Кіріспе

Оуз (/uː//z/ OOZ) – Англияның Батыс және Шығыс Суссекс графтықтарындағы 56 шақырымдық өзен. Батыс Суссекстегі Төменгі Бидинг маңынан басталып, шығысқа қарай ағып, содан кейін оңтүстікке қарай Ньюхейвенде теңізге жетеді. Ол Хейвордс Хитті айналып өтеді және Льюес қаласынан өтеді. Өзен кішкентай өзендердің кең желісінің негізгі арқасы болып табылады, оның ішіндегі ең ірі саласы – Ук өзені. Жағалауға жақындағанда, ол Льюс және Лаутон деңгейлері арқылы өтеді – өзен мен тағы бір саласы, Глинд Ричтің жанында орналасқан жазық, көлемі аз жерлердің аймағы. 1086 жылғы «Domesday» кітабында бұл үлкен тасқын инесі болған, бірақ келесі ғасырларда аңғардың бір бөлігін су бөгеттерін салу арқылы ауыл шаруашылығына пайдалануға тырысты, бірақ өзен аузындағы шендінің қалыптасуы дренажды қиындатты. 1539 жылы өзенге жаңа арна жасалып, шенді бұзылды, біраз уақытқа шабындықтар гүлденді, бірақ тасқын қайта оралды және шабындықтар батпаққа айналды. Инженер Джон Смитон 1767 жылы аңғарды кептіру үшін шешім ұсынды, бірақ ол толыққанды жүзеге асырылмады. Уильям Джессоп 1788 жылы өзенді зерттеп, Льюестен жоғарыдағы өзенді каналға айналдыру және төменгі өзенді жақсарту туралы ұсыныстар жасады. Оуз өзенінің иелері 1790 жылы Парламент актісімен құрылды және Балкомбтағы Жоғарғы Райлендс көпіріне дейін қайықтардың өтуіне мүмкіндік беру үшін 19 шлюз салды. Льюс және Лаутон деңгейлерінің қоршылары мен комиссарлары төменгі өзендегі жұмысты бірлесіп басқарды, ал агроном Джон Эллман комиссарлардың шығыншысы болған кезде осы істі жалғастырды, нәтижесінде 1829 жылға қарай 120 тонналық кемелер Льюеске жете алды. Жоғарғы өзендегі кеме қатынасы теміржолмен бәсекелесе алмады және 1868 жылы барлық көлік тоқтатылды. Төменгі өзенде Ньюхейвен маңызды портқа айналды және 1950 жылға дейін баржалар Льюеске дейін өзенмен жүріп тұрды. Порттан әлі де кемелер жүзіп өтеді. Өзенде көптеген балық түрлері мекендейді, оның ішінде жоғарғы салаларында шағылысу үшін жүзіп келетін ерекше ірі теңіз форелі де бар. Льюс-Брукс деңгейінің аймағы омыртқасыздардың алуан түрлілігіне байланысты ерекше ғылыми қызығушылық тудырады. Жаяу жүргіншілер Сассекс Оуз аңғары жолының ұзақ қашықтықты жаяу жүргінші жолы арқылы өзен бойымен жүре алады, ал Сассекс Оузды сақтау қоғамы кеме қатынасы туралы хабардар ету үшін қысқа жаяу серуендер туралы ақпаратты жариялайды. Сюссекс Оузе қайта жаңарту қоры жоғарғы өзенде кеме қатынасын қайта жаңартуды үміттенеді, бірақ бұл идеяға барлығы келіспейді, себебі Оузе және Адур өзендері қоры бұл идеяға қарсы.

Курс

Оуз өзені, өзінің негізгі саласы Ук өзенімен бірге, Суссекстің 647 км² аумағына су жинақтайтын өзендер желісінің орталық тіректерін құрайды. Барлығы шамамен 750 миль (1207 км) өзен бар, оның ішінде 140 миль (225 км) шамасындағысы негізгі өзендер ретінде белгіленген, олардың күтіміне Қоршаған орта агенттігі жауапты. Өзен Батыс Сассекстегі Төменгі Бидинг маңынан басталып, шығысқа қарай иреліп, бір кезде кеме қатынасының шегі болған Жоғарғы Райлендс көпірінен өтеді. Ардингли су қоймасынан шыққан сумен қосылғаннан кейін, ол екі өзен аңғарының жарым-жартылай суға батуына себеп болған, аңғарға бөгет салу арқылы құрылған су қоймасынан су ағып шығады. Одан кейін оңтүстік-шығысқа бұрылып, Линдфилд пен Хейвордс Хиттің солтүстігінен өтеді. Шығыс Сассекске өтіп, сақталған Блюбелл темір жолындағы Шеффилд Парк темір жол станциясына жеткенше жалғасады. Невикті айналып өткеннен кейін оңтүстікке бұрылып, солтүстік-шығыстан келген өзінің негізгі саласы Ук өзенімен қосылады, содан кейін Исфилдке жетеді. Көптеген салалары жоғарғы су жинау алабында орналасқан, олардың бастаулары Жоғарғы Велдтің орманды далалары мен ормандарында, жылдам ағысы бар шағын өзендер ағаш арасында терең аңғарларды ойып, құмтас пен саздың астындағы төсектермен ағады. Өзеннің шығыс жағалауында Баркомб су қоймасы мен су тазарту станциясы орналасқан. Екеуі де Оңтүстік-Шығыс Су компаниясына тиесілі, олар өзеннен су алып, судың сапасына байланысты оны су қоймасында сақтап немесе дереу тазартып, қоғамдық сумен жабдықтауға жібереді. Бұл станция 1962 және 1977 жылдары екі кезеңде салынды және қоғамдық тұтынуға тәулігіне 75 мегалитрге (Мл) дейін су жеткізе алады. Оның солтүстігінде, өзеннің батыс жағалауында 1790 жылдан бері жалға берілетін қайықтар, мейрамханалар мен барлар бар, сондай-ақ азаматтық некелерге лицензиясы бар Анкор мейрамханасы орналасқан. Ортаңғы бөлігінің кейбір салалары жоғарғы бөлігінің салаларына ұқсас, бірақ басқалары - жазық далалық ағындар, ондағы геологиялық құрам аллювий және саз, және олар баяу ағады. Беверн және Нортенд ағындары екеуі де Оңтүстік Даунс тауларының борлы таулы жерлерінде басталады, бірақ Оузға жеткенше жасыл құм мен сазды жерлерден өтеді. Өзен ағыны жартылай бөгетпен реттеледі.

Су тасқынына ұшыраған өзен Льюс қаласы арқылы жалғасады, онда арна уақыт өте келе айтарлықтай өзгертілген және үш көпірмен кесіліп өтеді. Уилли көпірі - 1965 жылы ашылған шағын жаяу жүргіншілер көпірі, ол Оңтүстік Маллинг шіркеуіне қоғамдық қол жеткізуді қамтамасыз етуге және Маллингте салынған тұрғын үйлердің тұрғындарына Льюске жетуге мүмкіндік береді. Бұрын шіркеуге кіру тек жексенбі күндері ғана мүмкін болатын, онда Маллинг Диканиясының иелері адамдарға 1934 жылы салынған және өзеннен жоғары орналасқан жеке аспалы көпірін пайдалануға рұқсат берді. Бұл өз кезегінде 1868 жылы салынған ағаш көпірдің орнын ауыстырды. Феникс көпір жолы - бұрынғы Феникс темір зауытының атымен аталған үлкен көпір, ол 1979 жылы Клифф Хай-стриті үшін айналма жол жасау үшін салынды, ал ІІ санаттағы Клифф көпірі Хай-стритті өзеннен өткізеді. Ол Николас Дюбуамен жобаланып, 1726-1727 жылдары салынды. Ол қызыл кірпіштен жасалған, таспен әрленген бір аркадан тұрады, бірақ бастапқы дизайны өзгертілген. 1888 жылы көпірдің солтүстік жағына жаяу жүргіншілер жолы қосылғанда, жазулы кілт тасы жасырылды, ал 1932 жылы көпір қайта құрылғанда, құйма темір балюстрадалар бастапқы кірпіш балюстрадаларды алмастырды. Клиффтен кейін Винтерборн өзені Оузға құяды және сонымен қатар Льюис аудандық кеңесіне тиесілі және Railway Land Wildlife Trust көмегімен басқарылатын Railway Land табиғи қорығына су береді. Ол 1989 жылға дейін темір жолдың босатылған жерлерін қамтиды және сол жерде болды. Оның ішінде "Қамыстың жүрегі" деп аталатын қамыс төсегі бар. Оуз оңтүстік-шығысқа қарай Глинден өтіп, шығыстан келген Глинд Рич саласымен қосылады, содан кейін Родмелл, Саутхаз және Пидингхоуден өтеді. Бұл учаскедегі каналдың екі жағында да көптеген қоғамдық жолдар бар. 1967 жылдан бері ашылмағандықтан. Өзен ақырында Ньюхейвенге жетеді, онда ол өнеркәсіптік Дентон аралын құрлықтан бөліп алады. 1794 жылы жағалаудағы жолды өзеннен өткізу үшін ағаштан жасалған көпір салынды, бірақ ол 1866 жылы оның орнына құйма темірден жасалған айналмалы көпір тұрғызылған кезде ауыстырылды. Ол жолды да, трамвайды да алып жүрді, ол 1889 жылы аяқталған Батыс Кейн бұрандасын салуда пайдаланылды. Содан кейін трамвай 1963 жылы рельстерді алып тастағанға дейін су бұрғышының техникалық қызмет көрсетуіне көмектесті. 1974 жылы айналмалы көпірдің орнына жоғарырақ және солтүстікке қарай сәл жылжытылған жаңа жол көпірі салынды. Ол коммерциялық кемелер үшін үнемі ашылады, әсіресе толқынның жоғары нүктесінде, бірақ көпір A259 тас жолын алып жүргендіктен, әр ашылу айтарлықтай жол қанағаттандырмаушылықтарын тудырады. Көпірдің төменгі жағында өзен Ньюхейвен портына айналады, онда Францияның Диеппе қаласына бағытталған паром терминалы бар, бұл қызмет 1847 жылдан бері жалғасып келеді. Соңында өзен Англия каналына құяды, екі жағынан ұзын бұрандалы пирлермен қоршалған. Алайда, Ұлттық өзендер басқармасы Льюстен жоғарыдағы өзеннің тарихи түрде Миддевинд деп аталғанын, ал Льюстен теңізге дейінгі өзеннің "Льюстің Ұлы өзені" деп аталғанын, ал қазіргі атау Льюспен рифленген қысқартылған нұсқа екенін мәлімдеді. Бұл талапты басқалар да қолдайды.

Құрылу

Оуз – Оңтүстік Даунс аймағынан өтетін төрт өзеннің бірі. Оның аңғары мұздық кезеңде пайда болған деп есептеледі, себебі ол бұрын қазіргі Англия арнасының түбімен ағып өткен, әлдеқайда ірі өзен жүйесінің қалдығы болып табылады. Жылырақ мұз аралық кезеңдерде төменгі аңғар суға батып, қазіргі теңіз деңгейінен 40 метр (Гудвуд-Слиндон) және 8 метр (Брайтон-Нортон) биіктікте көтерілген жағажайлар қалыптасқан. Теңіз түбінің топографиясы қазіргі жағалаудың соңғы мұздың еріген кезеңінен бұрын да осылай болғанын көрсетеді, демек Оуз өзенінің сағасы ұзақ жылдардан бері бұл ендікте орналасқан.

Су басу және су бұру

1086 жылы «Домсдей» кітабы жазылған кезде, Оуз өзені аңғары, ықтимал, жағасындағы елді мекендер тізбегімен бірге, толқындармен ішке қарай созылатын шығанақ болған. Келесі ғасырларда өзен аңғарды жеткілікті түрде кептіріп, батпақты жерлердің бір бөлігін қайта қалпына келтіруге мүмкіндік берді, яғни жағалауларды нығайту арқылы құнды шабындықтар жасалды. Алайда, 14 ғасырға қарай Оуз өзені аңғарында қыста су тасқыны жиі болып, көктемде су төменгі шабындықтарда жазда да қалып қоятын. 1422 жылы жағалау мен Флечинг арасындағы суды басқару және кептіру жұмыстарын жүзеге асыру үшін арнайы комиссия тағайындалды. Бұл Оуз өзенінің 1421 жылы Нидерландыны қиратқан Святой Елизавета су тасқынының соққысын сезінгенін көрсетеді. Суды кептіру нашарлағандықтан, 15 ғасырдың ортасында Кентербери архиепископының Саутерхемдегі шабындықтары тұрақты балық шаруашылығына (Бродвотер) айналдырылды, ал 1530 жылдары Льюс және Лоттон жазықтарының барлығы қайтадан батпақты жерге айналды. Су тасқынының себептерінің бірі – өзен сағасында үлкен құмдардың қалыптасуы болды, ол Рим дәуіріндегі орнынан шамамен 3 км шығысқа қарай жылжыды. Бұл құмдар өзеннің суын тиімді түрде кептіруге кедеріс келтірді және кемелердің өзен сағасына енуін қиындатты. Льюс монастырының приоры Кроухам Фландрияға сапар шегіп, екі су кептіру маманымен оралды. 1537 жылы жазықтардың барлық жерлеріне су салығы салынды, ол Оуз өзенінің сағасындағы құмдардан арна жасауға қаржы жұмсауға бағытталды, бұл өзеннің жазықтарды кептіруіне мүмкіндік берді. Бұл арна қорғалған Ньюхейвен портына қол жеткізуді қамтамасыз етті, ол Оуз өзені сағасындағы Сифорд портын ығыстырды. Жаңа арна 1539 жылы аяқталды және жазықтарды кептіріп, аңғардың көп бөлігін жайылымдық жер ретінде қайта қалпына келтірді. Алайда, құмдар жиналып, Оуз өзенінің сағасы қайтадан шығысқа қарай жылжуын бастады. 1648 жылы Оуз өзені жазықтарды кептіруге немесе кеме қатынасына жарамсыз деп танылды. 1676 жыл мен 1698 жылы Адмиралтейство картасының жариялануы арасында өзен құмдардың артынан ағып, теңізге шамамен 1 км шығысқа қарай бұрылып, толқынды тірменнің орнына жетті. 1731 жылы Ньюхейвен порты парламенттік актімен құрылған Ньюхейвен порты комиссарларының құрылуымен қайта жаңартылды. Инженер Джон Рейнольдс өзенге кіреберістегі иргетастарда олар үшін жұмыс істеді және 1731 мен 1733 жылдар арасында Пидингхоуда оның үстіне шлюз салды, ол Су кептіру комиссарлары үшін жұмыс істеді, бірақ ол ұзаққа соқпады, өйткені 1736 жылы зақымданып, жөндеудің орнына алынып тасталды. 18 ғасырға қарай аңғар қыста су басып, көбінесе жазда да су басып жатты.

Смитонның зерттеуі

1767 жылы Льюс және Лоттон деңгейлерінің комиссарлары инженер Джон Смитонды өзенді және деңгейлерді судан тазалауды зерттеуге шақырды, ол маусым айында төрт күн бойы жаңбырлы ауа райынан кейін бұл жұмысты атқарды. Ол жергілікті тұрғындар бұлақтар деп атаған шалғынды жерлердің көпшілігі су астында екенін анықтады, бірақ олардың жағдайы, демек қажетті шаралар да әртүрлі болды. Атап айтқанда, Саутувер, Айфорд, Пул Бар және Родмелл бұлақтары, ол оларды Батыс деңгейлері деп атады, олардың жағалаулары төмен және нашар күтілгендіктен қатты зардап шекті. Су тасқан кезде өзен деңгейі шалғынды жерлерден жоғары көтерілді. Сол сияқты, Рэнскомб бұлақтары да, Оуз және Глинд өзендерінің қосылған жерінен солтүстікке қарай, осы мәселеге тап болды. Өзеннің төменгі ағысында, Уайт Валл және Таррингте бұлақтар көбінесе құрғақ болды, ол жер бетінің биік болуына, жағалаулардың жоғары және жақсы күтілгеніне, сондай-ақ шалғынды жерлерден шығатын шлюздердің өзенге қатысты төменгі деңгейде орналасуына байланысты деп түсіндірді. Ол Пидингхоудан төменгі ағындағы судың көтерілуі және төмендеуі шамамен 8 фут (2 метр) құрайтынын, бірақ бұл Глинд өзенінің сағасында азайтылатынын және Льюс көпірінен елеусіз көрінетінін атап өтті. Саздардың тізбегі және тар, иректелген арна суды ұстап, деңгейлерден ағып кетуіне кедергі келтірді. Ол сондай-ақ Ньюхейвендегі өзеннің сағасын кесіп өтетін үлкен құмдар туралы айтты, оны алып тастаса, судың төмендеу кезінде су деңгейі шамамен 6,5 фут (2 метр) төмендеуі мүмкін еді. Льюс көпірінен жоғарыдағы бұлақтар Баркомб диірменіне қарай бағандаған сайын біртіндеп құрғап кетті, бірақ өзенде түсудің жоқтығы, оның иректелген бағыты және көптеген саздар шалғынды жерлердің суын ағызуға кедергі келтірді. Рэнскомбтан шығысқа қарай, Глинд өзенімен шектесетін бұлақтар көбінесе жоғары деңгейде болды, бірақ жер бетінде тұрақтанған судың әсеріне тап болды. Бұл өзенде де еңіс болмады, бірақ ол Рэнскомбтың суын ағызу мәселесі шешілсе, Лоттон деңгейлерінің суын ағызу мәселесі де шешілетініне сенімді болды. Оның бірінші ұсынысы – өзенді түзулету, барлық кедергілерді жою және судың өзенге енуін болдырмау үшін шығыс шлюзін салу болды. Батыс деңгейіндегі және Рэнскомбтағы бұлақтарға қажет болған кезде судың ағып кетуіне мүмкіндік беретін жақсы жағалаулар мен жеткілікті шлюздер қажет болды. Екінші нұсқа – барлық шалғынды жерлердегі жағалауларды көтеру және артық суды теңізге тасымалдау үшін жеке кәріз салу, негізгі өзенді көбінесе өзгеріссіз қалдыру болды. Шығыс шлюзі Пидингхоу маңындағы Тарринг Тенентриде орналасқан болар еді және оның ішінде үш тесік болған, екеуі 4 метрлік, әрқайсысында теңіздің өзенге енуін болдырмау және құрғақ кезеңдерде өзенде суды ұстап тұру үшін қарама-қарсы бағыттағы тік есіктер болған. Үшінші тесіктің ені 4 метр, екі жақты есіктері екі бағытта да ашылатын, сондықтан оны кез келген уақытта және өзенде навигациялық шлюз ретінде пайдалануға болар еді. Ол алғашқы жобаның құны 10 800 фунт стерлинг болатынын есептеді, ал комиссарлар оның кейбір ұсыныстарын жүзеге асырды, 1768 жылы Льюстің төменгі ағысындағы арналарды жақсарту, саздарды алып тастау үшін суды құрғату және арнаны кейбір жерлерде кеңірек ету арқылы. Алайда олар өзенді түзулетуге көп күш жұмсаған жоқ, сондықтан Смитонның үлкен шлюзі салынбады.

Пайдалану навигациясы

Оуз өзенінде 18 ғасырдың басында кеме қатынасы болғанына куәлік бар, себебі 1724 жылы жарық көрген картада Shortbridge-дің солтүстігіндегі Maresfield Forge-қа қарайтын қайықтар белгіленген. Өзенде сондай-ақ бір құлып көрсетілген, бірақ ол флеш-құлып болған болуы мүмкін. Смитонның Пидингхоудағы шлюз және кеме жүруге арналған құлып туралы жоспары іске аспады, ал өзеннен жол ақысы алынбады. 1790 жылы алынған Парламент актісінің кіріспе бөлімінде сол кезде өзен тек теңізден Barcombe Mills-ке дейін пайдаланылғаны көрсетілген. 1788 жылы инженер Уильям Джессоптан өзенді тексеріп, кеме қатынасын кеңейту мүмкіндігін қарастыру сұралды. Ол өзенді Pilstye Bridge-ке дейін, Cuckfield-тен Balcombe-ге дейінгі жолға жақын жерде кеме жүзе алатындай етіп жасауды ұсынды. Оның тереңдігі 1 метр, ені кемінде 7 метр болуы керек, бұл 30 тонна жүк тасымалдайтын қайықтарды қабылдауға мүмкіндік береді. Жұмысқа өткір бұрылыстарды жеңілдету, кейбір жерлерде арнаны кеңейту, кейбір учаскелерді түзу үшін каналдар жасау және 25 құлып салу кіретін еді. Ол жұмыстың құны 14 400 фунт стерлинг болатынын, сондай-ақ Парламент актісін алумен байланысты шығындар болатынын болжады, бірақ өзеннің жоғарғы бөлігін кеме жүруге жарамды етудің дұрыс екеніне толық сенімді емес еді және Lindfield-те кеме қатынасын тоқтату жағдайында тек 18 құлып қажет болады деп ойлады, бұл шығынды 9 271 фунт стерлингке дейін төмендетер еді. Lewes пен Newhaven арасындағы өзенде кеме жүру көктемгі су тасқыны кезінде ғана мүмкін болатын, сондықтан ол бұл мәселені арнаны кеңірек, тереңірек және түзурақ ету арқылы шешуге болатынын ұсынды. Бұл жұмыстарға жаңа канал салу кіретін еді, ол қосымша 1 980 фунт стерлинг тұрады, соның ішінде Newhaven-нің солтүстігінде Lewes-тен Piddinghoe-ге дейінгі жолдың құны да кіретін еді. 1790 жылдың 28 сәуірінде Парламент актісі алынды, ол Lewes Bridge мен Cuckfield-тегі Hammer Bridge арасындағы өзенді жақсартуды, сондай-ақ Shortbridge-ке дейінгі тармақты қамтыды. Оузе өзенінің иелері компаниясы осы акті бойынша құрылды және олар 100 фунттық акцияларды шығару арқылы 25 000 фунт стерлинг жинауға өкілеттік алды. Иелері 10 000 фунт стерлинг жинағанға дейін өзендегі жұмыс басталмады, ал жұмыс аяқталғанға дейін жол ақысын алу мүмкін болмады. 1791 жылдың 6 маусымында екінші акт алынды, ол Lewes пен Newhaven арасындағы жұмыстарды қамтиды, кеме қатынасын жақсарту және Lewes және Laughton деңгейлерінің суы аз жатқан жерлерін кептіруді жақсарту мақсатында. Жұмысты бірнеше сенімділер мен деңгейлер комиссарлары бірлесіп бақылайтын, содан кейін өзеннің өз бөлігін пайдалану үшін жол ақысын жинай алатын. 1790 жылдың мамыр айында Lewes-тен жоғары өзендегі жұмысқа келісімшарттар жарияланды және олар Джессоппен бірнеше жобаларда жұмыс істеген Pinkerton компаниясына берілді. Алайда, 1791 жылдың ортасына қарай комитет Pinkerton компаниясының жұмысы стандарттан төмен екеніне және кейбір бөліктері сәтсіз аяқталғанына шағымданды. 1793 жылдың сәуірінде Lewes-тен Sheffield Bridge-ке дейін кеме қатынасы ашылды және содан кейін Hammer Bridge-ке дейін арнаның көлемін ұлғайту бойынша жұмыстар жүргізілді. Құрылыс шығындары 20 000 фунт стерлингке жетті, бірақ жол ақысы аз болды, 1793 және 1796 жылдар аралығында жылына орташа есеппен 236 фунт стерлинг құрады. 1797 жылдан бастап кеме қатынасы қабылдаушының қолында болды, бірақ 1805 жылға қарай Freshfield Bridge-ке тағы 1,5 миль (2 км) ашу үшін жеткілікті қаражат жиналды. Жол ақысы иелеріне 1806 жылдың 12 маусымында Парламенттің тағы бір актісін алуға жеткілікті болды, бұл оларға тағы 30 000 фунт стерлинг жинауға және Hammer Bridge-тен әрі жүру жоспарларын тоқтатуға мүмкіндік берді. Жаңа ынтамен, меншік иелері бұрын Somerset Coal Canal-да жұмыс істеген геолог Уильям Смитпен инженерді тауып, құрылыс жұмыстарын жүргізу үшін Dymoke Wells-ті жалдады. Wells жергілікті адам болғандықтан, төлемнің үштен бір бөлігін қолма-қол, ал қалған бөлігін облигациялар мен акциялар ретінде алуға келісті. Кредиторлар қабылдаушыны орнатқан кредиторларға облигациялар берілді, ал кеме қатынасын басқару 1809 жылы 751 фунт стерлинг жол ақысы жинаған меншік иелеріне қайтарылды. Жыл соңына қарай кеме қатынасы Lindfield Mill-ге дейін кеңейтілді. Содан кейін иелері бірінші лорд Sheffield-пен дауға тап болды, олардың пікірінше, Sheffield Bridge-тегі кемежайға жеткеннен кейін кеме қатынасы тоқтап қалды. Кейіннен ол басқа меншік иелерімен айтысып, жобаға кедергі келтіруге тырысты. Қиындықтар бірнеше жыл бойы жалғасты, бірақ ақыр соңында екінші лорд Sheffield-пен татуласу болды, ол 1823 жылға қарай комитетте орын алды. Кеме қатынасы 1812 жылы 22,5 миль (36 км) ең үлкен көлемге жеткенде, Wells Balcombe-дегі Upper Ryelands Bridge-ке дейін тағы бір кеңейтім жасады, төлем шарттары бұрынғы келісімшарттарымен ұқсас болды. Shortbridge-ке дейін 0,75 миль (1 км) тармақ бар еді, сондай-ақ қысқа тармақтар да болды. 19 құлып болды, әйтсе де Hadfield 18 құлыпты атады, мүмкін Barcombe-де екі құлып болғандықтан, 1875 жылғы картада Pikesbridge Upper және Lower Lock деп белгіленген. Әрқайсысы , ал кеме қатынасында пайдаланылған баржалар 18 тонна жүк тасымалдай алатын, бұл арна Джессоп ұсынғандай терең болмағанын көрсетеді, өйткені оның жоспарында 3,5 фут (1 м) су айнысы бар және 30 тонна жүк тасымалдай алатын қайықтар қарастырылған. Жиналған жол ақысы туралы жазбалардың көбі жоқ, бірақ олар қарыз ақшасының пайызын төлеуге жеткілікті болғаны, бірақ акционерлерге дивиденд төлеуге жетпегені белгілі.

Төменгі өзен

Льюес төменгі ағысындағы су жолын жақсартуға бірнеше әрекеттер жасалды. 1730 жылдың наурыз айында инженер Джон Рейнольдс Ньюхейвендегі ағаш пирс ахуалына баға беріп, Парламентке есеп берді. 1731 жылы Парламент актісі қабылданды, ал Порт комиссарлары оны 3000 фунт стерлинг сомасында қайта жаңарту жұмыстарын жүргізуге тағайындады. Келесі төрт жылда арнаны бақылау үшін пирстер жөнделіп, кеңейтілді, бірақ 1731 және 1733 жылдар арасында салынған Пидингхоудағы Рейнольдс шлюзі, суды тоқтатып, арнаны тазалау үшін қолданылуы тиіс болған, 1736 жылы сәтті болмады және алынып тасталды. 1791 жылы қабылданған Парламент актісі Льюес төменіндегі арнаны түзеуді мақсат етті және оны Льюес және Лаутон деңгейлерінің қорғаншылары мен комиссарлары басқарды. Қаржыландыру өзендегі төлемдерден және деңгейлер ішіндегі жер иелерінен алынатын суару төлемақысынан түсті. Актіде төлемдерді жерді суару ставкаларына сәйкес өзгертпестен едәуір өзгертуге болмайтындығын қамтамасыз ететін тармақтар болды. Төменгі өзенді түзеу және кеңейту жұмыстары 1791 және 1795 жылдар арасында жүргізілді, ал Джессоптың жоспарларын Льюестен келген мектеп мұғалімі және азаматтық инженер Кэтер Рэнд қадағалады. Саутхауздегі көпірді салу Актінің талабы болды, өйткені өзенді қайта бағыттау егістік жерді бөліп өтті. 1825 жылы Льюестен Брайтонға дейінгі канал құру туралы ұсыныс жасалды, ол өзеннен Льюеске шығып, 29 шлюзден өтіп, Брайтонға жету үшін 2,5 миль (4 км) тоннельді қажет ететін, бірақ одан әрі шаралар қабылданбады. 1840 жылдардың басында Лондон мен Брайтон теміржолының салынуымен бәсеке пайда болды. Бастапқыда бұл саудаға мүмкіндік берді, өйткені Нидерландыдан келген 11 миллион кірпіш Хейвордс-Хиттегі Оуза аңғарының виадугын салу үшін Оуза арқылы тасымалданды. Тауарлар кеме арқылы тасымалданып, теміржолға ауыстырылғаны туралы бірнеше дәлелдер бар, бірақ бұл практика ұзаққа соқпады, өйткені 1846 жылы Брайтоннан Льюеске дейінгі жағалау теміржолы ашылды. Сол жылы түсімдер шамамен 800 фунт стерлингті құрады, бұл 1810 жылдардағы шамамен 1200 фунт стерлингтен төмендеді, және төлемдердің айтарлықтай төмендеуіне қарамастан, трафик тез азайды. 1858 жылы Льюес-Укфилд тармақ желісі ашылғанда, өзеннің көп бөлігімен қатар жүретін, ал 1859 жылы компания жазбаларды жүргізуді тоқтатты. Линдфилдтен жоғары жүзу 1861 жылы тоқтатылды, ал Линдфилдке соңғы баржа 1868 жылы жетті, содан кейін Льюестен жоғары сауда болған жоқ, бірақ қайықтар Льюес төменгі Оусте жұмыс істеуді жалғастырды. кем дегенде 1875 жылдан бастап баржалар 1950 жылға дейін жұмыс орындарына қызмет көрсетуді жалғастырды.

Менеджмент

1930 жылы «Жер суару туралы» заң қабылданғаннан кейін көптеген өзендер су жинау кеңесінің басқаруында болды, ал жер суару функциялары ішкі суару кеңесімен (IDB) жүзеге асырылды. Льюс және Лаутон деңгейлерінің комиссарлары жаңа құрылым құрылғанға дейін IDB мәртебесіне ие болды. Бұл 1939 жылы болды, бірақ тәуелсіз IDB құрудың орнына Оуз өзенінің су тасқынынан қорғау жұмыстары Оуз өзенінің су жинау кеңесіне (ішкі дренаж) жүктелді. Су шаруашылығы саласындағы кезекті реорганизациялар кезінде жауапкершілік Шығыс Суссекс өзені кеңесіне, Суссекс өзені басқармасына және Оңтүстік су басқармасына берілді. 1989 жылы су компаниялары жекешелендірілгеннен кейін өзендерді басқару құзыры Ұлттық өзендер басқармасына, ал 1995 жылы оның орнына Қоршаған ортаны қорғау агенттігі келгеннен кейін, агенттік Суссекстегі тағы бес IDD-мен бірге Оуз өзенінің ішкі суару ауданын (IDD) басқарды. 2012 жылы Қоршаған ортаны қорғау агенттігі осы функцияларды жергілікті жауапты ұйымдар орындағанда тиімдірек болады деген шешімге келді және бұл мәселені қалай шешуге болатыны туралы жергілікті билік органдарымен консультация жүргізді. IDD жұмысына жыл сайын 131 000 фунт стерлинг үлесін қосқан Льюс аудандық кеңесі тәуелсіз ішкі суару кеңесін құруға қарсы болды. Жергілікті су тасқынынан қорғау органы ретінде әрекет ететін Шығыс Суссекс округі кеңесі бастапқыда бұл олардың шығындарын арттыруы мүмкін деп алаңдады, бірақ Льюс кеңесі ішкі суару кеңесін қолдамаудан туындаған үнемді су тасқыны мен жағалау эрозиясын басқаруға жұмсалатынын мәлімдеді. Содан кейін, 2016 жылғы 18 шілдеде Парламент «The River Ouse (Sussex) Internal Drainage District Order 2016» бұйрығын қабылдады, ол 2017 жылғы 31 наурыздан бастап оны алмастыру үшін ресми орган құрмай, Оуз өзенінің ішкі суару ауданын таратып жіберді. Өзенді жақсартуға бағытталған жұмыстар су тасқынының қаупін толығымен жойған жоқ, және 1960, 1979, 1987, 1993 және 2000 жылдары Льюс, Укфилд, Хейвордс Хит және Линдфилд тұрғындарына әсер еткен ірі су тасқындары болды. Өзен Баркомб Миллзден төменге дейін жағалаумен қоршалған, және бұл негізінен ауыл шаруашылығы жерлерін қорғаса да, шамамен 2000 үй-жайға да қорғау ұсынады. 1960 жылғы су тасқынынан кейін Льюстің төменгі жағалауларын кеңейту және көтерудің тағы бір кезеңі жүргізілді, ал деңгейлердің гравитациялық дренажы тиімсіз болған жерлерде су құрғақ жерден дренаждық арналардан өзенге сорылады. 1973 жылдан бері Лаутон деңгейіне су ағыны Беддингхемдегі Глинд Рич арқылы салынған бөгет пен сорғы станциясының арқасында еніп кіре алмайды. Жер бетіндегі суару сорғы станциялары Стоунхэм, Оффэм, Родмелл, ЭТ Уадхэм, Ранскомб, Дентон және Беддингхемде орналасқан, ал Льюстегі сегізінші станция Мэллинг дренажына су құяды.

Мұра

Өзеннің жоғарғы ағысында ескі құлыптардың көпшілігі әлі де көрініп тұр, бірақ олардың барлығы біртіндеп тозып барады. Суссекс Оузді сақтау қоғамы су жолы туралы хабардарлықты арттырады және өзен бөліктерін қамтитын айналма жолдар туралы мәліметтерді жариялайды. Кәсіби жаяу жүргіншілер үшін Суссекс Оуз аңғары жолы – өзеннің бағытын ұстанған ұзақ қашықтықты жол. Ол Хоршам маңындағы бастауынан басталады және 68 км (42 миль) ұзындығында, Сифордқа жақын теңізде аяқталады. Sussex Ouse Restoration Trust 2001 жылы құрылды, оның басты мақсаты – жоғарғы өзенге кеме қатынасын қайта орнату, және Isfield Lock құлыптарын қайта жаңарту жұмыстарын аяқтады. Дегенмен, Ouse және Adur Rivers Trust бұл мақсатты өзеннің экологиясына қауіп деп санайды. Шеффилд және Баттс Бридж салаларында балық шабақтарынан қашып келген тымақ тұқымдас балықтардың шағын популяциялары бар, ал 2009 жылдан бері Льюс және одан жоғары ағында бірнеше сом балықтары пайда болды. Өзенде сирек кездесетін түрлерге көкбалық, тас лоахасы, өзен шамшырағы және бұқа басы жатады, олар халықаралық деңгейде қорғауға алынған түрлер. Су тасқынына ұшырайтын аймақтарда тұздылығы төмен суға төзімді балықтар бар, оларға фландор, сұр шұбар, бас, твайт шад және теңіз шамшырағы кіреді. Суссекс Оуздегі органикалық және органикалық емес ластаушылардың болуы мен әсеріне қатысты бірнеше зерттеулер жүргізілді, соның ішінде канализация тазарту станцияларынан өзенге түсетін эстрогендердің балықтардың репродуктивті физиологиясына тигізетін әсері зерттелді.

Су сапасы

Қоршаған орта агенттігі Англиядағы өзен жүйелерінің су сапасын өлшейді. Әрқайсысына жалпы экологиялық жағдай беріледі, ол бес деңгейдің бірі болуы мүмкін: жоғары, жақсы, орташа, нашар және өте нашар. Бұл жағдайды анықтау үшін бірнеше компоненттер қолданылады, соның ішінде омыртқасыздардың, гүлді өсімдіктердің және балықтардың саны мен түрлеріне қарайтын биологиялық жағдай. Химиялық жағдай, әртүрлі химиялық заттардың концентрациясын белгілі қауіпсіз концентрациямен салыстыратын, жақсы немесе қанағаттандырмайтын деп бағаланады. Өзеннің бастапқы бөлігінен Ардинглиге дейінгі бөлігін қоспағанда, каналдық жұмыстардың салдарынан канал қатты өзгертілген деп белгіленеді. 2019 жылы Уза өзені жүйесінің су сапасы төмендегідей болды.

Бөлім | Экологиялық жағдай | Химиялық жағдай | Ұзындығы | Су жиналатын алап | Канал
------- | -------- | -------- | -------- | -------- | --------
6,9 миль (11 км) | | | 14,49 шаршы миль (38 км²) | |
4,5 миль (7 км) | | | 4,66 шаршы миль (12 км²) | | қатты өзгертілген
9,2 миль (15 км) | | | 10,55 шаршы миль (27 км²) | | қатты өзгертілген
2,4 миль (4 км) | | | 0,99 шаршы миль (3 км²) | | қатты өзгертілген
| | | | | қатты өзгертілген

Су сапасының жақсы болмауына себептер: канализациялық тазалау құрылыстарынан шығарылатын ағындылар, балықтардың еркін қозғалысына кедергі келтіретін каналға физикалық өзгерістер және ауыл шаруашылығы жерлерінен ағып келетін сулар. Ұлыбританиядағы көптеген өзендер сияқты, 2019 жылы полибромдалған дифенил эфирлері (PBDE), перфтор-октана сульфонаты (PFOS) және сынап қоспаларының анықталуына байланысты химиялық жағдай жақсыдан қанағаттандырмайтынға өзгерді, бұлардың ешқайсысы бұрын бағалауға енгізілмеген.

Мәдениет

Автор Вирджиния Вульф 1941 жылғы 28 наурызда Родмелл ауылының жанындағы Өзенде суға батып қайтыс болды. Оның денесі 18 сәуірде өзеннен табылды. Оливия Лэйннің «Өзенге: Беткейдегі саяхат» кітабы 2011 жылы жарық көрді; Оз өзенінің бойымен қадам салып, Лэйн Вульфтың өмірі және тарих пен жер арасындағы байланыс туралы ойлармен бөліседі. Оуз жазғы сал жарысы жыл сайын өткізіліп, оны Льюс және аудандық дөңгелек үстел ұйымдастырады. Жарысқа қатысушылар өздері сал жасап, Льюс қаласынан Ньюхейвенге дейін өзенмен жүзеді. Льюс және Саутхауз қалаларында көпшілік көпірлер мен өзен жағалауынан жарысқа қатысушыларды жұмыртқа, ұн, теңіз шөптері және сумен шашыратып жібереді.