Батыл шамдар және әуе құбылысы

Кіріспе

Атмосфералық көшпенді жарықтар (фольклорда will o' the wisp, will o' the wisp, немесе ; ) – түнгі уақытта, әсіресе батпақтарда, сорларда немесе құрғақ жерлерде саяхатшылар көретін атмосфералық көшпенді жарық. Бұл құбылыс Еуропа фольклорында түрлі атаулармен белгілі, оның ішінде "жақ ошағы", монахтың шамшырағы және "хинкипунк" сияқты атаулар бар. Олар жанған шамға немесе фонарьға ұқсап, саяхатшыларды адастырады деп есептеледі. Әдебиетте "көшпенді жарық" метафоралық түрде жетелейтін, бірақ қол жеткізу мүмкін емес үміт немесе мақсатты, немесе біреуге қызық немесе қауіпті көрінетін нәрсені білдіреді. Көшпенді жарықтар көптеген елдер мен мәдениеттердің халық ертегілерінде және дәстүрлі аңыздарында кездеседі. Олардың белгілі мысалдары: Саскачеван провинциясындағы Сент-Луис жарығы, Миссуридің оңтүстік-батысы мен Оклахоманың солтүстік-шығысындағы "Spooklight", Техас штатындағы Марфа жарықтары, Таиландтағы Меконг өзеніндегі Нага от шарлары, Мичиганның Жоғарғы түбегіндегі Паулинг жарығы және Норвегиядағы Хессдален жарығы. Фольклорда көшпенді жарықтар көбінесе әруақтар, әперілер немесе табиғат рухтары деп есептеледі. Қазіргі ғылым бұл жарықтың пайда болуын биолюминесценция немесе химилюминесценция сияқты табиғи құбылыстармен түсіндіреді, олар фосфин (PH3), дифосфан (P2H4) және метан (CH4) газдарының органикалық заттардың ыдырауынан туындаған тотығу нәтижесінде пайда болады.

Этимология

"Will o' the wisp" термині "wisp" сөзінен, кейде шырақ ретінде қолданылатын таяқ немесе қағаздың бумасынан және "Will" есімінен шыққан, демек, "шырақтың қалауы" деген мағынаны білдіреді. Jack o'lantern ("Jack of the lantern") термині бастапқыда "will o' the wisp" атауын білдірген. АҚШ-та оларды фольклоршылар көбінесе "көк жарықтар", "періштелер жарықтары" немесе "шарлар" деп атайды. Латынша аты ignis fatuus "ignis" (от) және "fatuus" (ақымақ, еңкейген немесе қарапайым) сөздерінен құралған; оны сөзбе-сөз ағылшын тіліне "ақымақ от" немесе идиомалық түрде "көңілді жалын" деп аударуға болады. Irrlicht-пен қатар, "will o' the wisp" неміс тілінде Irrwisch деп те аталады (Wisch сөзі "бума" деп аударылады), мысалы, Мартин Лютердің сол 16 ғасырға жататын жазбаларында кездеседі. Осы әңгімелерде Уилл немесе Джек есімді кейіпкерлер қандай да бір құқық бұзушылықтары үшін батпақтарда шаммен адасуға мәжбүр болады. Шропширден алынған бір нұсқасын Бриггс "Ертегілер сөздігінде" келтіреді және ол Уилл Смит туралы айтады. Уилл – аспан қақпасында Петірдің екінші мүмкіндік берген зұлым ұстасы, бірақ ол өмірін соншалықты жаман өткізеді, соңынан жер бетінде адасып қалады. Ібіліс оған жылыну үшін бір көмір береді, содан кейін ол оны ақымақ саяхатшыларды батпаққа жеңу үшін пайдаланады. Ирландиялық нұсқада "Дөңгелек Джек" немесе "Ақсақ Джек" есімді жаман адам бар, ол шайтан келгенде жанын алу үшін оны монетаға айналдырып, соңғы ішімдігін төлеуге тырысады. Шайтан оған көмектескенде, Джек оны қалтасына салып, крестке жақын қояды, осылайша оның бастапқы түріне оралуына кедергі келтіреді. Оның бостандығы үшін, шайтан Джекке тағы он жыл өмір сыйлайды. Мерзімі біткенде, шайтан оның үлесін алуға келеді. Бірақ Джек оны тағы да алдап, ағашқа көтеріліп, астына крест орнатып, төмен түсуіне кедергі келтіреді. Кресті алып тастау шартымен, шайтан Джекке қарызын кешіреді. Дегенмен, Джектей жаман адам ешқашан жұмаққа кіргізілмейді, сондықтан Джек өлгеннен кейін тозаққа барып, онда орын сұрауға мәжбүр болады. Шайтан оған кіруге рұқсат бермейді, бірақ тозақ отынан бір ұсқын береді, ол адасқан жандар мәңгілікке сотталған қараңғы әлемде жолын табуға көмектеседі. Джек оны ойып жасалған репаға салып, шам ретінде пайдаланады. Әңгіменің тағы бір нұсқасы – Генри Глассидің "Ирландиялық халық ертегілерінде" баяндалған "Уилли шыбыртқы". "Сейдна" – Педар Уа Лаогхайрдың тағы бір нұсқасы, сонымен қатар ол ирланд тіліндегі алғашқы заманауи роман.

The term "will o' the wisp" comes from "wisp", a bundle of sticks or paper sometimes used as a torch and the name "Will", thus meaning 'Will of the torch'. The term jack o' lantern ('Jack of the lantern') originally referred to a will o' the wisp. In the United States, they are often called "spook lights", "ghost lights", or "orbs" by folklorists. The Latin name ignis fatuus is composed of [[wikt:ignis#Latin, meaning 'fire' and [[wikt:fatuus, an adjective meaning 'foolish', 'silly' or 'simple'; it can thus be literally translated into English as 'foolish fire' or more idiomatically as 'giddy flame'. Beside Irrlicht, the will o' the wisp has also been called in German Irrwisch (where [[wikt:Wisch translates to 'wisp'), as found in e. g. Martin Luther's writings of the same 16th century. In these tales, protagonists named either Will or Jack are doomed to haunt the marshes with a light for some misdeed. One version from Shropshire is recounted by Briggs in A Dictionary of Fairies and refers to Will Smith. Will is a wicked blacksmith who is given a second chance by Saint Peter at the gates of heaven, but leads such a bad life that he ends up being doomed to wander the earth. The Devil provides him with a single burning coal with which to warm himself, which he then uses to lure foolish travellers into the marshes. An Irish version of the tale has a ne'er do well named Drunk Jack or Stingy Jack who, when the Devil comes to collect his soul, tricks him into turning into a coin, so he can pay for his one last drink. When the Devil obliges, Jack places him in his pocket next to a crucifix, preventing him from returning to his original form. In exchange for his freedom, the Devil grants Jack ten more years of life. When the term expires, the Devil comes to collect his due. But Jack tricks him again by making him climb a tree and then carving a cross underneath, preventing him from climbing down. In exchange for removing the cross, the Devil forgives Jack's debt. However, no one as bad as Jack would ever be allowed into heaven, so Jack is forced upon his death to travel to hell and ask for a place there. The Devil denies him entrance in revenge but grants him an ember from the fires of hell to light his way through the twilight world to which lost souls are forever condemned. Jack places it in a carved turnip to serve as a lantern. Another version of the tale is "Willy the Whisp", related in Irish Folktales by Henry Glassie. Séadna by Peadar Ua Laoghaire is yet another version—and also the first modern novel in the Irish language.

Америка

Мексиканың да осындай нұсқасы бар. Халық ауыз әңгімелерінде бұл құбылыс осы жарықтарға айналған әйел-құбылыстар деп түсіндіріледі. Тағы бір түсіндірме бойынша, жарықтар алтын немесе жасырын қазыналар жерленген жерлерді көрсететін белгілер, оларды тек балалардың көмегімен табуға болады. Осы себепті оларды luces del dinero (ақша шамдары) немесе luces del tesoro (қазына шамдары) деп атайды. Массачусетс штатындағы батпақты аймақ, Бриджвотер үшбұрышы деп белгілі, онда әуедегі жарқыраған шарлар туралы халық ауыз әңгімелері бар, және осы аймақта осы көлеңкелі жарықтарды қазіргі уақытта да көруге болады. Луизиананың фифолеті (немесе фё фолеті) француз тілінен алынған. Аңыз бойынша, фифолет – өлімнен қайта оралған, Құдайдың күнәсін өтеу үшін жіберілген жан, бірақ ол кек алу үшін адамдарға шабуыл жасайды. Көбінесе зиянсыз әрекеттерге қатысса да, кейде фифолет балалардың қанын сорып алады. Кейбір аңыздарда ол крещение алмай қайтыс болған баланың жаны екені айтылады. Бой тата (bojtaˈta) – бразилиялық шамыршыққа ұқсас құбылыс. Аймақтық түрде ол Боитата, Байтата, Батата, Битата, Бататао, Биата, М’боигуасу, Мбоитата және Мбаэ Тата деп аталады. Бұл атау ежелгі тупи тілінен шыққан және «отты жылан» (mboî tatá) дегенді білдіреді. Оның үлкен отты көздері күндіз оны көруге қиындық туғызады, бірақ түнде ол әр нәрсені көреді. Аңыз бойынша, Бой-тата – үлкен су тасқынынан аман қалған алып жылан. «Боигуасу» (үңгір анакондасы) су тасқынынан кейін үңгірінен шығып, қараңғыда далалар арқылы жануарлар мен өліктерді аулап, тек сүйікті тамағы – көзді жеген. Жеген көздерден жиналған жарық «Боитатаға» отты көрініс берген. Бұл нағыз айдаһар емес, алып жылан (туған тілінде боа немесе мбои немесе мбоа). Аргентина мен Уругвайда бұл құбылыс luz mala (жаман жарық) деп аталады және екі елдің халық ауыз әңгімелеріндегі ең маңызды аңыздардың бірі болып саналады. Бұл құбылыс көбінесе ауылдық жерлерде кездеседі. Ол жерден бірнеше сантиметр биіктікте қалқып жүзетін өте жарқыраған жарық шарларынан тұрады. Колумбияда ла Болефуэго немесе Кандилеха – немерелерін дұрыс тәрбиелемеген, содан кейін ұрылар мен кісі өлтірушілерге айналған зұлым әжелердің рухы. Өлгеннен кейін әжесінің жаны отпен оралып, әлемді аралауға сотталды. Тринидад пен Тобагода сукуянт – «от шары сиқыршы» – түнде жалын түріне кіретін зұлым рух. Ол үйлерге кез келген тесіктен кіріп, құрбандарының қанын ішеді.

Mexico has equivalents. Folklore explains the phenomenon to be witches who transformed into these lights. Another explanation refers to the lights as indicators to places where gold or hidden treasures are buried which can be found only with the help of children. In this one, they are called luces del dinero (money lights) or luces del tesoro (treasure lights). The swampy area of Massachusetts known as the Bridgewater Triangle has folklore of ghostly orbs of light, and there have been modern observations of these ghost lights in this area as well. The fifollet (or feu follet) of Louisiana derives from the French. The legend says that the fifollet is a soul sent back from the dead to do God's penance, but instead attacks people for vengeance. While it mostly takes part in harmless mischievous acts, the fifollet sometimes sucked the blood of children. Some legends say that it was the soul of a child who died before baptism. Boi tatá (bojtaˈta) is the Brazilian equivalent of the will o' the wisp. Regionally it is called Boitatá, Baitatá, Batatá, Bitatá, Batatão, Biatatá, M'boiguaçu, Mboitatá and Mbaê Tata. The name comes from the Old Tupi language and means "fiery serpent" (mboî tatá). Its great fiery eyes leave it almost blind by day, but by night, it can see everything. According to legend, Boi tatá was a big serpent which survived a great deluge. A "boiguaçu" (cave anaconda) left its cave after the deluge and, in the dark, went through the fields preying on the animals and corpses, eating exclusively its favourite morsel, the eyes. The collected light from the eaten eyes gave "Boitatá" its fiery gaze. Not really a dragon but a giant snake (in the native language, boa or mboi or mboa). In Argentina and Uruguay, the will o' the wisp phenomenon is known as luz mala (evil light) and is one of the most important myths in both countries' folklore. This phenomenon is quite feared and is mostly seen in rural areas. It consists of an extremely shiny ball of light floating a few inches from the ground. In Colombia, la Bolefuego or Candileja is the will o' the wisp ghost of a vicious grandmother who raised her grandchildren without morals, and as such they became thieves and murderers. In the afterlife, the grandmother's spirit was condemned to wander the world surrounded in flames. In Trinidad and Tobago, a soucouyant is a "fireball witch" — an evil spirit that takes on the form of a flame at night. It enters homes through any gap it can find and drinks the blood of its victims.

Азия

Алея (немесе батпақ жынды жарығы) – бенгалдықтар, әсіресе Бангладеш және Батыс Бенгалияның балықшылары байқағандай, батпақтардың үстінде пайда болатын ерекше жарық құбылысы. Бұл батпақ жарығы балықшыларды шатастырып, жолдарынан адастырып, тіпті олар оны ұстап жүруге тырысса, суға батып кетуіне дейін жеткізеді. Жергілікті халық осы ерекше қалқып жүретін батпақ жарықтарының балық аулап қайтыс болған балықшылардың рухтарын бейнелейтініне сенеді. Кейде олар балықшыларды шатастырады, ал кейде болашақтағы қауіптерден сақтауға көмектеседі. Чир батти (жынды жарық), сондай-ақ "чир батти" немесе "шұрайлы батти" деп те жазылады, – Банни шалғынды далаларында, оның маусымдық батпақты жерлерінде және Кутч ранының батпақты тұзды далаларына жақын шөлдерде қараңғы түндері пайда болатын билейтін жарық құбылысы. Жапон халық әңгімелерінде де осыған ұқсас құбылыстар сипатталған, мысалы, Хитодама (сөзбе-сөз "Адам рухы" – энергия шарлары), Хи но Тама (Жалын шары), Абурагае, Коэмонби, Ушиониби және т.б. Осы құбылыстардың барлығы зираттармен байланысты деп есептеледі. Мифтік ёкай демон – кицунэ де "ерік-жігер" жарығымен байланысты, екі кицунэнің некесінен кицунэ би (狐火) туады, яғни "түлкі оты". Бұл құбылыстар 1985 жылы Шигеру Мизукидің "Жапон фантомдарының графикалық әлемі" (妖怪伝) кітабында сипатталған. Кореяда бұл жарықтар күріш егістіктерімен, ескі ағаштармен, таулармен және тіпті кейбір үйлермен байланысты болған және оларды ‘доккеби буль’ (хангуль: 도깨비 불) деп атаған, яғни "гоблин оты" (немесе "гоблин жарығы"). Олардың зұлым және ойыншыл екеніне сенген, себебі олар жолдан адастырып, түнде шұңқырларға құлатып жіберетін. Қытайдағы "ерік-жігер" жарығына ең ерте сілтеме – бұл қытай ірісі 粦 lín, Шан әулетінің жұмбақ сүйектерінде кездеседі, онда адам тәрізді бейне нүктелермен оралып тұр, бұл "ерік-жігер" жарығының жарқыраған жарығын көрсетеді, ал қола жазуында 舞 wǔ, "билеу" сияқты аяқтар қосылған. Хан әулетінен бұрын жоғарғы бөлігі отты бейнелеу үшін дамыған немесе бұзылған (кейін 米 mǐ, күрішке ұқсату үшін өзгертілген), Шуовэнь Цзецзыдегі кішкентай мөр жазуы көрсеткендей. Қазіргі уақытта жеке қолданылмаса да, 粦 lín фосфор таңбасында (ерік-жігер құбылысын ғылыми тұрғыдан түсіндіруге қатысатын элемент) және басқа да бірдей айтылатын жалпы таңбалардағы фонетикалық компонент ретінде сақталған. Қытай ғалымы Шэнь Гуа осындай құбылысты "Арман кітабында" тіркеген болуы мүмкін, ол былай дейді: "Император Цзя Ю билік еткен жылдары, Цзянсу провинциясының Янчжоу қаласында, әсіресе көңілсіз ауа райында, зор мөлшердегі інжу-маржан көрінді. Алдымен ол батпақта пайда болып, ақырында Синкай көлінде жоғалып кетті". Ол айналасын жарықтандыратын өте жарқын болды және он жыл бойы сенімді құбылыс болды, сондықтан жергілікті тұрғындар оны байқауға ниеттенгендер үшін әсем Жемшін павильонын салды.

Aleya (or marsh ghost light) is the name given to a strange light phenomena occurring over the marshes as observed by Bengalis, especially the fishermen of Bangladesh and West Bengal. This marsh light is attributed to some kind of marsh gas apparitions that confuse fishermen, make them lose their bearings, and may even lead to drowning if one decided to follow them moving over the marshes. Local communities in the region believe that these strange hovering marsh lights are in fact Ghost lights representing the ghosts of fisherman who died fishing. Sometimes they confuse the fishermen, and sometimes they help them avoid future dangers. Chir batti (ghost light), also spelled "chhir batti" or "cheer batti", is a dancing light phenomenon occurring on dark nights reported from the Banni grasslands, its seasonal marshy wetlands and the adjoining desert of the marshy salt flats of the Rann of Kutch

Similar phenomena are described in Japanese folklore, including Hitodama (literally "Human Soul" as a ball of energy), Hi no Tama (Ball of Flame), Aburagae, Koemonbi, Ushionibi, etc. All these phenomena are described as associated with graveyards. Kitsune, mythical yokai demons, are also associated with will 'o the wisp, with the marriage of two kitsune producing kitsune bi (狐火), literally meaning 'fox fire'. These phenomena are described in Shigeru Mizuki's 1985 book Graphic World of Japanese Phantoms (妖怪伝 in Japanese). In Korea the lights are associated with rice paddies, old trees, mountains or even in some houses and were called 'dokkebi bul’ (Hangul: 도깨비 불), meaning goblin fire (or goblin light). They were deemed malevolent and impish, as they confused and lured passersby to lose their way or fall into pits at night. The earliest Chinese reference to a will o' the wisp appears to be the Chinese character 粦 lín, attested as far back as the Shang dynasty oracle bones, depicting a human like figure surrounded by dots presumably representing the glowing lights of the will o' the wisp, to which feet such as those under 舞 wǔ, 'to dance' were added in bronze script. Before the Han dynasty the top had evolved or been corrupted to represent fire (later further corrupted to resemble 米 mǐ, rice), as the small seal script graph in Shuowen Jiezi, compiled in the Han dynasty, shows. Although no longer in use alone, 粦 lín is in the character 磷 lín phosphorus, an element involved in scientific explanations of the will o' the wisp phenomenon, and is also a phonetic component in other common characters with the same pronunciation. Chinese polymath Shen Gua may have recorded such a phenomenon in the Book of Dreams, stating, "In the middle of the reign of emperor Jia You, at Yanzhou, in the Jiangsu province, an enormous pearl was seen especially in gloomy weather. At first it appeared in the marsh and disappeared finally in the Xinkai Lake." It was described as very bright, illuminating the surrounding countryside and was a reliable phenomenon over ten years, an elaborate Pearl Pavilion being built by local inhabitants for those who wished to observe it.

Еуропа

Еуропалық фольклорда жарықтар көбінесе крещениеден өтпеген немесе өлі туған балалардың рухтары деп есептеледі, олар көк аспан мен тозақ арасында қыбырлап жүреді. Швецияда, "о'вип" (will-o'-the-wisp) крещениеден өтпеген адамның жаны, "саяхатшыларды шомылдыру рәсімінен өту үмітімен суға бастауға тырысатын" жаны ретінде көрінеді. Сенімсіз дереккөз: күні=2023 жылдың шілдесі.

Даниялықтар, финндер, шведиялықтар, эстондықтар, латыштар, литвалықтар, ирландтар және басқа да кейбір халықтар "о'виптің" (will-o'-the-wisp) жер астындағы немесе судағы қазынаның орнын көрсетінетініне сенеді, оны тек от тұрғанда ғана алуға болады. Кейде қазынаны табу үшін сиқырлы амалдар, тіпті өлген адамның қолы да қажет болатын. Финляндияда және басқа да солтүстік елдерде күздің басы "о'виптерді" (will-o'-the-wisp) және олардың астындағы қазыналарды іздеуге ең қолайлы уақыт деп есептелді. Сенушілер, егер біреу қазынаны жерге жасырса, ол оны тек жазғы күн тоғысында (жаздың ортасында немесе Әулие Жоан күнінде) ғана таба алады және қазынаны қайтарып алу үшін нақты орын мен уақытты көрсету үшін "о'випті" (will-o'-the-wisp) қояды деп ойлады. Финн мифологиясындағы Арнивалкея (сонымен қатар вирватули, аарретули және ааррелиекки деп те аталады) – "о'виптермен" (will-o'-the-wisp) байланысты мәңгілік от жанған жерлер. Олар ертедегі алтынның жерленген жерлерін көрсетеді дейді. Оларға табиғи жолмен тап болмау үшін, оларды бір түрлі құпиямен қорғалған. Бірақ, егер біреу мифтік гүлдейтін папоротниктің тұқымын таба алса, онда осы тұқымның сиқырлы қасиеттері бақытты адамды осы қазыналарға жеткізеді, сонымен қатар оған көрінбейтін болудың қасиетін сыйлайды. Бірақ шындығында папоротник гүл шығармайды және жапырақтарының астындағы споралар арқылы көбейеді, сондықтан миф оның өте сирек гүлдейтінін айтады.

Ұлыбритания

Уэльс фольклорында бұл жарық – түнде жалғыз саяхатшыларды адастырып, жолдан шығаратын, жұлдыз сияқты шағын от. Саяхатшы пуканың соңынан батпақ немесе сор арқылы жүргенде, от сөніп, олар жоғалып кетеді. Пука – Тайлуит Тег, яки әулиелер отбасының бір мүшесі деп есептеледі. Уэльсте бұл жарық жақын арада болатын жерлеу рәсімін болжайды. Уерт Сикс өзінің «Британдық гоблиндер» кітабында пука туралы уэльстік аңызды келтіреді. Бір күні кешке үйіне қайтып бара жатқан шаруа алдынан жарқыраған жарық көреді. Жақындап қараса, ол жарықтың «көңілді кішкентай кейіп» ұстаған фонарь екенін байқайды. Біраз уақыттан кейін ол өзінің астындағы терең шатқалдың жиегінде тұрғанын көреді, онда су ағыны қатты шумен ағып жатыр. Сол сәтте фонарь ұстаған адам шатқалдан секіріп өтеді, жарықты жоғары көтеріп, зұлым күлкі тартады және отты сөндіріп, шаруаның үйінен алыс, қараңғыда қалдырады. Бұл құбылысқа қатысты кең таралған ескерту бар; алайда, ignis fatuus әрқашан қауіпті деп саналмайды. Кейбір әңгімелерде оның қазынаны қорғайтын, ирландиялық лепрекон сияқты, оны іздеп келгендерге байлық сыйлайтыны айтылады. Басқа оқиғаларда саяхатшылар орманда адасып, «сұмдық отқа» тап болады, ал олар оны қалай күтіп алғандарына байланысты, рух оларды одан әрі адастырады немесе жол көрсетеді. Сонымен қатар, Девон мен Корнуоллдан келген пикси жарығы саяхатшыларды қауіпсіз жолдан алып, жарқыраған жарықпен батпаққа жетелейді. «Польтергейст сияқты, олар да түсініксіз дыбыстар шығара алады. Олар неміс Weiße Frauen-нен гөрі әлсіз болды, көбінесе күдікті жандардың шамдарын сөндіріп немесе ұятты сүйісқан дыбыстар шығарып, ата-аналардың қате түсінуіне себеп болар еді». Pixy Light сонымен қатар «жарық жарық» деп аталатын құбылыспен де байланысты, бұл ескі норвегтердің қабірлерін күзеткен нәрсе болуы мүмкін. Корнуолл фольклорында Пикси Лайт Колт пиксимен де байланысты. «Колт пикси – ат түріне енген және басқа аттарды адастыру үшін ыңғайсыздық тудыру сияқты ойын-құлықтар жасауды ұнататын пикси». Гернсиде бұл жарық «faeu boulanger» (айналған от) деп аталады және ол жоғалған жан деп есептеледі. Осы құбылысқа тап болғанда, дәстүр екі емді ұсынады. Біріншісі – бас киімді немесе пальтоны кері бұру. Бұл faeu boulanger-дің қозғалысын тоқтатады. Екіншісі – пышақты жерге, жүзі тік қарап, қадап қою. Faeu өзін-өзі өлтіруге тырысып, пышаққа шабуыл жасайды. Виссп шотландтық таулы аймақтарында Спанки деп те аталды, онда ол байланысшы бала (ақылына жаяу жүргіншілерге жолды жарықтандыру үшін жалындаған отты алып жүретін бала) немесе әрқашан артқа шегінетіндей көрінетін жарық түрінде пайда болар еді, соның салдарынан саяхатшыларды жойылуға апарып соқтыратын. Сондай-ақ, Спанкиге түнде кемелердің құлауына кінә тағылды, өйткені ол құрлықта көрініп, портының жарығы деп қате түсінілді. Шотландия фольклорындағы басқа да әңгімелерде осы құпия жарықтарды өлімнің белгісі немесе бір кезде тірі болған адамдардың рухы деп есептейді. Олар көбінесе көлдердің үстінде немесе жерлеу процессиясы өткен жолдарда пайда болар еді. Кейде Гебрид аралдарында көрінетін таңғажайып жарық teine sith, яки «әулие жарығы» деп аталады, бірақ оның және әулиелер әулеті арасында тікелей байланыс болған жоқ.

In Welsh folklore, it is said that the light is "fairy fire" held in the hand of a púca, or pwca, a small goblin like fairy that mischievously leads lone travellers off the beaten path at night. As the traveller follows the púca through the marsh or bog, the fire is extinguished, leaving them lost. The púca is said to be one of the Tylwyth Teg, or fairy family. In Wales the light predicts a funeral that will take place soon in the locality. Wirt Sikes in his book British Goblins mentions the following Welsh tale about púca. A peasant travelling home at dusk sees a bright light travelling along ahead of him. Looking closer, he sees that the light is a lantern held by a "dusky little figure", which he follows for several miles. All of a sudden he finds himself standing on the edge of a vast chasm with a roaring torrent of water rushing below him. At that precise moment the lantern carrier leaps across the gap, lifts the light high over its head, lets out a malicious laugh and blows out the light, leaving the poor peasant a long way from home, standing in pitch darkness at the edge of a precipice. This is a fairly common cautionary tale concerning the phenomenon; however, the ignis fatuus was not always considered dangerous. There are some tales told about the will o' the wisp being guardians of treasure, much like the Irish leprechaun leading those brave enough to follow them to sure riches. Other stories tell of travellers getting lost in the woodland and coming upon a will o' the wisp, and depending on how they treated the will o' the wisp, the spirit would either get them lost further in the woods or guide them out. Also related, the pixy light from Devon and Cornwall which leads travellers away from the safe and reliable route and into the bogs with glowing lights. "Like Poltergeist they can generate uncanny sounds. They were less serious than their German Weiße Frauen kin, frequently blowing out candles on unsuspecting courting couples or producing obscene kissing sounds, which were always misinterpreted by parents." Pixy Light was also associated with "lambent light" which the Old Norse might have seen guarding their tombs. In Cornish folklore, Pixy Light also has associations with the Colt pixie. "A colt pixie is a pixie that has taken the shape of a horse and enjoys playing tricks such as neighing at the other horses to lead them astray". In Guernsey, the light is known as the faeu boulanger (rolling fire), and is believed to be a lost soul. On being confronted with the spectre, tradition prescribes two remedies. The first is to turn one's cap or coat inside out. This has the effect of stopping the faeu boulanger in its tracks. The other solution is to stick a knife into the ground, blade up. The faeu, in an attempt to kill itself, will attack the blade. The will o' the wisp was also known as the Spunkie in the Scottish Highlands where it would take the form of a linkboy (a boy who carried a flaming torch to light the way for pedestrians in exchange for a fee), or else simply a light that always seemed to recede, in order to lead unwary travellers to their doom. The spunkie has also been blamed for shipwrecks at night after being spotted on land and mistaken for a harbour light. Other tales of Scottish folklore regard these mysterious lights as omens of death or the ghosts of once living human beings. They often appeared over lochs or on roads along which funeral processions were known to travel. A strange light sometimes seen in the Hebrides is referred to as the teine sith, or "fairy light", though there was no formal connection between it and the fairy race.

Океания

Австралиядағы баламасы, Мин Мин жарығы деп белгілі, қараңғы түскеннен кейін шөлдің кейбір аймақтарында көрінеді деп хабарланады. Көрінгендердің көп бөлігі Ла-Манш аймағында тіркелген. Бұдан әрі, фосфин қосалқы өнім ретінде фосфор пентоксидін шығарады, ол су буымен жанасқанда фосфор қышқылын түзетіп, кейде "игнис фатуспен бірге байқалатын" деп сипатталатын "қою ылғалдылықты" түсіндіруге болады.

Тарихи түсіндірмелері

Табиғи газдардың "сүлгілік" құбылысын тудыруы туралы идеяны Людвиг Лаватердің еңбектерінде айтылғандай, 1596 жылға дейін табуға болады. 1776 жылы Алессандро Вольта алғаш рет метан батпақ газымен өзара әрекеттесетін табиғи электр құбылыстары (мысалы, найзағай) ignis fatuus себебі болуы мүмкін деп ұсынды. Бұл пікірді британдық ғалым Джозеф Пристли өзінің "Ауаның әртүрлі түрлері туралы тәжірибелер мен байқаулар" (1772–1790) атты еңбектер сериясында және француз физигі Пьер Бертолон де Сент-Лазар "Метеорлардың электр қуаты" (1787) еңбегінде қолдады. Шұңқырлық газ гипотезасының алғашқы сыншылары оны әртүрлі себептермен, соның ішінде өздігінен жанудың мүмкін еместігі, кейбір байқалған ignis fatuus-та жылудың болмауы, ignis fatuus-тың жақындаған кезде кері шегінуінің ерекше мінез-құлқы және шарлы найзағай туралы әртүрлі мәліметтер (ол да ignis fatuus-тың бір түрі ретінде жіктелді) ретінде қабылдамады. Ignis fatuus-тың жақындаған кезде кері шегінуін ауаның жақын жердегі қозғалатын заттардың қоздыруымен, газдардың таралуына себепші болуымен түсіндіруге болады. Бұл 1832 жылы майор Луи Блессонның түрлі жерлердегі тәжірибелер сериясынан кейін жарияланған ignis fatuus-пен бірнеше жақын өзара әрекеттесудің егжей-тегжейлі есептерінде байқалды. Оның алғаш рет Германияның Ньюмарк аймағындағы Горбиц орманның терең аңғарындағы батпақ жерінде кездескені ерекше. Блессон судың ілгекті қаптамамен жабылғанын және күндіз белгілі бір аймақтардан көптеп көтерілетін көпіршіктерді байқауға болатындығын байқады. Түнде Блессон сол аймақтарда көк-қызғылт жалынды байқап, оны көтеріліп жатқан газға байланысты деп тұжырымдады. Ол бірнеше күн бойы осы құбылысты зерттеп, жалындардың оған жақындауға тырысқан сайын артқа шегінгенін байқады. Ақырында ол жарықтың себебі газдың тұтануынан екендігін растады. Британдық ғалым Чарльз Томлинсон "Айқын төменгі метеорлар туралы" (1893) еңбегінде Блессонның тәжірибелерін сипаттады. Мұнда автор (Сэм Ф. Брэхам) оны былайша сипаттайды: "Бұл кейде шіркеулер мен батпақты жерлерде би билеп жүрген белгісіз жарық. Оның қалай пайда болатынын ешкім білмейді, ал химияшылар оның табиғатын анықтау үшін үнемі тәжірибелер жүргізіп келеді. Ол батпақ газы мен фосфорланған сутектің араласуынан пайда болады деп есептеледі, ал фосфорланған сутек бірден тұтанады. Бірақ бұл теория нақты дәлелденген жоқ". Осыған байланысты гипотеза фосфиннің табиғи химиолюминесценциясына қатысты. 2008 жылы итальяндық химиктер Луиджи Гарлашелли мен Паоло Бошетти Миллстің тәжірибелерін қайта жасауға тырысты. Олар фосфинді ауа мен азотпен араластырып, әлсіз салқын жарық шығарды. Гарлашелли мен Бошеттінің айтуынша, жарық аз болған жағдайда адам көзі түстерді оңай ажырата алмайды. Газдардың концентрациясын және қоршаған ортаның жағдайын (температура, ылғалдылық және т.б.) реттеу арқылы түтін мен иісін жоюға немесе байқалмайтын деңгейге жеткізуге мүмкіндік болды. Гарлашелли мен Бошетти Миллспен келісіп, суық жалынның басқа да жалынды жарықтардың себебі болуы мүмкін екендігін айтты. 1993 жылы профессорлар Дерр мен Персингер кейбір ignis fatuus геологиялық шығу тегі болуы мүмкін деп ұсынды, олар тектоникалық қысым кезінде пьезоэлектрлік жолмен пайда болады. Бұзылған жерлерді жылжытатын толқындар да тау жыныстарын қыздырып, ондағы суды буландырады. Кварц, кремний немесе мырыш сияқты пьезоэлектрлік затты қамтитын тау жыныстары немесе топырақ, топырақ арқылы буланған су бағанасы арқылы жер бетіне жіберілетін электр қуатын да шығарады, ол жерде қандай да бір жолмен жер жарықтары болып көрінеді. Бұл жарықтардың неге электрлі, бейтарап, тіпті ақылды болып көрінетінін түсіндіреді. Бұл құбылыс орманды мекендейтін түрлі микроорганизмдер мен жәндіктердің биолюминесценциясына байланысты болуы мүмкін. Кейбір саңырауқұлақтар, мысалы, бал саңырауқұлақтары, химиялық реакциялар кезінде ақ шірігін пайда ететін кезде шығатын жабайы жарқырауды жұмбақ ерік-жігер немесе түлкі отты шамдар деп қате түсіну мүмкін. Өрмекшілер сияқты, жұлдызды жарықпен ойдан шығаратын биолюминесцентті организмдер көп. Жарық отты жасушалардың үлкен орманда өмір сүруінің әсерінен жарық шашырауы, бұл құбылысты түсіндіреді. Barn owls ақ қауырсындары Айдан жеткілікті жарық шашып, оны "осыртқы" ретінде көрсетуге болады; сондықтан жарық қозғалысының, басқа жарықтарға әсер етудің мүмкіндігі және т.б. Ignis fatuus байқаулары қазіргі кезде сирек хабарланады. Бұл төмендеудің себебі соңғы ғасырлардағы батпақ жерлерді кептіру және мелиорациялау, мысалы, бұрынғы кең Fenlands аймағының Шығыс Англиядағы егістік жерлерге айналуы деп саналады.

The idea of the will o' the wisp phenomena being caused by natural gases can be found as early as 1596, as mentioned in the works of Ludwig Lavater. In 1776 Alessandro Volta first proposed that natural electrical phenomena (like lightning) interacting with methane marsh gas may be the cause of ignis fatuus. This was supported by the British polymath Joseph Priestley in his series of works Experiments and Observations on Different Kinds of Air (1772–1790); and by the French physicist Pierre Bertholon de Saint Lazare in De l'électricité des météores (1787). Early critics of the marsh gas hypothesis often dismissed it on various grounds including the unlikeliness of spontaneous combustion, the absence of warmth in some observed ignis fatuus, the odd behavior of ignis fatuus receding upon being approached, and the differing accounts of ball lightning (which was also classified as a kind of ignis fatuus). The apparent retreat of ignis fatuus upon being approached might be explained simply by the agitation of the air by nearby moving objects, causing the gases to disperse. This was observed in the very detailed accounts of several close interactions with ignis fatuus published earlier in 1832 by Major Louis Blesson after a series of experiments in various localities where they were known to occur. Of note is his first encounter with ignis fatuus in a marshland between a deep valley in the forest of Gorbitz, Newmark, Germany. Blesson observed that the water was covered by an iridescent film, and during day time, bubbles could be observed rising abundantly from certain areas. At night, Blesson observed bluish purple flames in the same areas and concluded that it was connected to the rising gas. He spent several days investigating the phenomenon, finding to his dismay that the flames retreated every time he tried to approach them. He eventually succeeded and was able to confirm that the lights were indeed caused by ignited gas. The British scientist Charles Tomlinson in On Certain Low Lying Meteors (1893) described Blesson's experiments. where the author (Sam F. Braham), describes it as follows:

<blockquote>'This is an uncertain light which may sometimes be seen dancing over churchyards and marshy places. No one really know how it is produced, and chemists are continually experimenting to discover its nature. It is thought that it is formed by the mixing of marsh gas, which is giving off decaying vegetable matter, with phosphoretted hydrogen, a gas which ignites instantly. But this theory has not been definitely proved.' A related hypothesis involves the natural chemiluminescence of phosphine. In 2008 the Italian chemists Luigi Garlaschelli and Paolo Boschetti attempted to recreate Mills' experiments. They successfully created a faint cool light by mixing phosphine with air and nitrogen. Though the glow was still greenish in colour, Garlaschelli and Boschetti noted that under low light conditions, the human eye cannot easily distinguish between colours. Furthermore, by adjusting the concentrations of the gases and the environmental conditions (temperature, humidity, etc. ), it was possible to eliminate the smoke and smell, or at least render it to undetectable levels. Garlaschelli and Boschetti also agreed with Mills that cold flames may also be a plausible explanation for other instances of ignis fatuus. In 1993 professors Derr and Persinger proposed that some ignis fatuus may be geologic in origin, piezoelectrically generated under tectonic strain. The strains that move faults would also heat up the rocks, vaporizing the water in them. Rock or soil containing something piezoelectric, like quartz, silicon, or arsenic, may also produce electricity, channelled up to the surface through the soil via a column of vaporized water, there somehow appearing as earth lights. This would explain why the lights appear electrical, erratic, or even intelligent in their behaviour. The will o' the wisp phenomena may occur due to the bioluminescence of various forest dwelling micro organisms and insects. The eerie glow emitted from certain fungal species, such as the honey fungus, during chemical reactions to form white rot could be mistaken for the mysterious will o' the wisp or foxfire lights. There are many other bioluminescent organisms that could create the illusions of fairy lights, such as fireflies. Light reflecting off larger forest dwelling creatures could explain the phenomenon of will o' the wisp moving and reacting to other lights. The white plumage of Barn owls may reflect enough light from the Moon to appear as a will o' the wisp; hence the possibility of the lights moving, reacting to other lights, etc. Ignis fatuus sightings are rarely reported today. The decline is believed to be the result of the draining and reclamation of swamplands in recent centuries, such as the formerly vast Fenlands of eastern England which have now been converted to farmlands.