Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытайда шай дайындау және ішу дәстүрлері
Preparation and occasions of tea consumption in China
Қытай шай мәдениеті – тарих бойы Қытай мәдениетіне зор әсер еткен шайдың барлық физикалық және рухани аспектілерін қамтиды. Физикалық тұрғысынан, ол шай өсіру, қайнату, дастарқанға қою әдістері, ішу жолдары, өнер және шай рәсімінің тарихын қамтиды. Шай мәдениеті – шайды арнайы құрал ретінде пайдалану және осы құрал арқылы түрлі өнер түрлерін тарату. Шай мәдениеті – дәстүрлі қытай мәдениетінің ажырамас бөлігі. Шай мәдениеті – шай мен мәдениеттің өзара байланысы, белгілі бір кезеңдегі материалдық және рухани өркениеттің көрінісін қамтиды және бейнелейді. Шай мәдениеті – шай өнері мен руханияттың үйлесімі, ал шай өнері руханият арқылы өрнек табады. Ол Қытайда Тан дәуірінде пайда болды, Сун және Мин дәуірлерінде гүлденді, ал Цин дәуірінде төмендеді. Қытайдағы шай мәдениеті ежелгі және орта ғасырлардан бастап Жапония және Корея сияқты көршілес Шығыс Азия елдерінің шай мәдениетіне әсер етті, әр ел тарих барысында шай рәсімінің өзіндік түрін дамытты; алайда, бұл айырмашылық, әсіресе дайындалу, дәм және ішу жағдайлары тұрғысынан, Қытайдан өте ерекшеленетін шай мәдениетін дамытқан Ұлыбритания, АҚШ және Ресей сияқты шайды кейінірек қабылдаған елдермен салыстырғанда шамалы. Қазіргі Қытайда шайды күнделікті және ресми жағдайларда да жиі ішеді. Ол танымал сусын ғана емес, сонымен қатар дәстүрлі қытай медицинасында және қытай тағамдарында да маңызды ингредиент ретінде қолданылады.
Chinese tea culture includes all facets of tea, both physical and spiritual, that have significantly influenced Chinese culture throughout history. Physically, it consists of the history of tea cultivation, brewing, serving techniques, methods of consumption, arts, and the tea ceremony. Tea culture is to take tea as a carrier, and through this carrier to spread various arts. Tea culture is an integral part of traditional Chinese culture. Tea culture is the organic fusion of tea and culture, which contains and embodies the manifestation of a certain period of material and spiritual civilization. Tea culture is the combination of tea art and spirit, and the expression of tea art through Spirituality. It emerged in China in the Tang dynasty, flourished in the Song and Ming dynasties, and declined in the Qing dynasty. Tea culture in China was the source of influence on tea cultures in neighboring East Asian countries such as Japan and Korea since the ancient and medieval times, with each country developing a slightly different form of tea ceremony throughout the history; nevertheless, this difference is small when compared to countries that were late adopters to tea, such as the United Kingdom, United States, and Russia, who have developed vastly divergent tea cultures from China, especially in terms of preparation, taste, and occasion when it is consumed. Tea is still consumed regularly, both on casual and formal occasions in modern China. In addition to being a popular beverage, it is used as an integral ingredient in traditional Chinese medicine as well as in Chinese cuisine.
Этимология
Қытай тілінде шай мәдениеті ұғымы "чаи" ("шай ішу өнері") немесе "ча вэньхуа" ("шай мәдениеті") деп аталады. "Ча" (茶) сөзі Camellia sinensis, яғни шай өсімдігінен алынатын сусынды білдіреді. Біздің заманымыздан бұрын 8 ғасырға дейін шай көптеген басқа да ащы өсімдіктермен бірге "ту" (pinyin: tú) терминімен белгілі болды. Бұл екі қытай таңбасы бір-біріне ұқсас, бірақ "ту" таңбасында шайды білдіретін қосымша көлденең сызық бар. Ескі таңба "cǎo" (пиньин: cǎo) радикалының қысқартылған түрі 艹 және фонетикалық белгі беретін "ю" (пиньин: yú) таңбасынан тұрады.
The concept of tea culture is referred to in Chinese as chayi ("the art of drinking tea"), or cha wenhua ("tea culture"). The word cha (茶) denotes the beverage that is derived from Camellia sinensis, the tea plant. Prior to the 8th century BCE, tea was known collectively under the term 荼 (pinyin: tú) along with a great number of other bitter plants. These two Chinese characters are identical, with the exception of an additional horizontal stroke in the Chinese lettering 荼, which translates to tea. The older character is made up of the radical 艸 (pinyin: cǎo) in its reduced form of 艹 and the character 余 (pinyin: yú), which gives the phonetic cue.
Сәй мәдениеті рухани мағынасы
Шай ішу рәсімінің рухы – шай мәдениетінің өзегі. Шай ішу рәсімінің рухының мағынасы – үйлесімділік, тыныштық, қуаныш және адалдық, олардың ішінде қуаныш ең маңыздысы. Шай денсаулыққа пайдалы, және үнемі шай ішу ағзаны күшейтеді. Денсаулық – «ләззат алу мен бойға сіңірудің» алғы шарты, тек қана ләззаттана отырып ғана адам өмірдің мәнін сезіне алады және өмір сапасын арттыра алады. Жалпы, шай ішу рәсімінің рухын танығаннан кейін, шай мәдениетін жақсырақ мұраға алуға және таратуға болады.
The spirit of the tea ceremony is the core of the tea culture. The connotation of the spirit of tea ceremony is harmony, peace, happiness and truthfulness, of which happiness is the most important point. Tea has a health effect, and regular tea drinking can strengthen the body. Physical health is the prerequisite for "pleasure and nourishment", and only by enjoying oneself can one get the sublimation of the realm of life and improve the quality of life. In general, after familiarizing ourselves with the spirit of the tea ceremony, we can better inherit and promote the tea culture.
Тарих
Қытайдың оңтүстік-батысында төрт мың жылдан астам бұрын шай табылған. Көптеген ғалымдар медицина және егіншіліктің әкесі саналатын Шен Нонгты шайдың қасиеттерін бірінші болып ашқан адам деп санайды. Ол тамақ немесе дәрі ретінде қолдануға болатынын білу үшін көптеген жапырақтарды татып көрген.
Tea was identified in Southwest China over four thousand years ago. Most scholars credit Shen Nong, considered the father of medicine and agriculture, as the first person to discover the effects of tea. He was known to have tasted numerous leaves to determine if they could be used as food or medicine.
Қонақжайлық
Қонақжайлық қытай мәдениетінде маңызды, және қонаққа шай ұсыну дәстүрлі қалыпты амал саналады. Қонаққа шайды қабылдап, оның қадір-қасиетін білдіру үшін кемінде бір жұтым ішу күтіледі. Егдеулерді мейрамханаға шайына шақыру – дәстүрлі мерекелік шара. Жаңа үйленгендер аға буынға шай ұсынады. Бұрын, төменгі әлеуметтік топ өкілдері жоғары әлеуметтік топ өкілдеріне шай сыйлаған. Бүгінде Қытай қоғамының ашық болуының артуымен, бұл ереже және оның мағынасы бұлыңқырып кеткен.
Hospitality is important in Chinese culture, and offering tea to a guest is considered customary practice. A guest is expected to accept the tea and take at least a sip as a sign of appreciation. Inviting their elders to restaurants for tea is a traditional holiday activity. Newly married couples serve tea to their elder family members. In the past, people of a lower social class served tea to the upper class in society. Today, with the increasing liberalization of Chinese society, this rule and its connotations have become blurred.
Кешірім сұрауға
Қытай мәдениетінде шай ресми кешірім сұраудың бір бөлігі ретінде ұсынылуы мүмкін. Мысалы, жаман мінез көрсеткен балалар өкініш пен бағыну белгісі ретінде ата-аналарына шай құюы мүмкін.
In Chinese culture, tea may be offered as part of a formal apology. For example, children who have misbehaved may serve tea to their parents as a sign of regret and submission.
Алғыс білдіру және той өткізу үшін
Қытайдың дәстүрлі үйлену тойында, келін мен күйеу әрбір ата-аналарының алдында тізе бүгіп, сондай-ақ әже-шешесі сияқты ересек туыстарына шай құйып, оларға алғыс айтады. Бұл олардың алғысшылығы мен құрметін білдіруі болып табылады. Дәстүр бойынша, келін мен күйеу екі отбасының да алдында қызмет етеді. Осы рәсім екі отбасының бірігуін символдайды.
In the traditional Chinese marriage ceremony, the bride and groom kneel in front of their respective parents, as well as elderly relatives such as grand parents and serve them tea and then thank them, together which represents an expression of their gratitude and respect. According to the tradition, the bride and groom serve both families. This process symbolizes the joining of the two families.
Тан әулеті шай қайнату әдісі
Чай тікелей қазанның ішінде пісірілді. Бұл Қытайдың Тан әулеті кезіндегі ең көп таралған шай дайындау тәсілі болды. Шайды қайнату алдында, шай жапырақтарын ұсатып, суды қайнатып, дәмдеуіштер салып, содан кейін шай ұнтағын қазанға септі. Ішетін кезде шайдың шөбі мен шай суы бірге, ыстық күйінде ішілді, бұл "шай ішу" деп аталады. Тан дәуірінде шай дайындаушылар шай суына тұз, пияз, имбирь немесе апельсин қабығы сияқты дәмдеуіштер қосуды жақсы көретін.
The tea was cooked directly in the kettle. This was the most common tea method in China's Tang dynasty. Before boiling the tea, crush the tea leaves, boil the water, and put in the seasoning, then sprinkle the tea powder into the pot. When drinking, the tea dregs and tea soup together while hot, called "eat tea". Tang people cooking tea once like to add seasoning to the tea soup, such as salt, onion, ginger or orange peel, and so on.
Сун әулетінің нүктелік шай әдісі
Сунь әулеті кезінде осы тәсілмен шай ішілген, және шай ішушілер осыдан пайдаланды. Сунь әулетінің шай ішу әдісі эстетикалық жаңа биіктерге көтеріліп, шексіздікке жетті. Олар шай тортты көптеген аждаһар мен феникс суреттерімен, өте нәзіктеп безендірді, оны "аждаһар мен феникс тобының шайы" деп атады. Шай ішетін кезде, ең алдымен, торт шайды ұсақ ұнтаққа айналдырып, қайнаған су құйып, шай дайындалған. Шай ұнтағы мен суды біртұтас ету үшін, шай щеткасымен жылдам соғып, шай мен су толық араласып, көптеген ақ көпіршіктер пайда болды. Жапон матча рәсімі осыдан бастау алды.
This method of drinking tea was used in the Song dynasty, and tea people ate from this method. Song dynasty tea drinking method rose to the height of aesthetics and reached the ultimate. They decorated the tea cake with many dragon and phoenix patterns, very delicate, called "dragon and phoenix group tea". When drinking tea, first, the cake tea is crushed into a fine powder, with boiling water, to brew some tea. To make the tea powder and water into one, with a tea brush quickly hit, the tea and water fully mingle and make a lot of white tea froth. This is where the Japanese matcha ceremony originated.
Мин әулеті шайды пісіру әдісі
Мин әулеті кезінде шай жасау және ішу әдісі қайта-қайта жеңілдетілді. Чжу Юаньчжан ерікті шайды белсенді түрде насихаттады, бұл шайдың жасыл шайдан бөлек түрленуіне әкелді, содан кейін басқа шай түрлері біртіндеп пайда болды. Шай қайнату әдісі бүгінге дейін сақталған, қандай да бір қосымшаларсыз, шайдың табиғи дәмін, нағыз хош иісін ішумен. Шай дайындауға қолданылатын құралдар мен техникалар да көп жеңілдетілді, бұл шай мәдениетінің таралуына көмектесті.
By the Ming dynasty, the tea making and drinking method was simplified again and again. Zhu Yuanzhang vigorously promoted loose tea, which led to tea alienation, before only green tea, and then slowly appeared other tea types. The tea brewing method continues today, brewing tea without any seasoning, drinking the original taste of tea, the authentic flavor, while the tea tools and techniques used to brew tea also simplified a lot, more conducive to the spread of tea culture.
Баяулап қағу
Жеңіл саусақпен соғу – шай дайындаушыға немесе шай ұсынатын адамға шайға деген алғысын білдірудің бейресми жолы. Кесе шаймен толтырылғанда немесе толғаннан кейін, шай алған адам шай ұсынған адамға ризашылығын білдіру үшін көрсету және ортаңғы саусақтарын (бір немесе бірнешеуін бірге) соғып жатады. Бұл әдет Қытайдың оңтүстігінде жиі кездеседі, онда тамақтанғанда көбінесе көп мөлшерде шай беріледі. Дәстүр бойынша, бұл әдет Цинь әулеті кезінде пайда болған, сол кезде Цяньлун императоры елді жасырын түрде аралап, онымен бірге жүрген қызметшілеріне өзінің кім екенін жасыруды бұйырған. Бір күні Қытайдың оңтүстігіндегі бір мейрамханада император өз қызметшісіне шай құйды. Императордың өзі оған шай құйғаны қызметші үшін үлкен мәртебе еді. Әдеттегідей, ол императорға алғысын білдіру үшін тізе бүгіп, иіліп құрмет көрсеткісі келді, бірақ императордың кім екенін ашпау үшін мұны істей алмады. Оның орнына, ол императорға тізе бүгіп, ризашылығы мен құрметін білдіру үшін иілген саусақтарымен үстелге соқты. Осылайша, иілген саусақтар – иілген қызметшінің белгісі саналады. Ал, ресми шай ішу рәсімінде бас иіп, немесе "рахмет" деу артық боларлық.
Light finger tapping is an informal way to thank the tea master or tea server for tea. While or after one's cup is filled, the receiver of the tea may tap the index and middle fingers (one or more in combination) to express gratitude to the person who served the tea. This custom is common in southern China, where meals are often accompanied by many servings of tea. This custom is said to have originated in the Qing dynasty when the Qianlong Emperor traveled in disguise throughout the empire and his accompanying servants were instructed not to reveal their master's identity. One day in a restaurant in southern China, the emperor poured tea for a servant. To that servant it was a huge honor to have the emperor pour him a cup of tea. Out of habit, he wanted to kneel and bow to express his thanks to the emperor, however he could not do this since that would reveal the emperor's identity. Instead, he tapped the table with bent fingers to represent kneeling to the Emperor and to express his gratitude and respect. In this sense, the bent fingers supposedly signify a bowing servant. In formal tea ceremonies nodding the head or saying "thank you" is more appropriate.
Қытай шайын пісіру
Қытай шайын дайындалаудың әртүрлі тәсілдері, шараның ресмилігі, дайындаушылардың мүмкіндіктері және қандай шай дайындалып жатқаны сияқты факторларға байланысты. Мысалы, жасыл шай, улонг немесе қара шайдан нәзік болғандықтан, жасыл шайды салқын сумен дайындау керек. Шай дайындалаудың ең қарапайым тәсілі – жай ғана жапырақтарды ыстық суға салу. Бұл тәсіл үйлерде және мейрамханаларда, мысалы, кантондық мейрамханалардағы дим-сам немесе юм-ча кезінде жиі кездеседі. Шай ішудің тағы бір тәсілі – қақпағы бар гайван деп аталатын кішкентай тостақанды пайдалану. Мин әулетінің Хунгу императоры ығыстырылған шай өндірісіне тыйым салып, жапыршақ шай дайындалауды дамытуға үлес қосты.
The different ways of brewing Chinese tea depend on variables like the formality of the occasion, the means of the people preparing it, and the kind of tea being brewed. For example, green teas are more delicate than oolong teas or black teas; therefore, green tea should be brewed with cooler water. The most informal method of brewing tea is to simply add the leaves to a pot containing hot water. This method is commonly found in households and restaurants, for example, in the context of dim sum or yum cha in Cantonese restaurants. Another method for serving tea is to use a small lidded cup called a gaiwan. The Hongwu Emperor of the Ming dynasty contributed to the development of loose tea brewing by banning the production of compressed tea.
Гонгфу ча (Кунгфу шай)
Гонгфу ча, яғни "шеберлікпен шай дайындау" – Қытайда танымал шай ішу рәсімі. Ол көлемі шамамен 100–150 мл (4 немесе 5 фл. унция) болатын кішкентай Yixing шайқақтарын қолданады, оның мөлшері шайдың эстетикалық келбетін жақсартады және дәмін ашып береді деп есептеледі. Yixing шайқақтарымен бірге кішкентай шай кеселері де қолданылады. Гонгфу шайын тамақтан кейін ішу асқазанды қорытуға көмектеседі. Yixing шайқақтарында шай дайындауды жеке ләззат алу үшін де, қонақтарды күту үшін де қолдануға болады. Қытайдың әртүрлі аймақтарында шай дайындау қадамдары мен қолданылатын құралдар әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, Тайвань стиліндегі гонгфу ча пинцет және шай сүзгіден басқа қосымша құралдарды да пайдаланады. Бұл әдіс көбінесе улун шайларына қолданылады, бірақ кейде пуэр және басқа ферменттелген шайлар дайындау үшін де қолданылады.
Gongfu cha, meaning "making tea with skill", is a popular method of tea ceremony in China. It makes use of small Yixing teapots holding about 100–150 ml (4 or 5 fl. oz. ), the size being thought to enhance the aesthetics and to "round out" the taste of the tea being brewed. Small tea cups are being used along with Yixing teapots. Gongfu tea is best consumed after meal to help digestion. Brewing tea in a Yixing teapot can be done for private enjoyment as well as to welcome guests. Depending on the region of China, there may be differences in the steps of brewing as well as the tools used in the process. For example, Taiwanese style gongfu cha makes use of several additional instruments including tweezers and a tea strainer. The procedure is mostly applicable to oolong teas, but it is some used to make pu'er and other fermented teas.
Қытай мәдениетіндегі әсері
Шамамен Таң дәуірінен бері шай ішу өзін-өзі жетілдірудің қажетті бөлігі болып келген. Қытайлық Чан (жапондық Дзен сияқты) философиясы да шай ішумен байланысты.
Roughly since the Tang dynasty, drinking tea has been an essential part of self cultivation. Chinese Chan (similar to Japanese Zen) philosophy is also linked with drinking tea.
Сәй құймалары
Әр түрлі шай ыдыстары адамдардың шайдан күткендеріне әсер етеді. Біріншіден, әр түрлі шай ыдыстары адамдардың шай ішу сезіміне әсер етеді. Егер шайды әсемдеп жасалған ыдыстардан ішсе, адамдардың көңіл-күйі жақсарады; ал ыдыстар әсем болмаса, шай ішуден алатын ләззат азаяды. Екіншіден, шай ыдысының сыртқы түрі шайдың қызықтығына қатысты күтулерге әсер етеді. Сәйхана – саяси көзқарастар мен әлеуметтік мәртебелердің уақытша тоқтатылып, адал және салмақты әңгімелерге мүмкіндік беретін орын болған деседі. Бұл шай ілгерлері үшін – жұмақ, сонымен қатар демалу, ойын-сауық пен әлеуметтесуге арналған жақсы орын. Сәйхана – қоғамның кішігірім моделі немесе терезесі. Қытай шайханасының тарихы тереңде жатыр, ол Тан әулетінің Сюаньцзун императоры тұсында пайда болған, бірақ сол кезде "шай дүкені" деп аталған. Шаят ішудің тыныш атмосферасы қатысушылар арасында жарасым мен сыпайылықты қалыптастырған. Сәйхана – қытай шай мәдениетінің тек бір туындысы ғана емес, ол қытай шай тарихының куәсі болып табылады. Бүгінде адамдар Пекиннің Лао Ше шайханасында және Шығыс Қытайдың Ханчжоу, Сучжоу, Янчжоу, Нанкин, Вуси, Шаосин, Шанхай және басқа да қалаларында гуманистік атмосфераны сезіне алады. Сәйхана атмосферасы әлі де сергекті.
Different teawares can affect people's expectations of tea. First of all, different teaware will affect how people feel about drinking tea. When tea is drunk with a tea set that looks ornamental, people's mood will become pleasant; when the teaware is not so ornamental, people's pleasure in drinking tea will be reduced. Secondly, the visual effect of the teaware affects people's expectations of the bitterness of the tea. The teahouse was where political allegiances and social rank were said to have been temporarily suspended in favor of honest and rational discourse. It is a paradise for tea lovers, but also a place for people to rest, recreation and socialization. Likewise, the teahouse is a microcosm or window of society, Chinese teahouse has a long history, as early as the Tang Emperor Xuanzong period, only then not called the teahouse called "tea store". The leisurely consumption of tea promoted conviviality and civility among the participants. The teahouse is not only a minor by product of Chinese tea culture; it offers historical evidence of Chinese tea history. Today, people can also sense a humanistic atmosphere in Beijing's Lao She Teahouse and other East China cities like Hangzhou, Suzhou, Yangzhou, Nanjing, Wuxi, Shaoxing, Shanghai, and other places. The teahouse atmosphere is still dynamic and vigorous.
Қазіргі заманғы мәдениет
Қазіргі Қытайда дерлік әрбір тұрғын үйдің ыстық шай дайындауға арналған шай жиынтығы бар. Олар қонақтар мен көршілерді құрметпен қарсы алудың белгісі. Дәстүр бойынша, қытай үйіне келген адам әңгімелесіп отырып шай ішуі керек; тұрып тұрып әңгімелесу – әдепсіздік саналады. Шай ішу рәсімінде матадан жасалған қысқа жамылғыны (салфетканы) бүктеу – Қытайда жаман ци энергиясын жою үшін жасалатын дәстүрлі амал. Тайваньда шай ішу рәсімі күнделікті өмірде ғана емес, маңызды шараларда да өткізіледі. Шай – күнделікті қажетті жеті нәрседен бірі есептеледі, ал қалғандары – отын, күріш, май, тұз, соя соусы және сірке су. Шайдың көптеген түрлері бар, мысалы: жасыл шай, улун шайы, қызыл шай, қара шай, ақ шай, сары шай, пуэр шайы және гүл шайы. Дәстүр бойынша, жаңа шай жапырақтарын терең ыдысқа салып, үнемі аударып отырады. Бұл процесс жапырақтардың толық дәмін сақтап, пайдалануға дайын болуына мүмкіндік береді.
In modern China, virtually every dwelling has a set of tea implements for brewing a cup of hot tea. They are symbols of welcome for visitors or neighbors. Traditionally, a visitor to a Chinese home is expected to sit down and drink tea while talking; visiting while remaining standing is considered uncouth. Folding the napkin in tea ceremonies is a traditional act in China performed to keep away bad qi energy. In Taiwan, tea ceremonies are held not only in daily life but also on important occasions. Tea was regarded as one of the seven daily necessities, the others being firewood, rice, oil, salt, soy sauce, and vinegar. There are many different types of tea such as: green tea, oolong tea, red tea, black tea, white tea, yellow tea, puerh tea and flower tea. Traditionally, fresh tea leaves are regularly turned over in a deep bowl. This process allows the leaves dry in a way that preserves their full flavor, ready for use.