Кіріспе

Соли немесе Солои (Σόλοι) – Кипр аралында, Каревостаси қаласының жанында, Морфу (Гузелюрт) оңтүстік-батысында және Морфу шығанағындағы жағалауда орналасқан ежелгі грек қаласы. 1974 жылдан бері бұл жер Солтүстік Кипр Түрік Республикасының аумағында. Алғашқыда Солои географиялық тұрғыдан әлдеқайда шектеулі аумақта орналасқан. Қазіргі орналасқан жерінде қаланың тұтас орталық бөлігі Солонның 10 жылдық саяхаты барысында жобаланған, содан бері Солои деген ат кеңінен таралды. Алайда, Рейес бұл этимологиялық түбірге күмән келтіреді, себебі Солои атауы Солон келмес бұрын Есархаддон призмасында кездеседі. Сол кезде Кипр он қалалық патшалыққа бөлінген. Бүгінде сақталғандарының көп бөлігі – римдік кезеңге жатады, әсіресе базиликаның мозаикалық едені, онда құстардың, жануарлардың және геометриялық өрнектердің көптеген суреттері, сондай-ақ аққудың бейнесі бейнеленген. Театр да бар, бірақ ол түгелдей қайта жаңартылғандықтан, бұрынғы шақ атмосферасы жоқ. Соли маңынан үш ежелгі жер асты қабірі табылды. Қабірлер 2005 және 2006 жылдары қазылды. Екі қабірде көптеген заттар табылса, үшіншісі тоналғандықтан бос болды. Археологтардың сөзіне сүйенсек, табылған заттар жоғары деңгейдегі байлық пен билікті көрсетеді. Табылған кейбір ыдыстар Афинада жасалған заттарға ұқсас. Бұл артефакттар Морфудағы археология және табиғат мұражайында қойылған. Ежелгі жазба деректерге сәйкес, бұл қала Афинаны ағаш және мыспен жабдықтаған, ал оның орнына металдан жасалған сәнді ыдыстар алған.

Археологиялық қазбалар

Эйнар Герстад басқарған шведтік Кипр экспедициясы 1927 жылдың қазан айында Солиді қазды. Соли ежелгі қаласы Месория жазығында орналасқан, солтүстікте теңізге және портына жақын, шығысында өңделген жерлермен, ал оңтүстікте Кипрдің ең бай мыс кендерімен жақын болған. Ең жоғарғы жазық қала қабырғасына ұқсас мықты қабырғамен қоршалған. Кіреберіс, болжам бойынша, солтүстік жақта болған. Осы аумақта ғибадатхананың (templum in antis) негізі табылған. Археологтардың осы ғибадатхана туралы қорытындылары өте болжамды. Акрополь төбесі бәрінен бұрын қоныстанған жер болған. Қала кеңейген кезде, төбе мен теңіз арасындағы аймаққа адамдар қоныстанды. Ғимараттар көбінесе жөнделіп, қайта салынған. Соли қаласы уақыт өте келе өзгеріске ұшырады. Ең ерте кезде табылған қыш сынықтары Кипрдің архаикалық кезеңінен, бірақ Кипрдің эллиндік және Кипрдің римдік кезеңдеріне қарағанда олардың саны өте аз. Солидің некрополі қала төңірегіндегі кең аумаққа тараған. Мыңдаған қабірлер заманауи қабір тонаушыларымен бұрыннан-ақ ашылып, осылайша қиратылған. Тоналған қабірлерден табылған сынықтар оларды мерзімдеуге мүмкіндік береді, және олардың көпшілігі Кипрдің архаикалық II кезеңінен Кипрдің римдік кезеңіне дейінгі кезге жатады.

Холадес ғибадатханалары

Қазба жұмыстарын жүргізушілердің мәліметінше, Чоладес қабырғаларының көп бөлігі өзен төңірінен табылған, қайта пайдаланған материалдардан тұрғызылған. Кейде сынған мүсіндердің бөліктері де қабырғалардың құрамына енгізілген. Бірнеше қабырғалар фрескалармен әсемделген, олардың көпшілігі қабырғалардың жанындағы еденге құлаған штукатурдың сынықтарынан табылған. Бір бөлмеде суреттер жақсы сақталған, олардың бейнесін зерттеуге мүмкіндік болды. Басқа бөлмелердің қабырғаларында қызыл, көк, қара және жасыл түстермен салынған тік және көлденең сызықтардан құралған ірі шаршылар болған сияқты. Бір бөлмеде кең қызыл жолақтары бар сынықтар да кездескен. Сонымен қатар, су құбырлары, цистерналар, баспалдақтар және құрбандық алаңдары табылған. Барлық ғимараттар А-дан F-қа дейін нөмірленген әртүрлі ғибадатханалардан тұратын ғибадатхана кешенін құрайды. Ғибадатханалардағы материалдар мәрмәр мен әктастан жасалған мүсіндердің аса бай коллекциясын ұсынады. Археологтардың пікірінше, А және В ғибадатханалары Афродита мен Кибеле құдайына арналған. С және D ғибадатханаларының бірі немесе екеуі де Изидаға, ал Е ғибадатханасы Серапис Канопус пен Эросқа арналған. F ғибадатханасы Митраға арналған. Бірінші кезеңде камера мен оның алдындағы дөңгелек аулалар арасында байланыс болмаған. Екінші кезеңде (В, С және D ғибадатханалары) пішін әлі де дұрыс емес болғанымен, камера мен аулалар арасындағы байланыс нығая бастады. Үшінші кезеңде Е ғибадатханасы қайта жаңартылды, камералар мен аулалар бірігіп, жабық бірлік ретінде салынды, және симметрияның маңыздылығы артып отырғандай көрінеді. Төртінші кезеңде бірнеше жабық шіркеулермен жабдықталған аулалар бар. Ғибадатханалар Кипр-эллиндік және рим дәуірлеріне жатады. Қазба кезінде табылған мәрмәр мүсіндер, әдетте, импортталған мәрмәрден жасалған. Басы мен денесі бөлек жасалып, темір шүкірмен біріктірілген болуы мүмкін. Кейбір мүсіндер жөнделген. Барлық мүсіндердің бұрын боялғандығы анық, бірақ түстері әрең сақталған. Басқа мүсіндер алабастр, терракота, сондай-ақ жұмсақ және қатты әктастан жасалған. Кейбір мүсіндер өз орнында табылған, және олар әрқашан камералармен байланысты болған. Археологтар олардың камералардағы құрбандық алаңдарына қойылған болуы мүмкін деп болжайды. Сондықтан құрбандық алаңдары иконостас немесе әртүрлі мүсіндерді қоюға арналған тұғыр ретінде қолданылған болуы мүмкін. Бұл тек камералардағы мүсіндерге қатысты, аулалардағы немесе сыртқы мүсіндерге емес. Бірінші кезеңге (б.з.д. 250 ж.) жататын мүсіндердің барлығы А ғибадатханасынан табылған. Екінші кезеңде (б.з.д. II ғасырының соңы) барлық мүсіндер В, С және D ғибадатханаларында табылды. Үшінші кезеңде (б.з. III ғасырының ортасы) және төртінші кезеңде (б.з. IV ғасырының басы) барлық мүсіндер Е ғибадатханасында табылған. Мүсіндер мен жазулар археологтардың ғибадатханаларды анықтауына негіз болды, сондықтан олар дұрыс болуы мүмкін, бірақ оның толық сенімділігіне кепілдік жоқ.

Театр

Кейін швед Кипр экспедициясы Солидегі ежелгі театрды қазбадан шығарды. Олар театрдың бір жобамен жоспарланып, бірден салынғанын және ешқандай құрылыс кезеңдерін ажырата алмағанын айтты. Құрылыс театрдың рим кезеңіне жататындығын көрсетеді, ал монеталар одан да нақтырақ мерзімді көрсетеді – 42/3 және 66-70 жылдар. Театр үш бөліктен тұрады: оркестр, көрермендер залы және сахна ғимараты. Оркестр тастан қазылып жасалған, ал алдында тікбұрышты қосымшасы бар жартылай дөңгелек пішіндес. Оркестрдің едені әк цементімен жабылып, жаңбыр суы терракота құбырлары арқылы сыртқа шығарылған. Екі кіреберіс – батыс және шығыс парадойлары оркестрге алып келеді. Көрермендер залы да жартылай дөңгелек пішіндес және төбесі көлбеу жартасқа қазылған. Көрермендер залы әктас плиткалармен жабылған диазомамен бөлінген.