Кіріспе

Мексикадағы екі таудың пайда болуы туралы аңыз Попокатепеттл және Изтачиуатл Попокатепеттл ("Түтін тауы") және Изтачиуатл ("ақ әйел" науатл тілінде, кейде испан тілінде "уқып жатқан әйел" деп аталады) IztaciuaatlPopocatépetl ұлттық паркі, Мексика алқабы мен олардың өмір сүруін түсіндіретін түрлі аңыздар. Ең көп таралған нұсқасы - ханшайым Иштачиуатль мен жауынгер Попокатепеттлдің науа романсы. Бұл ертегі бірнеше түрлі нұсқада жазылған. 2006 жылдың қыркүйегінде Смитсондан институтында өткен "Миф, өлім мен өлместік: Мексика Музеосының Сумая музейінен алынған шығармалар" атты көрмеде баяндалған бір нұсқаға негізделген түйіндеме.

Нахуа аңыздары

Ацтек мифологиясында Иштачиуатль - әкесінің жауынгерлерінің бірі Попокатепетті сүйген ханшайым. Император Попокатепеттлді Оахакадағы соғысқа жіберіп, қайтып оралған кезде Иштачихуатльді әйеліне алып қалуға уәде берді (Иштачихуатлдың әкесі ол бұлай етпейді деп болжады). Истачиуаттлға Попокатепеттл шайқаста қаза тапқан деген жалған хабар жеткенде, ол сол хабарға сеніп, қайғыдан көз жұмды. Попокатепеттл өзінің сүйіктісінің өлгенін көріп, оның денесін Теночтитланның сыртындағы жерге алып барып, қабірінің жанында тізе бүкті. Құдайлар оларды қармен жауып, тауларға айналдырды. Иштачиуаттың тауы "Ұйқылы әйел" деп аталады (Науаль тілінде бұл атау "ақ" және "әйел" деген сөзден шыққан "ақ әйелді" білдіреді), өйткені ол арқасында жатқан әйелге ұқсайды және көбінесе қармен қапталған. Попокатепеттл белсенді жанартау болып, сүйіктісін жоғалтып алғаннан кейін жер бетіне жауын жаудырды. Тетельцинго, Морелос штатының науаль тілінде сөйлейтін адамдары басқа бір аңыз айтып берді. Бұл екі таудың арасында орналасқан континенттік бөліністің және Транс-Мексикалық жанартау белдеуінің тас таулар тізбегінің пайда болуы болды. Ақырында Попокатепеттл ашу-ызаға толы болып, Nevado de Toluca өзенінің басын кескен үлкен мұз түйіршігін лақтырып жіберді. Невадоның жоғарғы жағы жазық, кең иықтары бар, бірақ басы жоқ. Бұл аңыз апатты атылулардың естелігін сақтай алады. Иштачиуатль мен Попокатепеттл туралы ең танымал аңыз ежелгі науалар заманында тараған. Бұл ауызша айтылған салт-дәстүрден шыққандықтан, осы оқиғаның көптеген нұсқалары, осы оқиғаны айтып беретін өлеңдер мен әндер бар: Конкистадор Эрнан Кортес Мексикаға келгенге дейін көптеген жылдар бұрын ацтектер қазіргі Мексика қаласы Теночтитлан қаласында өмір сүрді. Ацтектердің басшысы атақты император болды, оны барлық тума жерліктер жақсы көретін. Император мен оның әйелі, император қызы, балалары болмағандықтан, қатты уайымдады. Бір күні патшайым императорға бала туатынын айтады. Қыз бала дүниеге келді, ол да анасындай сұлу еді. Олар оны "изтацихуатль" деп атады, бұл науаль тілінде "ақ әйел" дегенді білдіреді. Барлық тума жерліктер Изтаны жақсы көреді, ал оның ата-анасы оны ацтектердің императрицасы болуға дайындады. Ол өскенде, Попока деген рудың капитанына ғашық болады, бірақ император оларға үйленуге рұқсат бермейді. Бір күні империяның тағдырымен байланысты соғыс басталды, ацтек жауынгерлері оңтүстікке қарай жаумен күресуге аттанды. Император Попокаға дұшпанның басын соғыстан алып келу керектігін айтты, сонда ол оның қызына үйленуі мүмкін. Бірнеше ай бойы соғыс жүргізгеннен кейін Попоканы жек көретін жауынгер императорға жалған хабар жіберді. Хабарда оның әскері соғыста жеңіске жеткені, бірақ Попока шайқаста қаза тапқаны айтылған. Патша бұл хабарды естігенде қатты қапаланды, ал Иза бұл хабарды естігенде жылап кетті. Ол сыртқа шығуға қарсы болып, тамақ ішпеді. Бірнеше күннен кейін ол ауырып, қайғыдан қайтыс болды. Император Изаның жерлеуін дайындап жатқанда, Попока мен оның жауынгерлері соғыстан жеңіске жетіп оралды. Император Попоканы көргенде таңғалды, бірақ таққа отыруға дайын болды, бірақ Попока оны қабылдамады, өйткені ол тек Изтамен үйленгісі келді. Император Изаның жүрегі жараланып, қайтыс болғанын хабарлады. Попока императорға жалған хабар жіберген жауынгерлерді өлтірді. Содан кейін Ізтаның денесін алып, қаладан кетіп қалды. Ол ұзақ жүріп, таудың басына жетіп, жауынгерлеріне гүлденген үстел жасап, оның үстіне Изаны жайды. Содан кейін ол Ізтаны күзетіп, тізе бүгіп, қайғыдан қайтыс болды. Попоканың құрбандығына құдайлар қатты қобалжып, үстелдер мен денелерді үлкен жанартауларға айналдырды. Ең үлкені Попокатепеттл, нуаль тілінде "түтінді тау" дегенді білдіреді. Кейде ол түтін тастайды, бұл оның жанында ұйықтап жатқан Изацциуаттлға әлі де назар аударатынын көрсетеді. Тағы бір әңгіме бұрынғысына ұқсас: кейбір жауынгерлер Попоканың Изамен бірге болғанын қаламады, өйткені олар оны өздері ұнатты; және императорға Попоканың өлгенін айтып хабар жіберді. Іза қатты қайғырып, қайғыдан қайтыс болды. Попока қайтып келгенде, Изаның өлімі туралы естіп, өзі де қайғырды. Ол Ізтаның денесін алып қала сыртына шығып, жауынгерлеріне өзі мен Ізта үшін үйінді жасауды бұйырды. Ол Ізтаның денесін бір төбеге қойып, екіншісіне түтін шамымен көтерілді. Ол сол жерде мәңгі қалады, Изаға қарап, уақыт өте келе, топырақ, қар, таулар, табиғат анасы оларды жауып, үлкен тауларға айна�...