Кіріспе
Түркиядағы конституциялық тексерудің жоғары заңды органы Түркияның Конституциялық соты (түрікше: Anayasa Mahkemesi, кейде қысқартылып AYM) - Түркиядағы конституциялық тексерудің жоғары заңды органы. Ол "заңдардың, заң күші бар жарлықтардың және Түркия Ұлы Ұлттық Ассамблеясының регламенті" (Түркия Конституциясының 148/1-бабы) конституциялықлығын форма мен мазмұны жағынан қарастырады. Қажет болған жағдайда ол сонымен қатар Президентке, вице-президентке, Министрлер кабинетінің мүшелеріне немесе жоғары соттардың судьяларына қатысты кез келген істерді қарау үшін Жоғарғы қылмыстық сот (Юце Диван) ретінде қызмет етеді. Осы функциялардан басқа, ол жеке өтініштерді Конституциямен кепілдендірілген Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияның аясындағы негізгі құқықтар мен бостандықтардың бірі мемлекеттік билік органдарымен бұзылғандығы негізінде қарайды (Түркия Конституциясының 148/3-бабы). Сот Азия конституциялық соттары мен оларға теңестірілген мекемелер қауымдастығының Оқу және адам ресурстарын дамыту орталығының орналасқан жері болып табылады.
The Constitutional Court of Turkey (Turkish: Anayasa Mahkemesi, sometimes abbreviated as AYM) is the highest legal body for constitutional review in Turkey. It "examines the constitutionality, in respect of both form and substance, of laws, decrees having the force of law, and the Rules of Procedure of the Turkish Grand National Assembly" (Article 148/1 of the Turkish Constitution). If necessary, it also functions as the Supreme Criminal Court (Yüce Divan) to hear any cases raised about the President, Vice President, members of the Cabinet, or judges of the high courts. In addition to those functions, it examines individual applications on the grounds that one of the fundamental rights and freedoms within the scope of the European Convention on Human Rights which are guaranteed by the Constitution has been violated by public authorities (Article 148/3 of the Turkish Constitution). The Court is the seat of the Center for Training and Human Resources Development of the Association of Asian Constitutional Courts and Equivalent Institutions.
Шолу
Конституцияның Төртінші бөлігі, Екінші бөлімі Конституциялық сотты құрады, ол жарғылар мен Президент атқарушы бұйрықтарының конституциялықлығын шешеді. Сот оған Парламент Төрағасы, депутаттары немесе сотталушы немесе талапкер конституциялық заңға қайшы келетін дауды көтерген кез келген судья ұсынған мәселелерді қарайды. Конституциялық сот априори және апостериорлық (әрқайсысы өз кезегінде, заңға енгенге дейін және кейін) тексеруге құқылы, және ол бүкіл заңдарды немесе үкіметтік жарлықтарды жарамсыз деп танып, олардың болашақ істерде қолданылуына кедергі келтіре алады. Заңға қарсы шағым оны жариялағаннан кейін екі ай ішінде жасалуы тиіс. Түркияның Ұлы Ұлттық Ассамблеясы мүшелерінің депутаттық иммунитеті туралы сот шешім қабылдайды және саяси партияларды тыйым салуға өкілетті.
Тарих
Түркияның Конституциялық соты 1961 жылғы конституцияның ережелеріне сәйкес 1962 жылы 25 сәуірде құрылды. Осы күнге дейін парламенттің абсолютті үстемдігі конституциялық принцип ретінде қабылданды, сот арқылы тексерілмеді. Парламент қабылдаған заңдардың, үкімет актілері мен әрекеттерінің конституциялықлығын тексеру үшін заң институты болған жоқ. Социал-демократиялық оппозиция, интеллигенция және 1960 жылы 27 мамырда әскери төңкеріспен билікке келген әскери хунта Демократиялық партия үкіметтерінің (1950-1960 жж.) парламент өкілеттігін шектеуге және бақылауға қол қойды. Демократиялық партияның ұрпағы, Әділдік және даму партиясы сот төрелігін қайта қарау идеясын қабылдамай, парламенттік басымдыққа ұмтылды. 1962 жылдың 3 қазанында ресми газетте жарияланған сот шешімінің алғашқысы 1962 жылдың 5 қыркүйегі болып табылады. Бұл - белгілі Инач Тюререннің қылмыстық іс жүргізу заңының (Ceza Muhakemeleri Usûlü Kanunu CMUK) Конституцияның 30-бабында көрсетілген ережелерді бұзады деп мәлімделген баптың күшін жою туралы тікелей өтініш. Сот бұл істі қабылдамады, өйткені жеке өтініш конституциялық тұрғыдан мүмкін емес. Соттың алғашқы президенті екі жыл (1962-64) қызмет атқарған Сунюхи Арсан болды. Екінші (Омер Лютфи Акадлы 1964-66) және үшінші (Ибрагим Сенил 1966-68) президенттерден кейін, сот 29 ай бойы (1970 жылға дейін) президентті сайлай алмады, ол кезде оны президент міндетін атқарушы басқарды. Конституцияның соттың құрылымын реттейтін баптары 1971 және 1973 жылдары сәл өзгертілді. 1961 жылғы конституцияны 1980 жылдың 12 қыркүйегінде әскери төңкеріспен билікке келген әскери режим жойғанмен, сот өз жұмысын жалғастырды. Қазіргі уақытта 1982 жылғы конституция бойынша жұмыс істейді.
Негізгі шешімдер
Қаулы жоқ. 198912, 07.03.1989 ж.: Сот, парламент қабылдаған заңның күшін жою туралы президент Кенан Эвреннің өтінішіне жауап ретінде, мемлекеттік университеттерде бас киім кию дін мен мемлекеттің ажыратылуына қарсы келеді деп шешті. Қаулы жоқ. 19942, 16.06.1994: Сот курдтарға қолдау білдіретін Демократиялық партияны (Demokrasi Partisi DEP) аумақтық/ұлттық тұтастығы мен бөлінбеушілігі қағидатын бұзғаны үшін жабу туралы шешім шығарды. Қаулы жоқ. 19981, 16.01.1998: Сот исламшыл партия - "Бейбітшілік партиясын" (Refah Partisi RP) секуляризм қағидатын бұзады деген негізбен жабу туралы шешім шығарды. Қаулы жоқ. 20012, 21.06.2001: Сот Қауіпсіздік партиясының мұрагері "Адалдық партиясын" (Fazilet Partisi FP) жабу туралы шешім шығарды. Алайда, шешімде Сот ФП-ны РП-ның жалғасы деп санамағаны, бірақ партияның исламдық саясатын тоқтатудың негізгі себебі ретінде атап өтті. Қаулы жоқ. 2001332, 18.07.2001: Сот, соттардың өтініштеріне жауап ретінде, парламент қабылдаған рақымшылық туралы заңның кейбір бөліктері конституцияға қайшы деп тапты, бұл ұсыныстағы рақымшылықтың аясын сәл кеңейтті. 2008 жылғы 30 шілдедегі шешім: 2008 жылғы Адилет және даму партиясын жабу туралы сот процесінде сот Адилет және даму партиясы дін мен мемлекеттің ажыратылуын бұзған жоқ және оны жабылған жоқ, бірақ ол "зайырсыз іс-әрекеттердің орталығы" болып кетті деп атап өтті және партияның қызметін мемлекеттік қаржыландыруды 50% қысқартты. 2009 жылғы 12 қарашадағы шешім: Сот Демократиялық қоғам партиясын (ДТП) террористік деп саналатын Күрдстан жұмысшылар партиясымен (ПКК) байланысы үшін тыйым салу туралы шешім қабылдады. Ол DTP Конституцияның 68 және 69-баптарын және саяси партиялар туралы заңды бұзғанын дәлелдеді. "Партия мемлекеттің бөлінбес тұтастығына қарсы терроризмнің ошағына айналды. " деп мәлімдеді Соттың төрағасы Хашим Килич.