and Stac Levenish ("stream" or "torrent"). The island of Dùn ('fort'), which protects Village Bay from the prevailing southwesterly winds, was at one time joined to Hirta by a natural arch. MacLean (1972) suggests that the arch was broken when struck by a galleon fleeing the defeat of the Spanish Armada, but other sources, such as Mitchell (1992) and Fleming (2005), suggest that the arch was simply swept away by one of the many fierce storms that batter the islands every winter. The highest point in the archipelago, Conachair ("the beacon") at , is on Hirta, immediately north of the village. In the southeast is Oiseval ("east fell"), which reaches , and Mullach Mòr ("big hill summit") 361 metres (1,185 ft) is due west of Conachair. Ruival ("red fell") and Mullach Bi ("pillar summit") dominate the western cliffs. Boreray reaches and Soay
In modern times, St Kilda's only settlement was at Village Bay (Bàgh a' Bhaile or Loch Hiort) on the east side of Hirta. Gleann Mòr on the north coast of Hirta and Boreray also contain the remains of earlier habitations. The sea approach to Hirta into Village Bay suggests a small settlement flanked by high rolling hills in a semicircle behind it. This is misleading. The whole north face of Conachair is a vertical cliff up to high, falling sheer into the sea and constituting the highest sea cliff in the UK. The archipelago is the site of many of the most spectacular sea cliffs in the British Isles. Baxter and Crumley (1988) suggest that St Kilda: " is a mad, imperfect God's hoard of all unnecessary lavish landscape luxuries he ever devised in his madness. These he has scattered at random in Atlantic isolation 100 miles from the corrupting influences of the mainland, 40 miles west of the westmost Western Isles. He has kept for himself only the best pieces and woven around them a plot as evidence of his madness." Although from the nearest land, St Kilda is visible from as far as the summit ridges of the Skye Cuillin, some distant. The climate is oceanic with high rainfall, , and high humidity. Temperatures are generally cool, averaging 5.6 °C (42 °F) in January and 11.8 °C (53 °F) in July. The prevailing winds, especially strong in winter, are southerly and southwesterly. Wind speeds average approximately 85 percent of the time and more than more than 30 percent of the time. Gale force winds occur less than 2 percent of the time, but gusts of and more occur regularly on the high tops, and speeds of have occasionally been recorded near sea level. The oceanic location protects the islands from snow, which lies for only about a dozen days per year. Today it is incorporated in the Comhairle nan Eilean Siar (Western Isles) unitary authority.

Тарихқа дейінгі дәуір

Біраз уақыттан бері Сент-Килдада қола дәуірінен бастап 20 ғасырға дейін екі мыңжылдық немесе одан да көп уақыт бойы үздірілмей адамдар тұрғаны белгілі. 2015 жылы алғашқы тікелей неолиттік қоныстану дәлелі пайда болды – ауылдың шығысында Хебридтік ыдыс стиліне тән қыш сынықтары табылды. Содан кейін, Виллидж-Бейдің үстіндегі Муллах Сгарда тас құралдар кені табылды, нәтижесінде Виллидж-Бей клитандарында – бірегей тас сақтау ғимараттарында (төменде қараңыз) – көптеген тас соқалар, ұсақтағыштар және Скаилл пышақтары табылды. Бұл құралдар да, әдетте, неолит дәуіріне жатады. Қыш сынықтары Хебрид аралдарының басқа аралдарынан әкелінген материалдардан емес, жергілікті материалдардан жасалғанға ұқсайды, бұл аралдардың б.з.д. 4 мыңжылдықта қоныстанғанын көрсетеді. Темір дәуіріне тән қыш ыдыстар да белгілі. Археолог Алан Хантер Блэр "Сент-Килдадағы Виллидж-Бейдің шығыс жағы Темір дәуірінде тығыз қоныстанған, бірақ ешқандай үй құрылыстары табылған жоқ" деп мәлімдеді.

13 - 18 ғасырлар

Сент-Килда туралы алғашқы жазба 1202 жылы исландиялық дін қызметкері «Хиртир деп аталатын аралдарға» паналағандығы туралы жазғанда қалдырылған болуы мүмкін. Алғашқы хабарламаларда брошкалар, темір қылыш және даниялық монеталар табылғаны айтылады, ал сақталған скандинавиялық жер аттары Хиртада викингтердің тұрақты болғанын көрсетеді, бірақ нақты дәлелдер жоғалды. 14 ғасырдың соңында Джон Фордун оны «Ирт аралы (insula de Irte), ол Цирцийге бағынышты және әлемнің шетінде орналасқан» деп атады. Аралдар тарихи тұрғыдан Харрис Маклаудтарының иелігінде болды, олардың басқарушысы түрлі жалдамалар мен міндеттерді жинауға жауапты болды. Аралдарға жасалған сапар туралы ең толық мәлімет 1549 жылы Дональд Манродан келді: «Оның тұрғындары – қарапайым, кедей адамдар, дінге шамалы ғана сенімді, бірақ Херрейдің Маклауды, немесе оның кеңсесіндегі адам, жазғы күн тоғысында шомылдыру рәсімін өткізу үшін бірнеше капелланмен бірге келеді». 1615 жылы Колл Макдональд Колонсей Хиртаға шабуыл жасап, 30 қой мен арпаның бір бөлігін алып кетті. Осыдан кейін аралдардың молшылығымен танымал болды. 1697 жылы Мартин келген кезде халық саны 180 адамды құрады, ал басқарушы 60 адамға дейін «топпен» саяхаттады, олардың ішінде ол «жақын аралдардағы достарының арасынан ең әлсіздерін таңдап, оларды Сент-Килдаға белгілі бір уақыт аралығымен апарып, аралдың толық және қарапайым тағамын жеп, денсаулықтарын қалпына келтіретін еді». Кей мен Кейдің (1994) сөзіне сәйкес, 19 ғасырдың басына дейін арал тұрғындарының «табиғатпен тығыз байланысы дұруизмнің ритуалдық формасын алған», ал христиандық туралы түсініктері бір-бірімен қарым-қатынастарын қалыптастырған: «табиғи құлшыныс пен сенімсіздіктің» үйлесімі. Алайда, 1875 жылға қарай осының барлық белгілері жоғалып кетті және Джон Сэндстің айтуынша, «Сент-Килдандықтар осы туралы ешқашан естімеген сияқты». Рейчел Чизли 1734 жылдан 1741 жылға дейін Сент-Килдада тұтқынға алынды. 18 ғасырда кемелермен холера және шешек аурулары әкелінді.

The first written record of St Kilda may date from 1202 when an Icelandic cleric wrote of taking shelter on "the islands that are called Hirtir". Early reports mentioned finds of brooches, an iron sword and Danish coins, and the enduring Norse place names indicate a sustained Viking presence on Hirta, but the visible evidence has been lost. In the late 14th century John of Fordun referred to it as "the isle of Irte (insula de Irte), which is agreed to be under the Circius and on the margins of the world". The islands were historically part of the domain of the MacLeods of Harris, whose steward was responsible for the collection of rents in kind and other duties. The first detailed report of a visit to the islands dates from 1549, when Donald Munro suggested that: "The inhabitants thereof simple poor people, scarce in religion, but M'Cloyd of Herray, his , or he he in sic office, in the at midsummer, with some chaplaine to baptize ." Coll MacDonald of Colonsay raided Hirta in 1615, removing 30 sheep and a quantity of barley. Thereafter, the islands developed a reputation for abundance. At the time of Martin's visit in 1697 the population was 180 and the steward travelled with a "company" of up to 60 persons to which he "elected the most 'meagre' among his friends in the neighbouring islands, to that number and took them periodically to St. Kilda to enjoy the nourishing and plentiful, if primitive, fare of the island, and so be restored to their wonted health and strength." According to Keay and Keay (1994), until the early 19th century the islanders' "close relationship with nature had taken the ritual form of Druidism", whilst their understanding of Christianity shaped their relationships with one another: a combination of "natural devoutness and superstitious character". However, by 1875 all trace of this had gone and according to John Sands “the St Kildans seem never to have heard of it”. Rachel Chiesley was held on St Kilda from 1734 to 1741. Visiting ships brought cholera and smallpox in the 18th century.

Дін

Александр Бухан есімді миссионер 1705 жылы Сент-Килдаға барды, бірақ ұзақ тұрғанына қарамастан, ұйымдасқан дін идеясы қалыптаспады. Бұл 1822 жылы Рев. Джон Макдональд, "Солтүстіктің елшісі" келгенде өзгерді. Ол өзінің алғашқы 11 күнінде 13 ұзақ уағыз айтып, міссионерлік қызметін құлшыныспен бастады. Ол үнемі оралып, Сент-Килда халқы үшін қаржы жинады, бірақ жеке өзінде олардың діни білімінің жетіспеуіне қатты қайғырды. Арал тұрғындары оны ынтамен қарсы алды және сегіз жылдан кейін ол соңғы рет кеткенде жылады. Оның ізбасары, 3 шілде 1830 жылы келген Рев. Нейл Маккензи, Шотландия шіркеуінің дін қызметкері болды және арал тұрғындарының жағдайын жақсартты. Ол арал шаруашылығын қайта ұйымдастырды, ауылды қайта жаңартуға (төменде қараңыз) көмектесті және жаңа шіркеу мен пасторлық үйдің салынуын қадағалады. Гейл мектеп қоғамының көмегімен Маккензи және оның әйелі Хиртада ресми білім беруді енгізіп, оқу, жазу және арифметиканы үйрету үшін күнделікті мектеп, ал діни білім беру үшін жексенбілік мектеп ашты. Маккензи 1844 жылы кетіп қалды. Он жыл бойы жаңа пастор тағайындалмады, нәтижесінде Маккензи кеткеннен кейін мектеп жабылды. Ол көп нәрсеге жеткенімен, 1865 жылы Рев. Джон Маккей келгенде Сент-Килда халқының сыртқы билікке тәуелділігінің әлсіздігі байқалды. Шотландия шіркеуінде қалған Маккензиге деген құрметтеріне қарамастан, Сент-Килда халқы Ұлы бөлініс кезінде Шотландияның жаңа еркін шіркеуін қолдады. Жаңа еркін шіркеудің пасторы болған Маккей діни салттарға ерекше мән берді. Ол жексенбі күндері екі-үш сағаттан тұратын үш қызмет өткізіп, оларға қатысуды міндетті етті. 1875 жылы бір саяхатшы былай деп жазды: "Сенбі күні төзімсіз қайғыға толы күн еді. Қоңырау соққанда, бүкіл қауым қайғылы жүздерімен және көздері жерге тігілген күйде шіркеуге асықты. Оңға да, солға да қарау күнә саналады". Діни жиындарға жұмсаған уақыт аралдың күнделікті өміріне елеулі кедергі келтірді. Шіркеуде шу шығарған қарт әйелдер мен балалар ұзақ уақыт бойы сөйлестіріліп, соңғы күні қорқынышты жазалар туралы ескертілді. Аралда азық-түлік тапшылығы болған кезде, сенбі күні көмек кемесі келді, бірақ пастор арал тұрғындарының сенбі күні шіркеуге дайындалуы керек екенін және азық-түлік дүйсенбі күні түсірілетінін айтты. Балаларға ойын ойнауға тыйым салынды және олар қайда барса да, Киелі кітапты алып жүруге міндетті болды. Маккей 24 жыл бойы Сент-Килдада пастор болып қызмет етті.

A missionary called Alexander Buchan went to St Kilda in 1705, but despite his long stay, the idea of organised religion did not take hold. This changed when Rev. John MacDonald, the "Apostle of the North", arrived in 1822. He set about his mission with zeal, preaching 13 lengthy sermons during his first 11 days. He returned regularly and raised funds on behalf of the St Kildans, although privately he was appalled by their lack of religious knowledge. The islanders took to him with enthusiasm and wept when he left for the last time eight years later. His successor, who arrived on 3 July 1830, was Rev. Neil Mackenzie, a resident Church of Scotland minister who greatly improved the conditions of the inhabitants. He reorganised island agriculture, was instrumental in the rebuilding of the village (see below) and supervised the building of a new church and manse. With help from the Gaelic School Society, MacKenzie and his wife introduced formal education to Hirta, beginning a daily school to teach reading, writing and arithmetic and a Sunday school for religious education. Mackenzie left in 1844. No new minister was appointed for a decade and as a result, the school closed on the MacKenzie's departure and although he had achieved a great deal, the weakness of the St Kildans' dependence on external authority was exposed in 1865 with the arrival of Rev. John Mackay. Despite their fondness for Mackenzie, who stayed in the Church of Scotland, the St Kildans declared in favour of the new Free Church of Scotland during the Great Disruption. Mackay, the new Free Church minister, placed an uncommon emphasis on religious observance. He introduced a routine of three two to three hour services on Sunday at which attendance was effectively compulsory. One visitor noted in 1875 that: "The Sabbath was a day of intolerable gloom. At the clink of the bell, the whole flock hurry to Church with sorrowful looks and eyes bent upon the ground. It is considered sinful to look to the right or to the left." Time spent in religious gatherings interfered seriously with the practical routines of the island. Old ladies and children who made noise in church were lectured at length and warned of dire punishments in the afterworld. During a period of food shortages on the island, a relief vessel arrived on a Saturday, but the minister said that the islanders had to spend the day preparing for church on the Sabbath, and it was Monday before supplies were landed. Children were forbidden to play games and required to carry a Bible wherever they went. Mackay remained minister on St Kilda for 24 years.

Өмір сүру салты

Қазіргі заманғы зерттеушілердің көпшілігі Сент-Килдадағы өмірдің басты тақырыбы – оқшаулау екенін айтады. 1697 жылы Мартин Мартин аралдарға келген кезде, Ұлттық сенім қорының (National Trust for Scotland) деректерінде жылына 75 күн дауылды болып тіркелген, желдің күші ең жоғары шамасы шамамен … болған, ал Шотландияның батыс жағалауындағы толқындардың ең биік деңгейі … тіркелген. 18 ғасырдың ортасында Сент-Килда тұрғындары галликтің бұрыс диалектісінде, сәл норвегиялық ықпалмен сөйлегені анықталды. Алыстан және ауа райының қиындығынан бөлек қалған жергілікті тұрғындар құрлықтағы және халықаралық саясат туралы аз білген. 1746 жылғы Кулоден шайқасынан кейін, принц Чарльз Эдвард Стюарт және оның жақын якобит кеңесшілері Сент-Килдаға қашып кеткен деген қауесет тарады. Бір экспедиция ұйымдастырылды, және британдық сарбаздар Хиртаға жеткізілді. Олар құрсақтан қалған ауылды тапты, себебі Сент-Килда тұрғындары, қарақшылардан қорқып, батыстағы үңгірлерге қашқан. Сарбаздар Сент-Килда тұрғындарын төменге түсіруге көндіргеннен кейін, оқшауланған жергілікті тұрғындар ханзада туралы ештеңе білмейтінін және король Георг II туралы естімегенін анықтады. 19 ғасырдың соңына дейін арал тұрғындары әлемнің қалған бөлігімен тек Коначер шыңында от жағып хабарласа алатын, ауа райына қарай, Харрис және Уист аралдарындағылар көре алатын, немесе «Сент-Килда почталық кемесін» пайдаланатын. Бұл 1877 жылы келген Джон Сэндстің ойлап тапқан нәрсесі еді. Ол келген кезде кеме апатқа ұшырап, тоғыз австриялық теңізші аралда қалып қойды. Ақпан айына қарай, жабдықтар азайып бара жатты. Сэндс «Peti Dubrovacki» кемесінен құтқарылған құтқару шеңберіне хабар тіркеп, теңізге лақтырды. Тоғыз күннен кейін ол Оркней аралдарындағы Бирсайдан табылды, және құтқару жұмыстары ұйымдастырылды. Сент-Килда тұрғындары осы идеяны дамытып, ағаштан қайық пішініндегі бұйым жасап, оны қой терісінен жасалған қуысқа бекітіп, ішіне шағын бөтелке немесе банка салып, хабар жіберді. Солтүстік-батыстан соққан желмен жіберілген хабарлардың үштен екісі кейін Шотландияның батыс жағалауында немесе Норвегияда табылды.

Most modern commentators feel that the predominant theme of life on St Kilda was isolation. When Martin Martin visited the islands in 1697, More modern records from the National Trust for Scotland record gales for 75 days a year with peak winds around whilst peak wave heights on the Scottish west coast have been recorded at
In the mid 18th century the St. Kildans are recorded as speaking a corrupted dialect of Gallic with a minor Norwegian influence. Separated by distance and weather, the natives knew little of mainland and international politics. After the Battle of Culloden in 1746, it was rumoured that Prince Charles Edward Stuart and some of his senior Jacobite aides had escaped to St Kilda. An expedition was launched, and in due course British soldiers were ferried ashore to Hirta. They found a deserted village, as the St Kildans, fearing pirates, had fled to caves to the west. When the St Kildans were persuaded to come down, the soldiers discovered that the isolated natives knew nothing of the prince and had never heard of King George II either. Even in the late 19th century, the islanders could communicate with the rest of the world only by lighting a bonfire on the summit of Conachair which would, weather permitting, be visible to those on the isles of Harris and the Uists, or by using the "St Kilda mailboat". This was the invention of John Sands, who visited in 1877. During his stay, a shipwreck left nine Austrian sailors marooned there, and by February supplies were running low. Sands attached a message to a lifebuoy salvaged from the Peti Dubrovacki and threw it into the sea. Nine days later it was picked up in Birsay, Orkney, and a rescue was arranged. The St Kildans, building on this idea, would fashion a piece of wood into the shape of a boat, attach it to a bladder made of sheepskin, and place in it a small bottle or tin containing a message. Launched when the wind came from the north west, two thirds of the messages were later found on the west coast of Scotland or in Norway.

Диета

Сент-Килда өмірінің тағы бір маңызды ерекшелігі – тамақтану. Арал тұрғындары қой және ірі қара мал өсірді, Village Bay-дегі жақсы кепкен жерлерде арпа мен картоп сияқты азық-түлік дақылдарын өсіруге мүмкіндік алды; көп жағдайда аралдарды ірі шаруашылық ретінде қарастыруға болады. Сэмюэл Джонсон 18 ғасырда Сент-Килдалықтардың қой сүтінен «кішкентай ірімшік» жасағанын жазған. Олар ауыр, солтүстік теңіздер мен болжаусыз ауа райы себепті балық аулаудан көбінесе бас тартқан. Олардың тамақ қамтамасының негізгі көзі – арал құстарының, әсіресе, қаз-қалпақ пен фулмардың көптігі еді. Олар құстардың жұмыртқаларын және жас құстарын жинап, оларды жаңа және тұздалған күйінде жеген. Ересек пуффин құстарын да құс аулау таяқтарымен аулаған. Бұл арал өмірінің ерекшелігінің де бағасы болды. 1799 жылы Генри Брогам келгенде «ауаның иісі шыдай алмайтын, шіріген балық, барлық түрлі лас-қоқыс және иіссіз теңіз құстарынан тұратын қоспа» екенін атап өтті. 1877 жылы Сэндс Таиг ан Т Ситихе («феялар үйі» – төменде қараңыз) қазбаларын жүргізгенде, түрлі тас құралдардың арасында қаз-қалпақ, қой, ірі қара және лимпеттердің қалдықтары табылды. Ғимарат 1700–2500 жыл бұрын салынған, бұл Сент-Килдалықтардың тамақтануының мыңжылдықтар бойы көп өзгермегенін көрсетеді. Шындығында, құралдарды Сент-Килдалықтар таныған, оларға ұқсас құрылғылар әлі де қолданыста болғандықтан, олар оларға ат қоя алған. 1920 жылдардың соңына дейін Сент-Килда аралдарындағы олардың адамдары жарларды басып өте отырып, бритса, гильмота және фулмар жұмыртқаларын жинаған. Жұмыртқалар Сент-Килда торфын арасында көміліп, суық, солтүстік қыстарында жеуге арналған. Жұмыртқалардың дәмі мен қоректік қасиеттері қаз жұмыртқасына ұқсас деп есептелген. Бұл құс аулау іс-әрекеттеріне, әсіресе теңіздің тік жарларында, шыңға көтерілуге қабілеттілік қажет болды. Аралдың маңызды дәстүрі – «Әйел тасы», ол Ruival-дің солтүстік-батысындағы жартастардағы есік тәрізді ашылу. Аралдың жас жігіттері өздерін жартастарда сынап, әйел алуға лайықты екендерін дәлелдеу үшін онда рәсім өткізуге міндетті болды. Мартин Мартин былай жазды:

Another significant feature of St Kilda life was diet. The islanders kept sheep and some cattle, and were able to grow a limited amount of food crops such as barley and potatoes on the better drained land in Village Bay; in many ways the islands can be seen as a large mixed farm. Samuel Johnson reported in the 18th century that sheep's milk was made "into small cheeses" by the St Kildans. They generally eschewed fishing because of the heavy, northern seas and unpredictable weather. The mainstay of their food supplies was the profusion of island birds, especially gannet and fulmar. These they harvested as eggs and young birds and ate both fresh and cured. Adult puffins were also caught by using fowling rods. This feature of island life came at a price. When Henry Brougham visited in 1799 he noted that "the air is infected by a stench almost insupportable – a compound of rotten fish, filth of all sorts and stinking seafowl". An excavation of the Taigh an t Sithiche (the "house of the faeries" – see below) in 1877 by Sands unearthed the remains of gannet, sheep, cattle, and limpets amidst various stone tools. The building is between 1,700 and 2,500 years old, which suggests that the St Kildan diet had changed little over the millennia. Indeed, the tools were recognised by the St Kildans, who could put names to them as similar devices were still in use. Razorbill, guillemot, and fulmar eggs were collected before the late 1920s in St Kilda's islands by their men scaling the cliffs. The eggs were buried in St Kilda peat ash to be eaten through the cold, northern winters. The eggs were considered to taste like duck eggs in taste and nourishment. These fowling activities involved considerable skills in climbing, especially on the precipitous sea stacks. An important island tradition involved the "Mistress Stone", a door shaped opening in the rocks northwest of Ruival over hanging a gully. Young men of the island had to undertake a ritual there to prove themselves on the crags and worthy of taking a wife. Martin Martin wrote:

Блокquote|Жар бетінде, қаладан оңтүстікке қарай, «әйел тасы» деген атпен белгілі әйгілі тас бар; ол дәл есік сияқты көрінеді; және бұл жартастың алдыңғы жағында, биіктігі 20 немесе 30 фатом [] тік, оның пішіні шамамен бір миль қашықтықтан көрінеді; осы есіктің жоғары жағында, әрбір күйеу болушы ежелгі дәстүр бойынша сүйіктісіне деген құмарлығын көрсетуге міндетті. Ол осылай істейді: ол сол аяғымен тұрады, табанының жартысы жартас үстінде, содан кейін оң аяғын солға қарай көбірек созады, ал осы позада иіліп, екі жұдырығын оң аяққа қарай созады; содан кейін осыны орындағаннан кейін ол үлкен беделге ие болады, өйткені ол әрқашан әлемдегі ең әдемі әйелге лайық деп есептеледі: олар осы жетістік әрқашан қалаған нәтижеге әкеледі деп сендіреді. Бұл орынның салты болғандықтан, тұрғындардың бірі маған осы ерлікке тырысу үшін мен кетпес бұрын белгіленген мерзімді білуді өтінді, мен оған бұл орындау менің өмірімнен және сүйіктіме бірден айырады деп айттым. Бұл еркін қоғам туралы түсінік 2004 жылдың қазан айында ашылған жаңа Шотландия парламенті ғимаратының Энрик Миральестің көрінісіне әсер етті. Қандай қиындықтар болмасын, Сент-Килдалықтар кейбір жағынан бақытты болды, өйткені олардың оқшаулануы оларды басқа жердегі өмірдің кейбір жамандықтарынан сақтады. 1697 жылы Мартиннің айтуынша, азаматтар «әлемдегі жалғыз адамдар сияқты, шынайы бостандықтың тәттілігін сезінген адамдар сияқты, жалпы адамзаттан бақыттырақ» көрінді. Дегенмен, Сент-Килдалық ешбір тұрғын соғысқа қатысқан жоқ, ал төрт ғасырлық тарихында арал тұрғыны жасаған ешқандай ауыр қылмыс тіркелмеген.

Blockquote|In the face of the rock, south from the town, is the famous stone, known by the name of the mistress stone; it resembles a door exactly; and is in the very front of this rock, which is 20 or 30 fathom [] perpendicular in height, the figure of it being discernible about the distance of a mile; upon the lintel of this door, every bachelor wooer is by ancient custom obliged in honour to give a specimen of his affection for the love of his mistress, and it is thus; he is to stand on his left foot, having the one half of his sole over the rock, and then he draws the right foot further out to the left, and in this posture bowing, he puts both his fists further out to the right foot; and then after he has performed this, he has acquired no small reputation, being always after it accounted worthy of the finest mistress in the world: they firmly believe that this achievement is always followed with the desired success. This being the custom of the place, one of the inhabitants very gravely desired me to let him know the time limited by me for trying of this piece of gallantry before I design'd to leave the place, that he might attend me; I told him this performance would have a quite contrary effect upon me, by robbing me both of my life and mistress at the same moment. This notion of a free society influenced Enric Miralles' vision for the new Scottish Parliament Building, opened in October 2004. Whatever the privations, the St Kildans were fortunate in some respects, for their isolation spared them some of the evils of life elsewhere. Martin noted in 1697 that the citizens seemed "happier than the generality of mankind as being almost the only people in the world who feel the sweetness of true liberty", Theirs was not a utopian society; the islanders had ingenious wooden locks for their property, and financial penalties were exacted for misdemeanours. Nonetheless, no resident St Kildan is known to have fought in a war, and in four centuries of history, no serious crime committed by an islander was recorded there.

19 ғасырдағы туризм

1898 жылы және 1899 жылы Норман Хиткотт аралдарға сапар шегіп, өзінің басынан өткендері туралы кітап жазды. XIX ғасырда Хиртаға кемелер келіп, арал тұрғындарына твид және құс жұмыртқаларын сату арқылы табыс табуға мүмкіндік берді, бірақ туристер оларды ерекшелік ретінде қарағандықтан, олардың өздеріне деген құрметі төмендеді. Сондай-ақ, Сент-Килдандықтар көрінетіндей бейкүндеу емес екені де анық. "Мысалы, олар яхтаға мінгенде, барлық жылтыратылған латунь алтын деп ойлағандай болып, иесінің зор байлыққа ие болуы керек екенін көрсетті". Кемелермен бірге бұрын белгісіз аурулар да келді, әсіресе нәрестелердегі тетанус, салдарынан 19 ғасырдың соңында нәрестелердің өлім-жітімі 80 пайызға дейін жетті.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында Корольдік теңіз күштері Хиртада сигнал стансасын орнатты, ал материкпен күнделікті байланыс алғаш рет орнатылды. Кешіккен жауап ретінде неміс суасты қайығы SM U 90 1918 жылғы 15 мамыр күні таңертең Вилладж-Бей шығанағына келді және ескерту бергеннен кейін аралды атқылауды бастады. 72 снаряд атылды, радиостанса қирады. Пасторлық үй, шіркеу және кемежай қоймасы зақымдалды, бірақ адам өмірінен айырылу болмады. Бір куәгер былай деп еске алды: "Бұл жаман суасты қайық емес еді, себебі ол барлық үйлерді қиратуға мүмкіндігі бар еді, өйткені олар қатар тұрды. Ол тек Адмиралтействоға тиесілі мүлікті ғана қалаған. Бір қозы өлтірілді, оқ атылғанда барлық мал аралдың бір жағынан екінші жағына қаша жөнелді". Осы шабуылдың нәтижесінде Вилладж шығанағына қарап тұрған төбеде 4 дюймдік Mark III QF зеңбірегі орнатылды, бірақ ол жауға қарсы ешқашан қолданылмады. Арал тұрғындары үшін ұзақ мерзімді маңызы бар нәрсе – сыртқы әлеммен тұрақты байланыс орнату және ақшаға негізделген экономиканың баяу дамуы болды. Бұл Сент-Килдан тұрғындарының өмірін жеңілдетті, бірақ оларды өзіне сенуден де айырды. Екі фактор да аралдың он жылдан кейін эвакуациялануына себеп болды. "Айнымалысы, соғыс жағдайды жақсартты, теңіз күштерінің жасағын жеткізіп, теңіз кемелерімен пошта мен азық-түлікпен үнемі қамтамасыз етті, бірақ соғыс аяқталғаннан кейін бұл қызметтер тоқтатылғанда оқшаулану сезімі күшейді. Денсаулығы жақсы жас арал тұрғындары жақсы өмір сүру үшін аралдан кетіп, арал экономикасы құлдырады".

Эвакуация және соңынан

Сансыз факторлар Сент-Килданың эвакуациялануына себеп болды. Арал тұрғындары ғасырлар бойы салыстырмалы оқшаулықта өмір сүрген, бірақ туризм мен Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскерилердің болуы арал тұрғындарын олар жиі ұшыраған қиындықтарға балама іздеуге итермеледі. XIX ғасырда аралға келгендердің әрекеттері арал тұрғындарын олардың ата-бабаларының осы ерекше ортада өмір сүруіне мүмкіндік берген дәстүрлі тіршілік салтынан бөліп тастады. 1902 жылы шағын кемежай салынғанына қарамастан, аралдар ауа райына тәуелді болып қала берді. Ұлы соғыс аяқталғаннан кейін көптеген жас жігіттер аралды тастап кетті, нәтижесінде 1920 жылы 73 адам болған халық саны 1928 жылы 37 адамға дейін азайды. Соңғы шешімді қабылдауға себеп болған оқиға – 1930 жылдың қаңтар айында Мэри Гиллиз атты жас әйелдің аппендициттен ауырып, емделу үшін материкке апарылуы болды. Кейін ол ауруханада қайтыс болды. Көп жылдар бойы ол аппендициттен қайтыс болды деп есептелді, бірақ оның ұлы Норман Джон Гиллис 1991 жылы оның шын мәнінде пневмониядан қайтыс болғанын, сондай-ақ ол қызды дүниеге әкелгеннен кейін оның да қайтыс болғанын анықтады. Эвакуациядан екі күн бұрын барлық мал аралдан шығарылып, материкте сату үшін "Дунара Касл" туристік кемесімен апарылды. Алайда, аралдың барлық жұмысшы итттері шығанаққа батырылды, өйткені оларды алып кету мүмкін болмады. 1930 жылдың 29 тамызында "Харбелл" кемесі қалған 36 тұрғынды Шотландия материгіндегі Морвернге жеткізді. Бұл шешімді олар өздері бірлесіп қабылдады. Эвакуация күні таңы керемет болды. Күн тыныш, жарқыраған теңізден шығып, Оисевалдың жартастарын жылытты. Аспан көгілдір, Хирта ағашы бар, жасыл және жағымды, сондықтан көптеген бейқам армандардың аралы сияқты, тарасу одан да қиын болды. Дәстүрді сақтай отырып, арал тұрғындары әр үйге ашық Киелі кітап пен азырақ талшын қалдырып, барлық есіктерді жапты және таңғы 7-де "Харбелл" кемесіне отырды. Соңғы күндердің шаршату мен қиын жұмысынан шаршағандарына қарамастан, олар операция бойында көңілді болды деген хабар тарады. Бірақ Дунның ұзын мүйізі көкжиекке батып, аралдың таныс контуры әлсірегенде, ежелгі байланыстың үзілуі шындыққа айналды және Сент-Килдандар жасқа бас қойды. Сент-Килданың соңғы тумасы Рейчел Джонсон 2016 жылдың сәуір айында 93 жасында қайтыс болды, ол сегіз жасында эвакуацияланған еді. 1931 жылы аралдардың иесі, МакЛеодтың сэр Реджинальд МакЛеоды оларды Лорд Дамфриске сатты, ол кейін 5-ші Бьют маркизі атанды. Келесі 26 жыл бойы олар көбінесе жазғы демалысқа келгендер мен Сент-Килдадан қайтып келген отбасылардан басқа ешкімді көрмеді.

Numerous factors led to the evacuation of St Kilda. The islands' inhabitants had existed for centuries in relative isolation until tourism and the presence of the military during the First World War led the islanders to seek alternatives to privations they routinely suffered. The changes made to the island by visitors in the nineteenth century disconnected the islanders from the way of life that had allowed their forebears to survive in this unique environment. Despite the construction of a small jetty in 1902, the islands remained at the weather's mercy. After the end of the Great War, most of the young men left the island, and the population fell from 73 in 1920 to 37 in 1928. The last straw came with the death of a young woman, Mary Gillies, who fell ill with appendicitis in January 1930 and was taken to the mainland for treatment. She later died in hospital. For many years it was assumed that she had died of appendicitis, but her son Norman John Gillies discovered in 1991 that she had in fact died of pneumonia, having given birth to a daughter who also died. All the cattle and sheep were taken off the island two days before the evacuation by the tourist boat Dunara Castle for sale on the mainland. However, all the island's working dogs were drowned in the bay because they could not be taken. On 29 August 1930, the ship Harebell took the remaining 36 inhabitants to Morvern on the Scottish mainland, a decision they took collectively themselves. The morning of the evacuation promised a perfect day. The sun rose out of a calm and sparkling sea and warmed the impassive cliffs of Oiseval. The sky was hopelessly blue and the sight of Hirta, green and pleasant as the island of so many careless dreams, made parting all the more difficult. Observing tradition the islanders left an open Bible and a small pile of oats in each house, locked all the doors and at 7 am boarded the Harebell. Although exhausted by the strain and hard work of the last few days, they were reported to have stayed cheerful throughout the operation. But as the long antler of Dun fell back onto the horizon and the familiar outline of the island grew faint, the severing of an ancient tie became a reality and the St Kildans gave way to tears. The last of the native St Kildans, Rachel Johnson, died in April 2016 at the age of 93, having been evacuated at the age of eight. In 1931, the islands' laird, Sir Reginald MacLeod of MacLeod, sold them to Lord Dumfries, who later became the 5th Marquess of Bute. For the next 26 years they saw few people, save for the occasional summer visitors or a returning St Kildan family.

Әскери оккупация

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде аралдарда әскери қимылдар болған жоқ, олар адам тұрмаған, бірақ сол кезеңнен бері үш ұшақ апатының орны сақталған. 1943 жылғы 3 маусымның 4-іне қараған түні Айла аралындағы Порт-Эленде орналасқан Beaufighter LX798 ұшағы Conachair тауына, шамасы шыңынан біршама төмен жерге құлап түсті. Бір жыл өткен соң, 1944 жылғы 7 маусымда, D-күнінен кейін, түнгі сағат 00-ге дейін, Гленн Мордың басында Сандерленд ML858 ұшағы апатқа ұшырады. Шіркеуде осы апатта қаза тапқандарға арналған шағын тақта орнатылған. 1942 немесе 1943 жылы Веллингтон бомбалаушысы Соай аралының оңтүстік жағалауына құлады. 1978 жылға дейін апат орнын ресми түрде зерттеуге тырысқан жоқ, және оның кім екені анықталмады. Апаттан қалған қалдықтардың арасында Корольдік Канада Әуе Күштерінің бас киім белгісі табылды, бұл 1942 жылғы 28 қыркүйекте навигациялық жаттығу кезінде жоғалған 7-ші операциялық оқу бөлімінің HX448 ұшағы болуы мүмкін екенін көрсетеді. Басқа да болжам бар, Веллингтон 1943 жылғы 23 ақпанда жоғалған 303-ші паромдық оқу бөлімінің LA995 ұшағы болуы да мүмкін. 1955 жылы Ұлыбритания үкіметі Сент-Килданы Бенбекуладағы зымыранды бақылау полигонының құрамына қосуға шешім қабылдады, онда сынақ атулар мен ұшулар жүргізілді. Осылайша, 1957 жылы Сент-Килдада қайтадан тұрақты түрде адамдар қоныстанды. Содан бері әр түрлі әскери ғимараттар мен қондырғылар салынды, соның ішінде Puff Inn аспазы (қоғамға арналмаған). Қорғаныс министрлігі (MOD) Сент-Килданы Шотландияның Ұлттық қорынан шарттық төлемге жалға алады. Хиртада жыл бойы қорғаныс мердігері QinetiQ компаниясында жұмыс істейтін шағын топтама азаматтар тұрады, олар әскери базада (Deep Sea Range) ай сайын жұмыс істейді. 2009 жылы Қорғаныс министрлігі Батыс аралдарындағы зымыран сынақ полигондарын жабу мүмкіндігін қарастырып жатқанын хабарлады, бұл Хирта базасын қараусыз қалдыруы мүмкін. 2015 жылы нашар ауа райы салдарынан база уақытша эвакуацияланды. 2018 жылдың жазында Қорғаныс министрлігінің нысандары жаңа база құрылысының аясында жаңартылды, бір хабарламада жобаға "ескірген генераторларды және тұрғын үй блоктерін ауыстыру" кіретіні айтылды. Тұрақты халқы болмағандықтан, аралдағы адамдардың саны 20-дан 70-ке дейін өзгеруі мүмкін, олардың көпшілігі уақытша тұрады. Бұл тұрғындардың арасында Қорғаныс министрлігінің қызметкерлері, Шотландияның Ұлттық қорының қызметкерлері және Соай қойларын зерттеу жобасында жұмыс істейтін бірнеше ғалымдар бар.

The islands saw no military activity during the Second World War, remaining uninhabited, but three aircraft crash sites remain from that period. A Beaufighter LX798 based at Port Ellen on Islay crashed into Conachair within of the summit on the night of 3–4 June 1943. A year later, just before midnight on 7 June 1944, the day after D Day, a Sunderland flying boat ML858 was wrecked at the head of Gleann Mòr. A small plaque in the church is dedicated to those who died in this accident. A Wellington bomber crashed on the south coast of Soay in 1942 or 1943. Not until 1978 was any formal attempt made to investigate the wreck, and its identity has not been absolutely determined. Amongst the wreckage, a Royal Canadian Air Force cap badge was discovered, which suggests it may have been HX448 of 7 Operational Training Unit which went missing on a navigation exercise on 28 September 1942. Alternatively, it has been suggested that the Wellington is LA995 of 303 Ferry Training Unit which was lost on 23 February 1943. In 1955 the British government decided to incorporate St Kilda into a missile tracking range based in Benbecula, where test firings and flights are carried out. Thus in 1957 St Kilda became permanently inhabited once again. A variety of military buildings and masts have since been erected, including a canteen (which is not open to the public), the Puff Inn. The Ministry of Defence (MOD) leases St Kilda from the National Trust for Scotland for a nominal fee. Hirta is still occupied year round by a small number of civilians employed by defence contractor QinetiQ working in the military base (Deep Sea Range) on a monthly rotation. In 2009 the MOD announced that it was considering closing down its missile testing ranges in the Western Isles, potentially leaving the Hirta base unmanned. In 2015 the base had to be temporarily evacuated due to adverse weather conditions. In summer 2018, the MOD facilities were being restored as part of building a new base; one report stated that the project included "replacing aged generators and accommodation blocks". With no permanent population, the island population can vary between 20 and 70, most living here temporarily. These inhabitants include MOD employees, National Trust for Scotland employees, and several scientists working on a Soay sheep research project.

Ортағасырлық ауыл

Орта ғасырдағы ауыл Тобар Чилданың жанында, жағалаудан шамамен алғанда, Коначеирдің беткейінің етегінде жатыр. Ең көне құрылыс – екі кішкентай шағын бөлмесі бар жер асты жолы, ол Таigh an t Sithiche (перилер үйі) деп аталады және б.з. дейінгі 500-300 жылдар аралығында салынған. Сент-Килдандықтар оны үй немесе жасырынған жер деп сенген, бірақ соңғы теория бойынша ол мұз сақтауға арналған үй болған. Егістік жерлердің тас қабырғалары мен клеитеандардың кең ауқымды қираған қалдықтары және аралық пішіндегі шағын бөлмесі бар орта ғасырлық "үйдің" қалдықтары сақталған. Жақын жерде "Бұқа үйі" орналасқан – қыс айларында аралдың бұқасы сақталған төбесі жоқ тіктөртбұрышты құрылыс. Тобар Чилданың өзі екі бұлақтан су алады, олар ауылды қоршаған қабырғаның сыртында орналасқан, ол қой мен малдың өңделген жерлерге кіруіне кедерілді. Барлығы 25-30 үй болған. Көбісі Хебрид аралдарындағы дәстүрлі қара үйлер болған, бірақ кейбір ескі үйлер топырақпен жабылған және сабанмен емес, қисайған тастан салынған. Топырақ жел мен жаңбырдың кіруін болдырмау үшін қолданылған, ал ескі "ұя" тәрізді үйлер тұрғын үйлерге қарағанда көк шоқыларға ұқсас болған.

Ортағасырдан кейінгі құрылымдар

Бас қабырға 1834 жылы ортағасырлық ауыл тасталып, Тобар Чилда мен теңіз арасында, еңістен шамамен 700 фут (213 м) төменге жаңа ауыл салу жоспарланған кезде салынды. Бұл Девон округының парламент мүшесінің бірі, сэр Томас Дайк Аклендтің сапарының нәтижесінде болды. Өте жағдайларға қорқыныш білдірген ол, отыз жаңа қара үйден тұратын толыққанды жаңа елді мекен құрылысына қаржы бөлді. Бұл үйлер құрғақ таспен салынған, қабырғалары жуан, шатырлары шөппен жабылған. Әдетте әр үйдің тек бір кішкентай терезесі және бөлменің ортасындағы торфтан шығатын түтінге арналған кішкентай тесігі болды. Соның салдарынан үйдің ішкі жағы күйеге толып кеткен. Қыс айларында мал үйдің бір бөлігін алып жатты, ал жылына бір рет едендегі сабанды алып, сыртқа жайып қоятын. 1860 жылдың қазан айында бірнеше жаңа үйлер қатты дауылдан зақымданды, ал жөндеу жұмыстары оларды мал төлеуге ғана лайықты етті. Аласдейр Макгрегордың зерттеуіне сәйкес, қара үйлер мен жаңа Фактор үйі арасында орналасқан, мырыш шатыры бар он алты заманауи коттедж 1862 жылы салынған. Хиртадағы ең қозғалтқыш қираған орындардың бірі – «Леди Грейндж үйі». Леди Грейндж 25 жыл бойы Джейкобиттерге жақындығымен белгілі Джеймс Эрскин, Лорд Грейнджпен тұрмыс құрған, ол оның опасыздық жоспарларын тым көп естіген болуы мүмкін деп ойлады. Ол оны ұрлап, алты ай бойы Эдинбургте жасырын түрде ұстады. Содан кейін ол Монах аралдарына жіберілді, онда екі жыл бойы жалғыз өмір сүрді. 1734-1740 жылдары ол Хиртаға жеткізілді, ол жерді «жаман, лас, иіссіз арал» деп сипаттады. Құтқаруға жасалған әрекет сәтсіз аяқталғаннан кейін, ол күйеуінің бұйрығымен Скай аралына көшірілді, онда қайтыс болды. Хиртадағы оның есімімен аталған «үй» – ауылдың шалғындарындағы үлкен клеит. Босуэлл мен Джонсон 1773 жылы Гебрид аралдарына сапар жасаған кезде бұл тақырыпты талқылады. Босуэлл былай деп жазды: «Бүгін кешкі ас ішкеннен кейін біз Леди Грейнджтің Сент-Килдаға жіберілгені және бірнеше жыл бойы көмексіз қамалға алынғаны туралы ерекше оқиға туралы сөйлестік. Доктор Джонсон М'Леод егер оның жаман әйелдерге арналған жері бар екенін жарияласа, оны өте пайдалы аралға айналдыра алатынын айтты». 1860 жылдары жағалауды жарып, жақсартуға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды. 1877 жылы шағын кемежай салынды, бірақ екі жылдан кейін дауылдан қирады. 1883 жылы Нейпир комиссиясына жасалған ұсыныстарда оны ауыстыру қажеттігі айтылды, бірақ 1901 жылға дейін Тығыз аудандар кеңесі келесі жылы аяқталуы үшін инженер ұсынды. Жағалаудың жанында 19 ғасырда Таулы жерлер мен аралдардың барлығында белгілі болған Доирнеаган Херт, Хиртаның қиыршықтары сияқты үлкен тастар бар. Бір кезде Хиртада үш шіркеу болған. Ауылдың ортасындағы зират орнында орналасқан Мәсіх шіркеуі 1697 жылы пайдалануға берілді және ең үлкені болды, бірақ сабанмен жабылған бұл құрылыс халықтың барлығын сыйдыра алмады, сондықтан көптеген адамдар ғибадат кезінде шіркеу ауласында жиналуға мәжбүр болды. Сент-Брендан шіркеуі Руивалдың еңісінде, бір километрден астам қашықтықта орналасқан, ал Сент-Колумба ауыл көшесінің батыс жағында болды, бірақ бұл ғимараттардың көп бөлігі сақталмаған. 1830 жылы ауылдың шығыс жағында жаңа шіркеу және пасторлық үй, ал 1860 жылы Фактор үйі салынды.

The Head Wall was built in 1834 when the medieval village was abandoned and a new one planned between Tobar Childa and the sea some 700 feet (213 m) down the slope. This came about as the result of a visit by Sir Thomas Dyke Ackland, one of the Members of Parliament for Devon. Appalled by the primitive conditions, he gave money for the building of a completely new settlement of thirty new blackhouses. These houses were made of dry stone, had thick walls, and were roofed with turf. Each typically had only one tiny window and a small opening for letting out smoke from the peat fire that burnt in the middle of the room. As a result, the interiors were blackened by soot. The cattle occupied one end of the house in winter, and once a year the straw from the floor was stripped out and spread on the ground. In October 1860, several of the new dwellings were damaged by a severe gale, and repairs were sufficient only to make them suitable for use as byres. According to Alasdair MacGregor's analysis of the settlement, the sixteen modern, zinc roofed cottages amidst the black houses and new Factor's house seen in most photographs of the native islanders were constructed around 1862. One of the more poignant ruins on Hirta is the site of "Lady Grange's House". Lady Grange had been married to the Jacobite sympathiser James Erskine, Lord Grange, for 25 years when he decided that she might have overheard too many of his treasonable plottings. He had her kidnapped and secretly confined in Edinburgh for six months. From there she was sent to the Monach Isles, where she lived in isolation for two years. She was then taken to Hirta from 1734 to 1740, which she described as "a vile neasty, stinking poor isle". After a failed rescue attempt, she was removed on her husband's orders to the Isle of Skye, where she died. The "house" on Hirta which carries her name is a large cleit in the Village meadows. Boswell and Johnson discussed the subject during their 1773 tour of the Hebrides. Boswell wrote: "After dinner to day, we talked of the extraordinary fact of Lady Grange's being sent to St Kilda, and confined there for several years, without any means of relief. Dr Johnson said, if M'Leod would let it be known that he had such a place for naughty ladies, he might make it a very profitable island." In the 1860s unsuccessful attempts were made to improve the landing area by blasting rocks. A small jetty was erected in 1877, but it was washed away in a storm two years later. In 1883 representations to the Napier Commission suggested the building of a replacement, but it was 1901 before the Congested Districts Board provided an engineer to enable one to be completed the following year. Nearby on the shoreline are some huge boulders which were known throughout the Highlands and Islands in the 19th century as Doirneagan Hirt, Hirta's pebbles. At one time, three churches stood on Hirta. Christ Church, in the site of the graveyard at the centre of the village, was in use in 1697 and was the largest, but this thatched roof structure was too small to hold the entire population, and most of the congregation had to gather in the churchyard during services. St Brendan's Church lay over a kilometre away on the slopes of Ruival, and St Columba's at the west end of the village street, but little is left of these buildings. A new kirk and manse were erected at the east end of the village in 1830 and a Factor's house in 1860.

Басқа аралдардағы ғимараттар

Дун – "бекініс" дегенді білдіреді, және онда Фир Болг тайпасының өте ерте заманда салған дегенді айтатын, қираған жалғыз қабырғасы бар. Жалғыз "тұрғын үй" – Шон Тей (ескі үй), ол Сент-Килдандықтар қойларын баққанда немесе құс аулағанда кейде баспана ретінде пайдаланған табиғи үңгір. Соайда Таи Дуган (Дуганның үйі) деп аталатын қарапайым үй бар. Бұл қалың тастың астында қазылған шұңқыр, екі жағында екі дөңгелек қабырғасы бар. Оның салынуы туралы әңгіме Льюис аралдық екі қой ұрлығы жасаған бауырластың Сент-Килдаға келіп, одан әрі проблема тудыруымен байланысты. Дуган Соайға жер аударылып, сол жерде қайтыс болды; ал екіншісі, Ферхар Мор, Стак-ан-Арминге жіберілді, онда ол өмірді шыдай алмай, теңізге секіріп өзін-өзі өлтірді. Боререйде Cleitean MacPhàidein орналасқан, ол құс аулау экспедициялары кезінде үнемі пайдаланылатын үш кішкентай ботиден тұратын "клит ауылы". Мұнда Таи Сталардың (бағушының үйі) қираған қалдықтары да бар, ол Глианн Мордағы Амазонканың үйіне ұқсас, бірақ сәл үлкен және алты төсек орыны бар. Жергілікті дәстүр бойынша, оны үй иесінің басқарушысына қарсы көтеріліс ұйымдастырған "Тас адамы" салған. Бұл темір ғасырындағы дөңгелек үйдің мысалы болуы мүмкін, ал 2011 жылы оған байланысты ауыл шаруашылығы ескерткіштері табылды. 1724 жылы Хиртада шешек індетінің таралуы салдарынан үш ер адам мен сегіз бала келесі мамыр айына дейін Боререйде тасталып қалды. Stac an Armin-де 78-ден астам сақтауға арналған клиттер және шағын боти бар. Сонымен қатар, тік жарлы Stac Lee-де де құс аулаушылар пайдаланатын шағын боти бар.

Жабайы табиғат

Сент-Килда көптеген маңызды теңіз құстарының көбею орны болып табылады. Бұл әлемдегі ең ірі колониялардың бірі, барлығы 30 000 жұп, бұл жаһандық популяцияның 24 пайызын құрайды. Личтің 49 000 көбелек жұбы бар, бұл еуропалық популяцияның 90 пайызын құрайды; Атлантикалық пуффиннің 136 000 жұбы, Ұлыбританияның жалпы көбею популяциясының шамамен 30 пайызы, және солтүстік фулмардың 67 000 жұбы, Ұлыбританияның 13 пайызы. Дүн Ұлыбританиядағы ең үлкен фулмар колониясына ие. 1828 жылға дейін Сент-Килда олардың Ұлыбританиядағы жалғыз көбею орны болды, бірақ содан бері олар таралып, басқа жерлерде, мысалы, Фоулсхеу сияқты колонияларды құрды. Ұлыбританияда соңғы рет көрінген үлкен гагарка (Pinguinus impennis) 1840 жылдың шілдесінде Стак-ан-Арминде өлтірілді. Сент-Килда архипелагы BirdLife International ұйымы тарапынан теңіз құстарының колониялары үшін Маңызды құс аймағы (IBA) ретінде танылды. Сент-Килдаға тән екі жабайы жануар таксоны бар: Сент-Килда торғайы (Troglodytes troglodytes hirtensis), ол еуразиялық торғайдың бір түрі және Сент-Килда далалық тышқаны (Apodemus sylvaticus hirtensis) деп аталатын орман тышқанының бір түрі. Сент-Килдаға тән үшінші таксон, үй тышқанының бір түрі, Сент-Килда үй тышқаны (Mus musculus muralis) адамдар кеткеннен кейін толығымен жойылды, өйткені ол елді мекендермен және ғимараттармен тығыз байланысты болды. Сұр ителгі (Halichoerus grypus) қазір Хиртада көбейеді, бірақ 1930 жылғы эвакуацияға дейін мұндай болған жоқ. Архипелагтың оқшаулануы биоәртүрліліктің жетіспеуіне әкелді. Ең сәтті колонизаторлар – шамамен екі жүз түрі бар шыбыштар, одан кейін шамамен 140 түрі бар қоңыздар. Аралдарда аралар жоқ, сондықтан шыбыштар өсімдіктердің маңызды тозаңдаушылары болып табылады. Бір қоңыз, сирек және құрып кету қаупі төнген Ceutorhynchus insularis, тек Дүнде және Исландияның оңтүстік-батыс жағалауындағы Вестманн аралдарында ғана кездеседі. Батыстық аралдарда тіркелген 367 түрімен салыстырғанда, бауырсақтар мен көбелектердің жүзден аз түрі кездеседі. Қызыл адмирал (Vanessa atalanta) және боялған ханым (Vanessa cardui) – екеуі де жақсы танымал және көшіп жүретін жеті түрдің екеуі. Жазғы көбелектерге қара бұта (Cerapteryx graminis), қара арка (Apamea monoglypha) және күміс Y (Autographa gamma) жатады. Бір ерекше көбелек – кездейсоқ көшіп келетін және Ұлыбританияда әдетте Англияның оңтүстік-шығысында тіркелетін ең аз кілем (Idaea rusticata). 2014 жылдың 4 қыркүйегінде сирек кездесетін, қаңғыбас олеандер (Daphnis nerii) көбелегі тіркелді. Олеандр Ұлыбританияда әр жыл сайын кездеспейді, ал оның личинкасы Ұлыбританияда ешқашан тіркелмеген. Оның өсімдік өміріне аралдың табиғи ортасы, мысалы, тұзды шашыраңқы, күшті желдер және қышқыл топырақтар үлкен әсер етеді. Архипелагта ағаштар өспейді, бірақ 130-дан астам түрлі гүлді өсімдіктер, 162 саңырауқұлақ түрі және 160 бриофиттер бар. 194 лишайник түрінің арасында бірнеше сирек түрлер кездеседі. Кельп айналадағы теңіздерде жақсы өседі, онда әртүрлі ерекше теңіз омыртқасыздары бар. Village Bay жағажайы ерекше, өйткені жазғы құм қыста тартылып, оның үстіндегі үлкен тас тастарды ашады. 1953 жылы жағалауды зерттеу барысында тек бір ғана тұрақты түр – Eurydice pulchra деген ракуш тәрізділер түрі табылды.

St Kilda is a breeding ground for many important seabird species. One of the world's largest colonies of northern gannets, totalling 30,000 pairs, amount to 24 per cent of the global population. There are 49,000 breeding pairs of Leach's petrels, up to 90 per cent of the European population; 136,000 pairs of Atlantic puffins, about 30 per cent of the UK total breeding population, and 67,000 northern fulmar pairs, about 13 per cent of the UK total. Dùn is home to the largest colony of fulmars in Britain. Before 1828, St Kilda was their only UK breeding ground, but they have since spread and established colonies elsewhere, such as Fowlsheugh. The last great auk (Pinguinus impennis) seen in Britain was killed on Stac an Armin in July 1840. The St Kilda archipelago has been recognised as an Important Bird Area (IBA) by BirdLife International for its seabird colonies. Two wild animal taxa are unique to St Kilda: the St Kilda wren (Troglodytes troglodytes hirtensis), which is a subspecies of the Eurasian wren, and a subspecies of wood mouse known as the St Kilda field mouse (Apodemus sylvaticus hirtensis). A third taxon endemic to St Kilda, a subspecies of house mouse known as the St Kilda house mouse (Mus musculus muralis), vanished entirely after the departure of human inhabitants, as it was strictly associated with settlements and buildings. The grey seal (Halichoerus grypus) now breeds on Hirta but did not do so before the 1930 evacuation. The archipelago's isolation has resulted in a lack of biodiversity. The most successful colonists with nearly two hundred species are the flies followed by beetles with approximately 140 species. There are no bees on the islands, so flies are probably important pollinators of plants. One beetle, the rare and endangered weevil, Ceutorhynchus insularis, is known from only Dùn and the Westmann Islands, an archipelago off the south west coast of Iceland. Less than one hundred species of butterfly and moth occur, compared to 367 recorded on the Western Isles. Red admiral (Vanessa atalanta) and painted lady (Vanessa cardui) are two of only seven species of butterflies, both well known and common migrants. Common summer moths are the antler (Cerapteryx graminis), dark arches (Apamea monoglypha) and the migrant silver Y (Autographa gamma). One unusual moth recorded is the least carpet (Idaea rusticata), an occasional migrant, and in the UK, usually recorded in the south east of England. On 4 September 2014 a rare vagrant oleander hawk moth (Daphnis nerii) was recorded. Oleander is not found in the UK every year, and the larva has never been recorded in Britain. Its plant life is heavily influenced by island's natural environment such as the salt spray, strong winds and acidic peaty soils. No trees grow on the archipelago, although there are more than 130 different flowering plants, 162 species of fungi and 160 bryophytes. Several rarities exist amongst the 194 lichen species. Kelp thrives in the surrounding seas, which contain a diversity of unusual marine invertebrates. The beach at Village Bay is unusual in that its short stretch of summer sand recedes in winter, exposing the large boulders on which it rests. A survey of the beach in 1953 found only a single resident species, the crustacean isopod Eurydice pulchra.

Соялық қой

Сой аралында ерекше бір түбіртек қойлар бар, олар жабайы жануарлар ретінде өмір сүрген және арал тұрғындарына емес, арал иесіне тиесілі болған. Бұл Сой қойлары неолит дәуірінде Еуропада ұсталған ең көне қойлардың қалдықтары деп саналады, олар кішкентай, қысқа құйрықты, көбінесе ақ ішкі жағы бар қоңыр түсті және табиғи түрде түлеуге бейім. Соай аралында 200-ге жуық Сой қойы қалды, ал эвакуациядан кейін көп ұзамай олардың екінші жабайы популяциясы Хиртада құрылды, ол кезде онда қой болған жоқ; 1994 жылы олардың саны 600 мен 1700 аралығында болды. Хирта мен Соайда қойлар теңізден шашырайтын жерлерде жақсы өсетін Plantago жайылымдарын ұнатады, оларға қызыл шалғын (Festuca rubra), теңіз Plantago (Plantago maritima) және теңіз гүлшашегі (Armeria maritima) кіреді.

Табиғатты қорғау

1956 жылғы 14 тамызда Бьют графының қайтыс болуымен, оның өсиеті архипелагты Шотландияның Ұлттық қорына табыс етті, егер олар оны алты ай ішінде қабылдаса. Көп ойланып-толғаннан кейін, атқару комитеті 1957 жылдың қаңтар айында осы ұсынысқа келісті. Ауылды жаңарту және сақтау жұмыстары басталды, оның көп бөлігі жазғы еріктілер тобымен жүзеге асырылды. Сонымен қатар, жабайы Соай қойлары мен табиғи ортаның басқа да аспектілері бойынша ғылыми зерттеулер жүргізілді. 1957 жылы бұл аймақ ұлттық табиғи қорық деп жарияланды. 1986 жылы аралдар Шотландиядағы жер бетіндегі табиғи ерекшеліктері үшін ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген алғашқы орын болды. 2004 жылы Дүниежүзілік мұра тізіміне айналасындағы теңіздік ерекшеліктердің көп бөлігі, сондай-ақ аралдардың өзі қосылды. 2005 жылы Сент-Килда "табиғи" және "мәдени" маңызы үшін Дүниежүзілік мұра статусына ие болған әлемдегі жиырмадан астам орынның біріне айналды. Бұл құрметке Перудегі Мачу-Пикчу, Грекиядағы Афон тауы және Оңтүстік Африкадағы Ухаламба/Дракенсберг саябасы сияқты халықаралық маңызы бар жерлер де ие болды. Сент-Килда – жоспарланған көне ескерткіш, ұлттық көркем аймақ, ерекше ғылыми қызығушылық тудыратын орын және Еуропалық Одақтың арнайы қорғалатын аймағы. Village Bay-де кемелерге тоқтауға жағдай жасалған, бірақ жағаға түскімшілік білдіретіндер Шотландияның Ұлттық қорымен алдын ала байланысуы қажет. Мұндай нәзік ортаға бөгде жануарлар мен өсімдік түрлерін енгізу мүмкіндігіне қатысты алаңдаушылықтар бар. Әйбағына орай, кемедегі жанармай, май, жем және қоймалар сияқты зиянды заттар голландтық Mammoet компаниясы құстар көбейетін маусым басталар алдында, сәуір айының басында табысты түрде алынып тасталды. Сент-Килданың су асты үңгірлері, аркалары мен шатқалдары бар теңіз ортасы өте қиын, бірақ ең керемет суға түсу мүмкіндігін ұсынады. Солтүстік Атлантика толқынының күші соншалық, толқындардың әсерін теңіз деңгейінен төмен де байқауға болады.