Кіріспе
Зонг Ай ? 452 жылы 31 қазан) - 452 жылы император Тайвуды өлтіріп, ұлы Туоба Юды император етіп қойғаннан кейін қысқа уақытқа Қытайдың Солтүстік Вэй әулетінің басшылығымен билікке келген евнух.
Өмірбаян
451 жылға дейінгі Зонгтың мансабы туралы аз мәлімет бар. Белгілі болғандай, ол белгісіз қылмыстары үшін кастрациямен жазаланды және кастрациядан кейін Солтүстік Вэй сарайында евнук ретінде қызмет етті. 451 жылдың көктемінде император Тайву императорлық лауазымды адамдардың үлкен жиналысын өткізіп, лауазымды адамдардың жетістіктері үшін атақтар мен басқа да сыйлықтар берген кезде, Цонг Цин командирлігінің герцогы болып тағайындалды, бірақ ол қандай жетістіктер үшін құрылғандығы белгісіз. 451 жылы Цон Тайву императорының мұрагер ханзадасы Туоба Хуанмен қақтығысқа түсті. Ханзада Хуанның қабілеті бар және бәрін көретін, бірақ серіктестеріне тым сенімді болып, жеке шаруашылықтар мен бау-бақшаларды басқарып, олардан пайда алған. Ханзада Хуан Зонгты қатты ұнатпады, ол жемқор және билікке құмар деп сипатталды, сондықтан Зонг бірінші болып әрекет етуге шешім қабылдады, ханзада Хуанның серіктестері Чжоуни Даошенгті (仇泥道盛) және Рен Пингченгті (任平城) қылмыстар жасады деп айыптап, Чжоуни мен Ренді өлтірді. Сонымен қатар, ханзада Хуанның көптеген серіктестері осы оқиғаға тартылып, жазаға тартылды. 451 жылы жазда ханзада Хуан "қайғыдан қайтыс болды". Алайда, көп ұзамай император Тайву хан ханзада Хуанның кінәсіз екенін біліп, ханзаданың серіктестерін қудалаудағы әрекеттеріне қатты өкінді. 452 жылы көктемде хан хан ханзадасы Хуанның өліміне байланысты жазаланады деп қорқып, Цонг император Тайвуды өлтірді. Бастапқыда, Улуолан Ян (烏洛蘭延), Сухе Пи (素和) және Чиган Ти (叱干提) лауазымды адамдар император Тайвуның қайтыс болғаны туралы хабарды жариялаған жоқ, өйткені олар император Тайвуның мұрагері кім болатынын қарастырды. Олар ханзада Хуанның ұлы Туоба Цзюньді тым жас деп санағандықтан және үлкен императорды қалағандықтан, олар император Тайвуның екінші ұлы Туоба Ханды (拓拔翰) Дунпин ханзадасын сарайға шақырды. Алайда, олардың талқылауы тоқтады, өйткені Чиган Туоба Цзюньді император етіп тағайындауға батыл талап етті, ол мұрагер ханзаданың үлкен ұлы ретінде Конфуцийдің мұрагерлік ережелері бойынша тиісті мұрагер болады. Зонг мұны естіп, ол Тюба Цзюньді ренжіткенін және Тюба Ханды ұнатпайтынын сезініп, Тайву императорының кенже ұлы Наньань ханзадасы Тюба Юны сарайға шақырды. Олар бұлай істеген кезде, Зонг қаруланған 30 евнукті тұтқындап, оларды, сондай-ақ Туоба Ханды өлтірді. Сосын Зонг Туоба Юны император етіп тағайындады. Зонг Фэньидің ханзадасы болып тағайындалды, сондай-ақ қарулы күштердің қолбасшысы болды, және ол режимдегі нақты билікке айналды. 452 жылдың күзінде Цонгтың қаншалықты күшті және тәкаппар болғанына риза болмаған Туоба Ю оны биліктен айыруды жоспарлады. Бұл туралы Зонг естіді, Тюба Ю өзінің арғы атасы император Даовуға түнде құрбандық шалып жатқанда, Зонг оны өлтіру үшін көмекшісі Цзя Чжоуды (周) жіберді. Содан кейін ол Туоба Ю орнына кімді император етуге болатынын қарастырды және тез арада оның серіктесі Дугу Нидің Туоба Цзюньді император етуге деген ұсынысын қабылдамады. Дугу кейін басқа шенеуніктермен, Юань Хэ, Баба Кэхоу (拔拔渴侯) және Булиугу Лимен бірге Зонгқа қарсы көтеріліп, оны тұтқынға алып, Туоба Цзюньді император етті. Зонг пен Цзя екеуін де "Бес ауыртпалық" әдісімен өлтірді: олардың бетінде татуировкалар бар еді. Олардың мұрндары кесіліп тасталды. Олардың үлкен саусақтары кесіліп тасталған. Олар қайта-қайта сабалудан қайтыс болды. Олардың денелері бас-аяғы кесіліп, ұнтақталды. Зонг пен Цзяның тайпалары да қырылды. Кейінгі тарихшылар Цонның қылмыстарының ерекше сипаты туралы ойлады. Екі императорды өлтіргеніне қарамастан, Цонды төңкеріс басшылары император Тайву емес, Туоба Юді өлтірген деп айыптады. Билік өкілдерінің Цонды тұтқындамауы немесе император Тайвуның өлімін жарияламауы Цонның жалғыз әрекет етпегендігі туралы болжамдарға әкелді. Алайда, бұл болжамдардың дұрыс екендігіне баға беру үшін жеткілікті ақпарат жоқ.
Their faces were tattooed. Their noses were cut off. Their big toes were cut off. They were killed by repetitive whipping. Their bodies were decapitated and then ground up. Zong's and Jia's clans were also slaughtered. Subsequent historians have pondered the unusual natures of Zong's crimes—that despite having assassinated two emperors, Zong was only accused by the coup leaders of having assassinated Tuoba Yu, not Emperor Taiwu. The officials' failure to arrest Zong or to announce Emperor Taiwu's death also led to speculation that Zong did not act alone. However, insufficient information is available to judge whether the speculations are correct.
Танымал мәдениетте
2016 жылы Қытайдың "Кәсіпкер қыз" телесериалда Ху Рюйсянның (侯瑞祥) рөлін сомдаған.