Кіріспе
Мексикадағы екі таудың пайда болуы туралы аңыз Попокатепеттл және Изтачиуатл Попокатепеттл ("Түтін тауы") және Изтачиуатл ("ақ әйел" науатл тілінде, кейде испан тілінде "уқып жатқан әйел" деп аталады) IztaciuaatlPopocatépetl ұлттық паркі, Мексика алқабы мен олардың өмір сүруін түсіндіретін түрлі аңыздар. Ең көп таралған нұсқасы - ханшайым Иштачиуатль мен жауынгер Попокатепеттлдің науа романсы. Бұл ертегі бірнеше түрлі нұсқада жазылған. 2006 жылдың қыркүйегінде Смитсондан институтында өткен "Миф, өлім мен өлместік: Мексика Музеосының Сумая музейінен алынған шығармалар" атты көрмеде баяндалған бір нұсқаға негізделген түйіндеме.
Popocatépetl and Iztaccíhuatl refers to the volcanoes Popocatépetl ("the Smoking Mountain") and Iztaccíhuatl ("white woman" in Nahuatl, sometimes called the Mujer Dormida "sleeping woman" in Spanish) in Iztaccíhuatl–Popocatépetl National Park, which overlook the Valley of Mexico and the various myths explaining their existence. The most common variety relates the Nahua romance of the princess Iztaccíhuatl and the warrior Popocatépetl. This tale is recorded in several different versions. A summary based on one version as recounted at a September 2006 "Myth, Mortals and Immortality: Works from the Museo Soumaya de México" exhibition at the Smithsonian Institution.
Нахуа аңыздары
Ацтек мифологиясында Иштачиуатль - әкесінің жауынгерлерінің бірі Попокатепетті сүйген ханшайым. Император Попокатепеттлді Оахакадағы соғысқа жіберіп, қайтып оралған кезде Иштачихуатльді әйеліне алып қалуға уәде берді (Иштачихуатлдың әкесі ол бұлай етпейді деп болжады). Истачиуаттлға Попокатепеттл шайқаста қаза тапқан деген жалған хабар жеткенде, ол сол хабарға сеніп, қайғыдан көз жұмды. Попокатепеттл өзінің сүйіктісінің өлгенін көріп, оның денесін Теночтитланның сыртындағы жерге алып барып, қабірінің жанында тізе бүкті. Құдайлар оларды қармен жауып, тауларға айналдырды. Иштачиуаттың тауы "Ұйқылы әйел" деп аталады (Науаль тілінде бұл атау "ақ" және "әйел" деген сөзден шыққан "ақ әйелді" білдіреді), өйткені ол арқасында жатқан әйелге ұқсайды және көбінесе қармен қапталған. Попокатепеттл белсенді жанартау болып, сүйіктісін жоғалтып алғаннан кейін жер бетіне жауын жаудырды. Тетельцинго, Морелос штатының науаль тілінде сөйлейтін адамдары басқа бір аңыз айтып берді. Бұл екі таудың арасында орналасқан континенттік бөліністің және Транс-Мексикалық жанартау белдеуінің тас таулар тізбегінің пайда болуы болды. Ақырында Попокатепеттл ашу-ызаға толы болып, Nevado de Toluca өзенінің басын кескен үлкен мұз түйіршігін лақтырып жіберді. Невадоның жоғарғы жағы жазық, кең иықтары бар, бірақ басы жоқ. Бұл аңыз апатты атылулардың естелігін сақтай алады. Иштачиуатль мен Попокатепеттл туралы ең танымал аңыз ежелгі науалар заманында тараған. Бұл ауызша айтылған салт-дәстүрден шыққандықтан, осы оқиғаның көптеген нұсқалары, осы оқиғаны айтып беретін өлеңдер мен әндер бар: Конкистадор Эрнан Кортес Мексикаға келгенге дейін көптеген жылдар бұрын ацтектер қазіргі Мексика қаласы Теночтитлан қаласында өмір сүрді. Ацтектердің басшысы атақты император болды, оны барлық тума жерліктер жақсы көретін. Император мен оның әйелі, император қызы, балалары болмағандықтан, қатты уайымдады. Бір күні патшайым императорға бала туатынын айтады. Қыз бала дүниеге келді, ол да анасындай сұлу еді. Олар оны "изтацихуатль" деп атады, бұл науаль тілінде "ақ әйел" дегенді білдіреді. Барлық тума жерліктер Изтаны жақсы көреді, ал оның ата-анасы оны ацтектердің императрицасы болуға дайындады. Ол өскенде, Попока деген рудың капитанына ғашық болады, бірақ император оларға үйленуге рұқсат бермейді. Бір күні империяның тағдырымен байланысты соғыс басталды, ацтек жауынгерлері оңтүстікке қарай жаумен күресуге аттанды. Император Попокаға дұшпанның басын соғыстан алып келу керектігін айтты, сонда ол оның қызына үйленуі мүмкін. Бірнеше ай бойы соғыс жүргізгеннен кейін Попоканы жек көретін жауынгер императорға жалған хабар жіберді. Хабарда оның әскері соғыста жеңіске жеткені, бірақ Попока шайқаста қаза тапқаны айтылған. Патша бұл хабарды естігенде қатты қапаланды, ал Иза бұл хабарды естігенде жылап кетті. Ол сыртқа шығуға қарсы болып, тамақ ішпеді. Бірнеше күннен кейін ол ауырып, қайғыдан қайтыс болды. Император Изаның жерлеуін дайындап жатқанда, Попока мен оның жауынгерлері соғыстан жеңіске жетіп оралды. Император Попоканы көргенде таңғалды, бірақ таққа отыруға дайын болды, бірақ Попока оны қабылдамады, өйткені ол тек Изтамен үйленгісі келді. Император Изаның жүрегі жараланып, қайтыс болғанын хабарлады. Попока императорға жалған хабар жіберген жауынгерлерді өлтірді. Содан кейін Ізтаның денесін алып, қаладан кетіп қалды. Ол ұзақ жүріп, таудың басына жетіп, жауынгерлеріне гүлденген үстел жасап, оның үстіне Изаны жайды. Содан кейін ол Ізтаны күзетіп, тізе бүгіп, қайғыдан қайтыс болды. Попоканың құрбандығына құдайлар қатты қобалжып, үстелдер мен денелерді үлкен жанартауларға айналдырды. Ең үлкені Попокатепеттл, нуаль тілінде "түтінді тау" дегенді білдіреді. Кейде ол түтін тастайды, бұл оның жанында ұйықтап жатқан Изацциуаттлға әлі де назар аударатынын көрсетеді. Тағы бір әңгіме бұрынғысына ұқсас: кейбір жауынгерлер Попоканың Изамен бірге болғанын қаламады, өйткені олар оны өздері ұнатты; және императорға Попоканың өлгенін айтып хабар жіберді. Іза қатты қайғырып, қайғыдан қайтыс болды. Попока қайтып келгенде, Изаның өлімі туралы естіп, өзі де қайғырды. Ол Ізтаның денесін алып қала сыртына шығып, жауынгерлеріне өзі мен Ізта үшін үйінді жасауды бұйырды. Ол Ізтаның денесін бір төбеге қойып, екіншісіне түтін шамымен көтерілді. Ол сол жерде мәңгі қалады, Изаға қарап, уақыт өте келе, топырақ, қар, таулар, табиғат анасы оларды жауып, үлкен тауларға айна�...
Many years before conquistador Hernán Cortés came to Mexico, the Aztecs lived in Tenochtitlan, today's Mexico City. The chief of the Aztecs was a famous Emperor, who was loved by all the natives. The Emperor and his wife, the Empress, were very worried because they had no children. One day the Empress said to the Emperor that she was going to give birth to a child. A baby girl was born and she was as beautiful as her mother. They called her Iztaccíhuatl, which in Náhuatl means "white lady". All the natives loved Izta, and her parents prepared her to be the Empress of the Aztecs. When she grew up, she fell in love with a captain of a tribe, his name was Popoca, however the Emperor would not allow them to marry. One day, a war broke out with the fate of the Empire at stake, and the Aztec warriors had to go South to fight the enemy. The Emperor told Popoca that he had to bring the head of the enemy chief back from the war, so he could marry his daughter. After several months of combat, a warrior who hated Popoca sent a false message to the Emperor. The message said that his army had won the war, but that Popoca had died in battle. The Emperor was very sad when he heard the news, and when Izta heard she could not stop crying. She refused to go out and did not eat any more. A few days later, she became ill and she died of sadness. When the Emperor was preparing Izta's funeral, Popoca and his warriors returned victorious from the war. The Emperor was taken aback when he saw Popoca but prepared to offer the throne, to which Popoca turned down as he only wanted to marry Izta. The Emperor announced that Izta had died of a broken heart. Popoca killed the warriors who had sent the false message to the Emperor. He then took Izta's body and left the town. He walked a long way until he arrived at some mountains where he ordered his warriors to build a funeral table with flowers and he put Izta lying on top. Then he knelt down to watch over Izta and died of sadness too. The Gods were touched by Popoca's sacrifice and turned the tables and the bodies into great volcanoes. The biggest volcano is Popocatépetl, which in Náhuatl means "smoking mountain". He sometimes throws out smoke, showing that he is still watching over Iztaccíhuatl, who sleeps by his side
Another tale is much like the one before: Some warriors did not want Popoca to be with Izta, since they liked her themselves; and sent a message to the emperor saying that Popoca died. Izta became very sad and died of grief. When Popoca returned, he heard about Izta's death and became sad himself. He went out of town with Izta's body and ordered his soldiers to make a mound for him and Izta. He put Izta's body on one mound and got onto the other with a smoking torch. He remains there forever, looking after Izta, and, as time passed, dirt, snow, rocks, and Mother Nature covered them, turning them into great mountains. Popoca's torch is still smoking as a reminder of what happened.