Кіріспе
Кредиттік рациондау - бұл несие берушілердің несие алушыларға қосымша несие беруін шектеу, олар қаржы институтының белгіленген бағасы бойынша қаражат талап етеді. Бұл нарықтың жетіспеушілігінің мысалы, өйткені баға механизмі нарықта тепе-теңдікті қамтамасыз ете алмайды. Оны кейбір қарыз алушылар үшін несие "өте қымбат" болған жағдайлармен, яғни пайыздық мөлшерлеме тым жоғары деп саналатын жағдайлармен шатастыруға болмайды. Кредитті рационализациялау кезінде қарыз алушы қаражатты ағымдағы бағамен сатып алғысы келеді, ал кемшілік - бұл қарыз алушылар дайын болғанмен, қаржы институттарынан ұсыныстың болмауы. Басқаша айтқанда, нарықтағы пайыздық мөлшерлеме бойынша сұраныс ұсыныстан асып түседі, бірақ несие берушілер сұранысты қанағаттандыру үшін жеткілікті қосымша қаражат беруге дайын емес, не қарыз алушылардан алынатын пайыздық мөлшерлемені көтеруге дайын емес, өйткені олар пайданы барынша арттырып жатыр немесе капиталды резервке алу талаптарын қанағаттандыруды жалғастыру үшін сақтық тәсілдерін қолданады.
Теориялық негіздер
Базарлардың негізгі рөлдерінің бірі тауарларды бөлу болып табылады; олар тауарларды ең жоғары бағасы бар сатып алушыларға бөледі. Нарықтық тепе-теңдік тауардың сұранысы тепе-теңдік бағасы бойынша тауардың ұсынысына тең болған кезде пайда болады. Егер бағаны тұтынушылар "өте жоғары" деп санаса, сұраныс сұраныстан асып түседі және сатушылар нарық тазаланғанша (яғни тепе-теңдікке жеткенше) бағаны төмендетуі керек. Екінші жағынан, егер бағалар "өте төмен" болса, онда сұраныс ұсыныстан жоғары болады және нарықты тазарту үшін бағаны көтеру керек болады. Оң жақтағы график несие нарығының тепе-теңдік нүктесін көрсетеді. Бұл жерде жиналған жиынтық (S деп белгіленеді) берілген тепе-теңдік пайыздық мөлшерлемеде (r* деп белгіленеді) салынған жиынтық (I деп белгіленеді) тең. Егер S немесе I жолында ауытқу болмаса, пайыздық мөлшерлеменің өсуі жинақ жасағысы келетін субъектілер үшін артықшылықты тудырады. Бұл пайыздық мөлшерлеме сол пайыздық мөлшерлемемен қамтамасыз етілген шығыс деңгейінен жоғары болғандықтан. Екінші жағынан, егер пайыздық мөлшерлеме төмендей қалса, инвестициялық субъектілер үшін артықшылық пайда болады, өйткені пайыздық мөлшерлеме сол өнім деңгейінде талап етілетіннен төмен. Бұл да түсінікті. Пайыздық мөлшерлемелер көтерілген сайын ақша жинаған субъектілер олардың шекті пайдалылығы өскен сайын көбірек ықыласты болады. Пайыздық мөлшерлеме төмендей түскен сайын, инвесторлар көбірек қарыз алуға бейімделеді, өйткені олардың қарыз алудың жалпы құны төмендейді. Бұдан басқа, пайыздық мөлшерлеменің өсуі мен төмендеуін әдетте экономикадағы инфляцияны ынталандыру немесе бақылау үшін ФРБ (АҚШ) немесе RBA (Австралия) сияқты институттар бақылайды және көбінесе қаржы институттарының несие беру сұранысы мен ұсынысымен қатар жұмыс істейді, бұл ақыр соңында несиелік рационализацияға әкелуі мүмкін және одан әрі нарық тепе-теңдігіне әкелуі мүмкін. Бұл S=I кезде, нарық r* пайыздық мөлшерлемеде тепе-теңдікте болады.
Теңгерімсіз несие бөлу
Кредитті рационализациялаудың ең қарапайым жағдайы кредиттік нарық қандай да бір себептермен тепе-теңдіктен шыққан кезде пайда болады. Бұл нарықтағы шоктар, нарықтағы сүрінулер немесе сұраныс пен ұсыныстың теңестірілуіне кедергі келтіретін мемлекеттік саясаттың (мысалы, пайдақорлыққа қарсы заңдар) салдарынан болуы мүмкін. Теңгерімсіздіктің нәтижесі - экономиканың ұзақ мерзімді тепе-теңдікке оралуы кезінде уақытша түзетулер мен шоктар. Бұл тепе-теңдік сыртқы шоктар болмаған жағдайда белгілі бір уақыт ішінде қол жеткізіледі. Кредиттік нарықтардағы тепе-теңдік пен тепе-теңдікті бөлудің негізгі айырмашылығы - соңғысы ұзақ мерзімді белгі емес, оны саясаттың өзгеруімен немесе уақыт өте келе жеңілдетуге болады және міндетті түрде кредиттік нарықтың созылмалы немесе құрылымдық ерекшеліктерін білдірмейді. Бұл бағыттағы ең маңызды үлес Двайт Джаффи мен Франко Модильянидің ұсынысы болды, олар бұл идеяны бірінші рет сұраныс пен ұсыныс шеңберінде енгізді. Бағаның теңгерімдік несиелендіруі нарықтың құрылымдық ерекшеліктерінің (әсіресе, қолайсыз таңдау) нәтижесінде пайда болады және ұзақ мерзімді нарықтық нәтижелерді сипаттайды (кейбір технологиялық жетістіктерді қоспағанда) және төменде талданады.
Теңгерімдік несиелік үлестіру Stiglitz and Weiss
Әдебиетке теориялық үлесі Жозеф Стиглиц пен Эндрю Вайс, Қарыз алушылардың қарызының өтелу ықтималдығы жоғары, сондықтан олардың күтілетін қайтарымына қатысты кішігірім пайыздық мөлшерлемесі де пайдасыз келісімшартқа әкелуі мүмкін. Осы қарыз алушыларды теріс таңдау тәуекелдеріне байланысты банктер несие беруді мақұлдаған кезде несиелік рациондауды қолдана алады, бұл негізінен өздерінің шығын тәуекелін азайту үшін. Бұл банктер үшін төмен пайыздық мөлшерлемелердің диапазоны болады, одан төмен барлық өтініш берушілер несиеге қол қояды, ал одан жоғары несие алушылар төмендеуді шешеді, өйткені күтілетін өтеу тым жоғары болады. Нақты айтқанда, пайыздық мөлшерлемелер өскен сайын жобаның бағасы (оны күтілетін кіріс деп қарастырайық) де өседі. Әрине, тәуекелді түрлер үшін де (жоғары) шектеу нүктесі бар, одан жоғары олар қарыз алуға дайын емес және нарық тепе-теңдігін сақтауға көмектеседі. Бұл жағдай пайыздық мөлшерлеме банктердің күтілетін табысына екі әсерін тигізеді. Бір жағынан, жоғары пайыздық мөлшерлемесі белгілі бір несие үшін қайтару (егер ол жүзеге асса) жоғары болады дегенді білдіреді, бұл банктің пайдасын арттырады; бұл тікелей әсер. Екінші жағынан, және несиелерді рационализациялау үшін маңызды, жоғары пайыздық мөлшерлеме қауіпсіз типтердің несиелерді қабылдауға және нарықтан шығуға дайын еместігін білдіруі мүмкін; бұл жағымсыз таңдау әсері. Бұл екі фактордың бірігіп, банктің күтілетін кірісіне ерекше әсер етеді. Ол пайыздық мөлшерлемесі жеткілікті төмен болған кезде, оның деңгейімен бірге көтеріледі; қауіпсіз түрлер нарықтан шығарылған кезде (r1 деп атаңыз), күтілетін кіріс күрт төмендейді, содан кейін қайтадан көтеріледі, тәуекелдік түрлер де түсіп кеткенше (r2), нөлге дейін төмендейді, өйткені ешкім несие қабылдамайды. Техникалық тұрғыдан алғанда, күтілетін кіріс пайыздық мөлшерлемеде монотонды емес, өйткені ол жоғарылайды, содан кейін күрт төмендейді, содан кейін қайтадан жоғарылайды, содан кейін ол нөлге дейін күрт төмендейді. Одан кейін, егер банктің күтілетін кірісін барынша арттыратын пайыздық мөлшерлеме деңгейі тәуекелді түрлердің түсіп кету деңгейінен төмен болса, егер қаражаттың ұсынысы жеткілікті төмен болса, несие рациондалуы мүмкін. Егер оңтайлы мөлшерлеме (банк тұрғысынан алғанда) r1 мен r2 аралығында болса, онда тек кейбір тәуекелді түрлер ғана мөлшерлемеленеді (қауіпсіз түрлер мұндай мөлшерлемені алуға дайын емес); оларға жоғары мөлшерлемелермен де несие берілмейді. Егер оңтайлы мөлшерлеме r1-ден төмен болса, онда екі түрдегі де қарыз алушылар рациондалады. Бұл өте көп сандағы типтермен (тоқтама) жағдайды елестету әлдеқайда интуитивті болуы мүмкін. Бұл жағдайда банктің күтілетін табысы функциясы тегіс болады, пайыздық мөлшерлеме төмен деңгейлерге дейін, оңтайлы мөлшерлемеге дейін көтеріледі, содан кейін нөлге дейін тегіс төмендейді. Ең жақсы мөлшерден жоғары мөлшерлемелермен қарыз алуға дайын түрлер рациондалуы мүмкін. Банктің қаражаты көбейген сайын, кейбір адамдар несие алады, бірақ сол пайыздық мөлшерлемемен, ол әлі де пайданы көбейту деңгейінде. Жеткілікті көлемде өнімнің көбеюі үшін, барлық адамдар несие алады, бұл кезде пайыздық мөлшерлеме төмендеуі керек. Соңында, егер оптималдық мөлшер жеткілікті жоғары болса, онда бізде рациондау болмауы мүмкін. Бұл егер пайыздық мөлшерлеменің деңгейі, яғни қаражаттың ағымдағы ұсынысы қаражаттың сұранысына тең болса, оңтайлы мөлшерлемеден төмен және r1 -ге тең болса, болады. Барлық қарыз алушылар осы мөлшерлеме бойынша қаражат алады.
Қызыл сызық
Қызыл сызық - бұл басқа жағдай, өйткені ол жағымсыз селекцияның нәтижесі емес. Банктің кейбір критерийлері бойынша сатып алушылардың әртүрлі түрлерін анықтай алады. Әр түрдің (банк тұрғысынан) әртүрлі күтілетін табысты функциясы бар деп есептеледі. Мысал ретінде, 1, 2 және 3 типті банктердің жағдайын қарастырайық, олар банктерге беретін ең жоғары күтілетін табысқа сәйкес төменгіден жоғарыға қарай орналасады. 3-түрлі қарыз алушы банкке бере алатын ең жоғары күтілетін пайда (қарыз алушы үшін оңтайлы пайыздық мөлшерлеме бойынша) 2-түрлі қарыз алушыға қарағанда жоғары, яғни 1-түрлі қарыз алушыға қарағанда жоғары. Қаражатты алудың жеткілікті қымбат шығындары үшін тек 3-түрдегі қарыз алушылар ғана несие алады. Бұл жағдайда 2-түрлі қарыз алушылардан күтілетін максималды кіріс осы шығындан төмен болады. Егер шығындар жеткілікті төмендесе, 2-ші типтегі қарыз алушылар несие алады, ал егер олар одан әрі төмендесе, 1-ші типтегі қарыз алушылар несие алады. Кредитті алатын әрбір түрдің пайыздық мөлшерлемесі әр түрлі болады, бірақ банктің күтілетін кірісі әр түр үшін бірдей болады, егер банктер арасында бәсекелестік болса. 1-түрдегі қарыз алушылар несие алады, тек 2-түрдегі қарыз алушылар рациондалмаған жағдайда және т.б. Бұл аргумент субстандартты ипотекалық несиелер дағдарысы жағдайында өте орынды. Федералды резервтің төмен пайыздық мөлшерлемесі қарыз берілетін қаражаттың құнын өте төмен етті. Екінші жағынан, несие нарығындағы фирмалардың секьюритилендіру практикасы төмен несиелік рейтингтері бар адамдарға (жоғарыдағы мысалда 1-түр) берілген несиелердің рентабельділігін айтарлықтай арттырды және осылайша әдетте тіпті қарапайым несиелерді алу қиынға соғатын қарыз алушыларды үлкен мөлшерде игеруге ықпал етті. Қызыл желілік несиелеудің әсері ұзақ уақытқа созылуы мүмкін, бұл несиеге қол жеткізу мүмкіндігіне әсер етеді, бұл экономикалық мүмкіндіктерді азайтуға және кедейлік шеңберін жалғастыруға әкеледі. 1968 жылғы "Әділ тұрғын үй туралы" және 1974 жылғы "Кредиттік тең мүмкіндік туралы" заң сияқты, қайтадан белгілеуді шешу үшін заңдық және нормативтік күш-жігерге қарамастан, ол несие нарығында тұрақты мәселе болып қала береді. Сонымен қатар, Патрик Шарки және Радж Четти сияқты ғалымдар қызыл сызықтардың теріс кері байланыс циклына ықпал етуі мүмкін деп санайды, онда несиеге қолжетімділіктің болмауы мүлiктiң құнын төмендетуге және зардап шеккен аудандардағы инвестицияларды жоюға әкелуі мүмкін, бұл қызыл сызықтардың практикасын одан әрі нығайтады. Қызыл сызықтардың теріс әсерін жою және несиеге тең қолжетімділікті арттыру үшін саясатты қалыптастырушылар кемсітушілікке қарсы заңдар, оң несие беру бағдарламалары немесе қаржы институттарына арналған қоғамдастық қайта инвестициялау талаптары сияқты шараларды қолдана алады. Мақсаты - барлық қарыз алушыларға олардың нәсілі мен ұлтына қарамастан несие алуға қол жетімділікті қамтамасыз ететін әділ несие нарығын құру.
Жағымсыз таңдау
Stiglitz and Weiss компаниясының үлесі осы маңызды нарықтық нәтижеге қол жеткізуде өте маңызды болды. Бұл Джордж Акерлофтың пайдаланылған автомобиль нарығындағы лимон проблемасының классикалық зерттеуімен ілгеріленген экономикадағы жағымсыз таңдаудың маңызды құбылысына арналған мақалалар сериясының бірі болды және Майкл Ротшильд пен Стиглицтің сақтандыру нарығындағы жағымсыз таңдау туралы мақаласымен атап өтілді. Көптеген маңызды зерттеулер олардың үлгісіне ілесіп, кейбіреулері бәсекелестік нәтижелерге ие болды және несиелік рациондау мәселесін одан әрі салаларға кеңейтті. Eatwell, J. Malgate, M. Newman, P. (1989) бойынша несиелік рациондау Адам Смит (1776) пайдақорлық шегі аясында қысқаша талқыланды, ол 19-ғасырдағы Англияда алтын және валюталық дауларға қатысты қызу талқыланған тақырып болды және сонымен қатар АҚШ-та екінші дүниежүзілік соғыстан кейін алғаш рет Руза (1951) және басқалар Федералдық резерв жүйесінде дамыған "жетімділік доктринасының" бөлігі ретінде өзекті болды. Алайда, кредиттік рациондауды жағымсыз таңдаудан туындаған ықтимал тепе-теңдік құбылысы ретінде қарастырған алғашқы мақаланы 1976 жылы Дуайт Джаффи мен Томас Рассел жазды. Олардың үлгісінде төмен сапалы қарыз алушылар төменгі мөлшерлемелерді алу үшін жоғары сапалы ретінде "маскаражданы" және бөлу тепе-теңдігі (яғни екі түрге ұсынылатын әртүрлі келісімдер) төменгі мөлшерлемелерді, сонымен қатар жоғары түрлер үшін төменгі несиелерді қамтиды. Бұл тәсіл танымал бола алмады, өйткені несиелерді бөлу теңгерімі (екі түрдің де бірдей келісімшарт ұсынылады), бұл несиелерді бөлуді білдіреді, тұрақты емес; екі түрге ұсынылатын екі түрге ұсынылатын несиелер келісімшарты екі түрдің де қабылдауында болады және банктерге теріс емес пайда әкеледі, төмен пайыздық мөлшерде және несие сомасымен келісімшарт басым болуы мүмкін (жоғары пайда әкеледі), бұл тек жоғары сапалы түрлерге ұнайды, олар несиелерді бөлу келісімшартын тастайды, бұл банктер үшін пайдасыз болады. Сонымен, тұрақты теңгерімдік мөлшерлемені қамтамасыз ететін қосымшаларға назар аударылды.
Инвестицияларға қатысты
Дэвид Де Меза мен Дэвид К. Уэбб жағымсыз таңдау Стиглиц пен Вайс қарастырғанның кері жағына, атап айтқанда инвестицияларға әкелуі мүмкін деген пікірді алға тартты. Олардың пікірі Акерлофтың лимон нарығы сияқты. Мұндай жағдайда, пайдаланылған машиналарды сатып алушылар сатып алуды ойлап жүрген машинаның сапасын білмейді; сатушылар өздерінің машиналарының құнын біледі. Автомобиль сапасының нарықтағы үлестірілімін білген жағдайда, ықтимал сатып алушылар машина үшін төлеуге дайын ең жоғары бағаны табады. Мысалы, екі ғана сапа бар деп ойлайық, жақсы машиналар ("персикалар") және жаман машиналар ("лимон"), олардың құны 5000 және 1000 доллар. Сатып алушы көліктің жартысы - персик, жартысы - лимон екенін біледі. Егер сатып алушы 5000 доллар ұсынса, сатушылар екі түрдің де қабылдауы мүмкін, бірақ көліктің күтілетін құны тек 3000 долларға тең болады (50% ықтималдықпен 1000 доллар және 50% ықтималдықпен 5000 доллар), сондықтан сатып алушы күтілетін шығынды 2000 доллар құрайды. Егер сатып алушы 3000 доллар ұсынса, нашар көліктерді сатушылар қабылдайды, бірақ жақсы көліктерді сатушылар қабылдамайды (сатушылар өздерінің көліктерінің құнын жою үшін шығынға дайын емес деп есептейді). Сондықтан, сатып алушы кез келген бағамен 5000 доллардан төмен сатып алатын әрбір машинаның құны 1000 долларға тең. Сондықтан сатып алушы тек 1000 доллар төлей алады, тек нашар көліктерді сатушылар ғана қабылдап алады, сондықтан сатып алушы нашар көлікпен немесе ештеңемен аяқталады. Бұл жағдайда, жағымсыз таңдау проблемасы жақсы машиналарды нарықтан шығарады. Бұл логиканы басқа сапаларға да қолдану арқылы белгілі бір жағдайларда нарықтың толық құлдырауы мүмкін. Осы негіздемені несие нарығына қолдану арқылы қаржыландыруға жататын жобалар түрлері туралы асимметриялық ақпарат жақсы жобаларды жоятын нашар жобаларға әкелуі мүмкін. Де Меза мен Уэббтің еңбегі керісінше қалай болуы мүмкін екенін көрсетеді, яғни жақсы жобалар қалай жаманды тарта алады. Кейбір ықтимал жағдайларда, ең маңыздысы, күтілетін табыстар әр түрлі жобалар арасында әртүрлі (ал Stiglitz және Weiss модельіндегі барлық жобалар бірдей күтілетін табысқа ие, бірақ тәуекелдің әртүрлі деңгейлері бар), олар несие бөлу теңгерімінің бола алмайтынын көрсетеді. Сонымен, бұл жерде Stiglitz және Weiss-пен салыстырғанда негізгі айырмашылық - банктердің пайдасын барынша арттыратын пайыздық мөлшерлемесі нақты деңгейі жоқ. Кредитке деген сұраныс артық болған жағдайда пайыздық мөлшерлемелердің аздап өсуі кәсіпкерлерді тартады және қолданыстағы қарыз алушыларды қуып жібермейді. Ақшалай қордың ұсынысы депозиттердің табыстылығы бойынша өсіп жатқанда, тиімді шешімнің мәніне қарағанда, яғни ақпараттың асимметриясы болмаған жағдайда болатын инвестиция деңгейіне қарағанда, инвестиция көбірек болады, және тек қаржыландыруға тиіс жобалар ғана қаржыландырылады. Интуиция өте қарапайым. Егер инвестиция тиімді деңгейден төмен болса, онда депозиттердің табысы да төмен болады. Сонымен қатар, инвестициялар аз болғандықтан, банктің көзқарасы бойынша, ең нашар жоба инвестициялар оңтайлы болған жағдайда қаржыландырылатын ең нашар жобадан жақсы болуы керек. Бірақ егер банк қаржыландырылған ең нашар жобадан пайда тапса, ол одан да нашар жобалардан (бұрын қаржыландырылмаған) пайда табады, бұл несиелердің шамадан тыс ұсынылуына және осылайша инвестициялардың шамадан тыс өсуіне әкеледі.
Кредиттерді тиімді бөлу
Де Меза мен Уэбб өз модельдерін Стиглиц пен Вайспен салыстыра отырып, егер несиелік рациондау Стиглиц пен Вайс жағдайында орын алса, несие беру көлемі рациондау болмаған жағдайда болатыннан жоғары екенін көрсетеді. Бұл сол авторлардың бауырлас мақаласына түрткі болды, онда олар бір жағынан, несиелік рациондау тіпті симметриялық ақпарат кезінде де болуы мүмкін екенін, ал екінші жағынан, бұл нарықтың жетіспеушілігін білдірмеуі мүмкін екенін көрсетеді. Бұл мемлекеттік араласудың аясын қатты шектейді.
Моральдық қауіп және несиелік рациондау
Бенгт Холмстром мен Жан Тироль (1998) асимметриялық ақпарат теріс таңдауға әкелмейтін, бірақ моральдық қауіпке әкелетін несиелік рациондаудың мысалын ұсынады, бұл келісімшартқа қол қойылғаннан кейін келісімшарт тараптарының бірі қасақана әрекет еткен жағдай, нәтижелерге әсер етуі мүмкін. Олардың үлгісінде көптеген кәсіпкерлер бар, олар инвестициялық мүмкіндікті қаржыландыруды қалайды, және бастапқы активтер деңгейі инвестиция үшін қажетті сомадан төмен. Жоғарыда сипатталған жағдайлармен салыстырғанда, бұл модельдегі бұрылыс кәсіпкерлер инвестицияның нәтижесіне жоғары немесе төмен күш жұмсау арқылы әсер етуі мүмкін. Жоғары күш-жігер сәтті нәтижеге қол жеткізудің жоғары ықтималдығын білдіреді, ал төмен күш-жігер төмен нәтижеге ие, сонымен қатар әр қарыз алушыға бос уақытты арттыру тұрғысынан пайда береді. Осылайша, қарыз алушылар үлкен күш жұмсамауға ынталандырылады, тіпті бұл нәтижеге жетудің жоғары ықтималдығын тудыратын болса да. Қарыз берушілердің арасындағы бәсекелестік пен қарыз алушылардың күш-жігерінің көп болуы экономика мен қоғамға оң нәтиже әкеледі, сондықтан инвестиция жасау керек. Алайда, несие берушілердің қарыз алушылардың мінез-құлқын несиеге рұқсат беруден бұрын бақылай алмауы несие берушіге тәуекелге ұмтылуға болатын ең төменгі деңгейдің бар екендігін және несие берушіден банктердің несие беруге дайын болуы үшін кепілдік ретінде фирманың активтерінен ең төменгі салымды қамтамасыз етуді талап ететінін білдіреді. Компаниялар жобаны "өз қалтасынан" қаржыландыруы керек, осылайша олар инвестициялық тәуекелге ұшырайды. Бұл банкке қарыз алушының инвестицияның табысына жеке қатысы бар екеніне қажетті кепілдік береді және егер жоба сәтсіз болса, қарыз алушы шығынды көтере алатынын қамтамасыз етеді, сондықтан олар үлкен күш салуға мүдделі болады, банкке нәтижеге көбірек сенім артады және несие беруге көбірек дайын болады. Егер фирмада қолда бар активтердің ең төменгі мөлшері болмаса (оны X деп атайық), онда оның жобасы қаржыландырылмайды, ал бізде несие рационы болады. Кредиттік рациондау экономикалық ауытқулардың, қаржылық тепе-теңдіктердің, жағымсыз таңдаудың немесе әдебиетте агенттік шығын деп аталатын моральдық қауіптің нәтижесі болуы мүмкін және қарыз алушының аз күш салуынан туындауы мүмкін, нәтижесінде қаржы институты несиелерді несие кітапшаларынан шығару үшін іс-қимыл жасай алмастан бұрын несиелердің төлемін өтеусіз қалдыруы мүмкін. Қысқа мерзімде бұл қаржы ұйымы үшін агенттік шығындарының жоғарылауына және бастапқы активтердің төмендеуіне әкелуі мүмкін, сондықтан қысқа мерзімді несиелерді бөлуге әкелуі мүмкін. Кейбір несиелердің өтелмеуі моральдық қауіптен туындауы мүмкін және несие беруші оны несие беру кезінде күтпеуі мүмкін, бірақ ұзақ мерзімді перспективада қарыз алушыға несиелердің өтелмеуіне әкелетін қасақана моральдық қауіпке ұшыраған әрекеттерді жасау пайда әкелмейді, себебі қаржы институттары бұрын қарызды қайтаруды сақтамаған қарыз алушыларға болашақта несие беруден бас тарту және алдын алу үшін қолданатын шаралар. Қысқа мерзімде моральдық қауіптен туындаған несиелер қаржы институттарының жаңа несиелер үшін қолда бар қаражатына және/немесе пайдасына әсер етуі мүмкін, алайда осы мақалада жоғарыда айтылғандай, экономика мен несие беруді ұзақ мерзімде теңестіру үшін теңгерімге келу мүмкін.
Субстандартты ипотекалық несиелер дағдарысындағы моральдық қауіп
Кредиттік нарықтардағы моральдық қауіп, ықтимал, субстандартты ипотекалық дағдарысқа және одан кейінгі несиелік дағдарысқа үлкен үлес қосты. Бұл модель аясында қарыз алушыларды несие алу кезінде өздерінің қазіргі үйлерін кепілдік активтер ретінде пайдаланған жылжымайтын мүлік инвесторлары (немесе жай ғана мүлікке инвестиция салатын үй иелері) деп ойлауға болады. Тұрғын үй бағасының өсуімен және одан да маңыздысы, болашақта тұрғын үй бағасының көтерілуімен, қаржыландырылатын жобаның күтілетін кірісі негізгі көрсеткіштерден жоғары деп танылды, бұл, бір жағынан, банктердің несие беру үшін талап етілетін Х-ті одан әрі төмендетуге және екінші жағынан, қарыз алушылардың бастапқы активтерінің құнын бағалауға әкелді. Бұл несиелерді азайтуға әкелді, себебі қаржыландырылуы тиіс жақсы инвестициялар, сондай-ақ субстандартты несиелер, яғни нашар жобаларға берілген нашар несиелер. Алайда, субстандартты ипотекалық несиелер дағдарысы қарыз алушыларға тәуекелді несиелер беруден туындағанын және бұл несиелердің қарыз алушылардың өздерінің несиелік қабілеттілігіне байланысты емес, қаржылық институттардың өздерінің құрылымдық кемшіліктерінің нәтижесі екендігі анықталғанын атап өту керек. Тұрғын үй балдырлары жарылғанда, тұрғын үй бағасы құлдырап, жобалардың күтілетін кірісі төмендеді, бұл банктерге бастапқыда өте үлкен активтер қажет екенін білдіреді, бұл несие беруді қиындатып, несие беруді қиындатады, нәтижесінде несиелік дағдарыс пайда болды. Бұл кредиттерді мөлшерлейтін тиімді әдіс болып табылады, өйткені бұл ықтимал зиянды инвестицияларды тексерудің бір жолы.
Кредиттік үлестіру мемлекеттік несие беруде
Соңында, несиелік рациондаудың мемлекеттік (әкімшілік) несиелендірудің, яғни елдерге несиелендірудің бір ерекшелігі ретінде қалай пайда болатынын қарастыруға болады. Мемлекеттік несие беру отандық несиеден мүлдем басқаша, себебі банкроттық жағдайында орындау механизмдері жоқ, өйткені мұндай мәселелер үшін халықаралық деңгейде танылған агенттік жоқ. Егер қандай да бір себеппен бір ел өзінің қарызын өтеуге қабілетсіз немесе дайын емес екенін мәлімдесе, халықаралық несие берушілер қайта келіссөздер жүргізуі мүмкін. Кейбір сарапшылар егер дефолт болса, елдің қаржы нарығынан ажыратылуы қаупі сенуге тұрарлық емес деп санайды, өйткені бұл жағдай болуы керек, өйткені ешкім несие беруге дайын емес. Басқалары бұл қысқа мерзімде дұрыс болуы мүмкін дегенмен, елдің қарызды қайтарудан аулақ болуына басқа да беделді себептер бар екенін атап өтті, олар негізінен халықаралық саудаға және технологиялық инновацияларға қол жеткізуге мүмкіндік беретін жақсы сыртқы қатынастарды сақтауға қатысты. Осы ескертулерді ескере отырып, беделділік мәселесі несиелерді бөлуге қалай әкеп соғатынын қарастыру керек. Джонатан Итон мен Марк Герсовицтің негізгі үлесі шағын ашық экономика үшін халықаралық несиелендірудің қарапайым үлгісін қарастырады. Қарыз берушілер несие беруге дайын ең жоғары мөлшерді (кредит шегі) белгілейді, ол елдің қарыз алу қажеттілігінен аз немесе көп болуы мүмкін. Егер дефолт жасаса, елдерге айыппұл салынады, ал олар қарызды төлейтін болса, олар дефолт жасаса, айыппұл төлеп, халықаралық несие нарығынан мәңгілікке шеттетілсе, әлде қарызды төлеп, қайтадан қарыз алып, келесі кезеңде дәл осындай шешім қабылдаса жақсы болар ма деп ойлайды. Қарыздар көп болған кезде дефолт ықтималдығы жоғары болғандықтан, несие беру деңгейі несие берушіге күтілетін пайданы барынша арттырады, сондықтан несие шегі дефолт ықтималдығына байланысты болады. Егер несие берудің талап етілетін мөлшері несие беру шегінен жоғары болса, кейбір елдерге қаражат берілмейді және несиелер рациондалады. Бұл жағдай Стиглиц пен Вайс жағдайын еске салады, өйткені пайыздық мөлшерлеме ынталандыру әсеріне ие және бағалар ойнайтын стандартты бөлу рөлін атқармайды. Осы жағдайда сияқты, Этон мен Герсовицте де бөлу механизмі несие рациондау болып табылады, ол пайыздық мөлшерлемеге (кредит бағасына) байланысты емес; ағымдағы мөлшерлемеде елдер көбірек қарыз алғысы келеді, бірақ несиеден бас тартылады.
Рой Харрод пен ақша-несие саясатының тиімділігі
Рой Харрод несиелік рациондаудың бар екендігін ертеректен атап көрсетті. Ол өзінің "Ақча" атты кітабында капитал нарықтарының өте кемелсіз екенін және көптеген нарықтарда белгілі бір тұтынушылар үшін нарықтық баға жоқ екенін жазды. Оның айтуынша, бұл нарықтарда сауда-саттық процестері орын алып, нарықтық бағаға қол жеткізуге дейін олар бұзылуы мүмкін. Харрод сондай-ақ ақша-несие саясатының дәстүрлі тарату механизміне күмәнмен қарады. Ол 1930 жылдары бизнесмендердің Оксфордтағы әйгілі сауалнамаларына сүйене отырып, пайыздық мөлшерлеменің өзгеруі инвестициялық шешімдерге айтарлықтай әсер етпеуі мүмкін деп мәлімдеді. Харрод одан әрі пайыздық мөлшерлемелер экономикалық белсенділікті шектейтін негізгі арнаны қазір несиелік рациондау деп аталатын процесс арқылы деп дәлелдеді. Ол былай деп жазды: "Бұл, негізінен, капитал нарығының кемелсіздігі, бұл ақша саясатын күшті қаруға айналдырады".
Кредиттік мөлшерлемелеу және асимметриялық ақпарат
Асимметриялық ақпарат, мәміледегі бір тараптың екіншісіне қарағанда көбірек ақпаратқа ие болғанда пайда болады. Кредиттік нарықта несие берушілер, әдетте, қарыз алушының кредиттік қабілеттілігі туралы, оның несие тарихы және қарызды қайтару қабілеті туралы қарыз алушының өзінен гөрі жақсы ақпарат алады. Осыған байланысты несие берушілер несиелерді тек қана тәуекелі төмен деп санаған қарыз алушыларға ұсына алады, ал тәуекелі жоғары қарыз алушыларды қабылдамайды, бұл соңғылары үшін несиелерді бөлуге әкеледі. Бұл қарыз алушыларға, мысалы, олардың инвестиция салу немесе бизнес бастау қабілетін шектеуге, сондай-ақ экономикаға жалпыға бірдей кері әсерін тигізуі мүмкін, өйткені бұл экономикалық өсім мен өнімділіктің төмендеуіне әкелуі мүмкін. Ассиметриялық ақпаратқа байланысты несиелік рациондаудың әсерін азайту үшін саясатты қалыптастырушылар несиелік балл жүйелері, кепілдік талаптары немесе үкімет қолдауымен несиелік кепілдік беру бағдарламалары сияқты шараларды қолдана алады.