Кіріспе

Жеуге жарамды жемісі бар бұта түрлері

Vaccinium vitis idaea, лингонберри, партриджберри, тау шағаласы немесе сиыр мүжігі – Ericaceae тұқымдасына жататын, жеуге жарамды жеміс беретін кішкентай мәңгі жасыл бұта. Бұл өсімдік Солтүстік жарты шардың боролы орман және Арктикалық тундрасында, Еуропа мен Азиядан Солтүстік Америкаға дейін таралған. Лингонберрилер жабайы жерлерде жиналады және әртүрлі тағамдарға, әсіресе скандинавия елдерінде қосымша ретінде қолданылады. АҚШ-тың Тынық мұхитының солтүстік-батысы мен Нидерландыда коммерциялық өсіріліс жүргізіледі. "Лингонберри" атауы түрдің швед тіліндегі lingon деген атауынан шыққан, ол ("қалың қамыс") сөзінен туындаған. Vaccinium туысының атауы – бұл өсімдік үшін классикалық латынша атау, мүмкін қарақұмық немесе гиацинт, және латын тіліндегі bacca ("жиде") сөзінен алынған болуы мүмкін. Аталған атау латын vitis ("жүзім") және idaea, idaeus (сөзбе-сөз "Ида тауынан", малина Rubus idaeus-қа сілтеме жасап қолданылады) сөздерінің әйелдік түрінен алынған. Vaccinium vitis idaea-ның әлемде кемінде 25 басқа ағылшын тіліндегі атаулары бар, олардың ішінде:

bearberry
beaverberry
cougarberry
foxberry
lowbush cranberry
mountain bilberry
mountain cranberry
partridgeberry (Ньюфаундленд пен Кейп-Бретон аралында)
quailberry
red whortleberry
redberry (Лабрадор мен Квебектің төменгі солтүстік жағалауында)

Сипаттама

Vaccinium vitis idaea жер асты сабақтары арқылы таралып, тығыз клоналды колониялар құрайды. Жер асты сабақтарынан жіңішке, сынғыш тамырлар өседі. Сабақтары көлденең қимада дөңгелек пішіндес және биіктігі дейін жетеді. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, жұмыртқа тәрізді, ұзындығы шамасында, сәл толқынды жиектері және кейде ойық ұштары болады. Гүлдері қоңырау пішіндес, ақтан немесе ашық қызғылт түске дейін, ұзындығы болып келеді және маусымның басында гүлдейді. V. vitis idaea 5-10 жылдық жасынан бастап гүл шығара бастайды. Оларды Andrena lapponica және бірнеше түрлі қоңыржебе сияқты көптеген жәндіктер тозаңдатады. Маусымның басында ащы болса да, қыста бұтақта қалдырылса тәтті болады.

Құрама Штаттардағы қорғалу жағдайы

Мичиган штатында бұл өсімдік қорғауға алынған. "Минус" түршесі ерекше қорғауға алынған түрлер тізіміне енген және Коннектикут штатында жойылған деп есептеледі.

Экология

Vaccinium vitis idaea жапырақтарын қыс бойы, тіпті ең суық жылдарында да сақтайды, бұл кең жапырақты өсімдіктер үшін ерекше жағдай. Бірақ, табиғи ортасында, ол әдетте қар жамылғысының арқасында қатты суықтан қорғалады. Өсімдік өте төзімді, 40 °C (40 °F) немесе одан да төмен температураны қабылдай алады, бірақ жазда ыстық болатын жерлерде нашар өседі. Ол жартылай көлеңкелі жерді (мысалы, ормандың жапырақтарынан туындаған көлеңке) және тұрақты түрде ылғалды, қышқыл топырақты жақсы көреді. Қоректік заттары аз топыраққа төзімді, бірақ сілтілі топыраққа төзе алмайды.

Түрлері

V. vitis idaea екі аймақтық түрі немесе қосымша түрі бар, біреуі Еуразияда, біреуі Солтүстік Америкада, жапырақ мөлшерімен ерекшеленеді:

V. vitis idaea var. vitis idaea L.—синоним V. vitis idaea subsp. vitis idaea. жусанжеміс. Еуразия. Жапырақтары ұзын. V. vitis idaea var. minus Lodd.—синоним V. vitis idaea subsp. minus (Lodd.) Hultén. қызылжеміс. Солтүстік Америка. Жапырақтары ұзын. Кейбір сорттары тағамдық емес, әсемдік үшін өсіріледі. Ұлыбританияда Koralle Group тобы Корольдік бау-бақша қоғамының Бау-бақшалық еңбек сіңіргені үшін марапатын алды.

Ас дайындауда

Табиғи түрде жиналған жидектер Солтүстік, Орталық және Шығыс Еуропа, әсіресе Скандинавия елдерінде, Балтық мемлекеттерінде, Орталық және Солтүстік Еуропада кең таралған жеміс болып табылады. Кейбір аймақтарда оларды қоғамдық және жеке жерлерде заңға сәйкес жинауға болады. Жемістер өте қышқыл болғандықтан, көбінесе тамақтан алдында пісіріп, тәттілендіріп, лингосберри джемі, компот, шырын, смузи немесе сироп түрінде дайындалады. Шикі жемістерді де көбінесе қантпен ұнтақтап, олардың қоректік затын және дәмін сақтайды. Мұндай қоспаны жабық, бірақ міндетті түрде герметикалық емес ыдыстарда бөлме температурасында сақтауға болады, бірақ оларды мұздату артық. Осылай немесе компот түрінде берілген жемістер көбінесе аң және бауыр тағамдарымен бірге ұсынылады. Швецияда дәстүрлі швед шары қайнатылған немесе пюреленген картоп және соуспен бірге лингосберри джемімен беріледі. Швецияда, Финляндияда және Норвегияда бұғы және елік етін дәстүрлі түрде соус пен лингосберри соусымен қоса ұсынады. Сақталған жемістерді көбінесе шарымен, сондай-ақ картоптан жасалған кеспелермен жейді. Дәстүрлі швед десерті – лингонпаррон (сөзбе-сөз "лингосберри жұмыры"), ол қабығынан тазартылған, қайнатылған және лингондрикада (лингосберри шырыны) сақталған жұмырлардан дайындалады және Рождествода жиі жейді. Бұл бұрынғы заманда кең таралған, себебі бұл жұмырларды сақтаудың оңай және дәмді тәсілі болды. Швеция мен Ресейде қант әлі де қымбат болған кезде, жидектерді суға салып, бөтелкеге тығып сақтаған. Бұл процедура оларды келесі маусымға дейін сақтап тұрды. Бұл сонымен қатар үйдегі қышқыл ауруға қарсы ем болды. Бұл дәстүрлі ресейлік сусынды "лингосберри суы" деп атайды, оны Александр Пушкин "Евгений Онегин" романында атаған. Ресей халық медицинасында лингосберри суы жеңіл слабительное ретінде қолданылған. Финляндияның дәстүрлі тағамы – қайнатылған картоп пюресі және лингосберримен бірге берілген саздалған бұғы еті (poronkäristys), шикі, ерітілген немесе джем түрінде. Финляндияда лингосберримен дәмделген (puolukkapuuro) сойылған сүт пудингі де танымал. Польшада жидектерді көбінесе жұмырмен араластырып, құс немесе аңға қосып дайындалатын соус жасау үшін пайдаланады. Комберленд соусын дайындағанда қызыл жусанды алмастыру үшін де жидектерді қолдануға болады. Бұл жидектер Шығыс Канадада да, мысалы, Ньюфаундленд пен Лабрадорда және Кейп-Бретонда, жергілікті жерде партиджберри немесе қызыл жидек деп аталады, ал Жаңа Шотландияның құрлық аймақтарында оларды түлкі жидегі деп атайды. Бұл аймақта оларды джем, сироп және пісірілген өнімдерге, мысалы, пирогтарға, кекстерге және маффиндерге қосады. Швецияда лингосберри көбінесе джем және шырын түрінде сатылады, сондай-ақ тағамдардың маңызды құрамы болып табылады. Олардан Лиллехаммер жидек ликері жасалады, ал Шығыс Еуропа елдерінде лингосберри водкасы сатылады, ал лингосберри шырыны немесе морсы қосылған водка коктейль болып табылады. Бұл жидектер аюлар мен түлкілердің, сондай-ақ жеміс жейтін көптеген құстардың маңызды тағамы болып табылады. Coleophora glitzella, Coleophora idaeella және Coleophora vitisella терісі бар көбелектердің құрттары V. vitis idaea жапырақтарымен қоректенеді.

Солтүстік Американың жергілікті асханасында

Аляскада тұратын жергілікті тұрғындар жидектерді шие көкжиегінің қамымен және қантпен араластырып джем жасайды, жидектерді соус ретінде пісіріп, кейін пайдалану үшін сақтайды. Дакельдер жидектерден джем жасайды. Коюкондықтар жидектерді қысқа сақтау үшін мұздатады. Инуиттер жидек шырынын сұйылтып, тәттілендіріп сусын жасайды, көктемге дейін мұздатып сақтайды, содан кейін джем мен желе жасайды. Иньюпиаттар жидектерден екі түрлі десерт дайындайды: біреуінде жидектер мұздатылған балық жұмыртқаларымен араластырылып жейді, екіншісінде шикі жидектер консервіленген сүт пен теңіз жануарының майымен ұнтақталады. Олар сонымен қатар балық жұмыртқасы, балық (ақ балық, шығар балық немесе судақ) және май қосылған жидектерден жасалған тағам дайындайды. Жоғарғы Тананалар жидектерді қант пен ұнмен қайнатып, қоюлатады; шикі жидектерді таза немесе қант, май немесе олардың қосылысымен жейді; оларды маймен және қантпен немесе кептірілген балық жұмыртқаларымен қуырады; немесе олардан пирог, джем және желе жасайды. Олар жидектерді жеке немесе майда сақтап, қайың қабығынан тоқылған себетке салып, жер астындағы сақтау орынына немесе мұздатып қояды.

Минус түрін пайдалану

Антикости халқы жемістен джемдер мен желелер жасайды. Нихитавак крилері жидектерді қыс айларында сыртта қатыру арқылы сақтайды, жидектерді қайнатылған балық жұмыртқалары, бауырлары, газ қуықтары және маймен араластырып жейді, жидектерді шикі күйінде шағын тамақ ретінде жейді немесе балық немесе етпен қайнатады. Нельсон аралының инупиаттары, сондай-ақ Солтүстік Беринг теңізі мен Алясканың Арктикалық аймақтарының инупиаттары, сондай-ақ инувиалуиттер де жидектерді жейді. Хайда халқы, Хескиахт тайпасы, Вуикинуксв және Цимшиандардың барлығы да жидектерді тамақ ретінде пайдаланады.

Тамақ

Шикі жусан жемісінің 86% су, 13% көмірсулар, 1% белоктан құралады және майдың мөлшері өте аз.

Дәстүрлі медицина

Дәстүрлі медицинада V. vitis idaea аперитив ретінде және қысым қалпына келтіретін дәрі ретінде қолданылған. Жоғарғы Танана тайпасы жидектерді жеген немесе олардың шырынын жеңіл тыныс алу ауруларын емдеу үшін пайдаланған.

Басқа қолданыстар

Нихитавак крилері минус тұқымының жидектерін кірпі құйрығының қауырсындарын бояу үшін пайдаланады, ал тығыз, піскен жидектерді тізбекке тізіп, әшекей мойындық ретінде тағады. Батыс Канада инуиттері минус тұқымын темекіге қосым ретінде немесе оның орнына қолданады.

Туысқан түрлері

Vaccinium vitis idaea туысқан кранберриден гүлдің тостаған жапырақтарының ішінара аталық және аналық мойыншаларын жабатын ақ гүлдерімен ерекшеленеді, ал кранберриде гүлдің тостаған жапырақтары кері қарай иілген қызғылт гүлдері болады және жидектері дөңгелек, ал емес алмұрт пішіндес. Vaccinium vitis idaea және Vaccinium myrtillus араласуынан пайда болған будандар, Vaccinium × intermedium Ruthe деп аталады, Еуропада сирек кездеседі.