Кіріспе

Балқандағы танылмаған прото-мемлекет (1991-1996); қазіргі Босния мен Герцеговинаның бөлігі Хорват Герцеговина Республикасы Босния мен Герцеговинадағы танылмаған геосаяси ұйым және квазимемлекет болды. Ол 1991 жылы 18 қарашада Хорват Босния мен Герцеговинасы қауымдастығы атауымен Босния мен Герцеговина аумағында "саяси, мәдени, экономикалық және аумақтық бүтіндік" ретінде жарияланды және 1996 жылы 14 тамызда жойылды. 1991 жылы 12 қарашада Боснияның солтүстігінде жарияланған Хорват Посавинасы қауымдастығы 1992 жылы қазанда Босния мен Герцегке қосылды. Өзінің жарияланған шекараларында Герцег Босниясы елдің шамамен 30% -ын қамтыды, бірақ бүкіл аумақты тиімді бақылауға алмады, өйткені оның кейбір бөліктері Босния соғысының басында Серб Республикасы армиясына (VRS) берілді. Герцег-Боснияның қарулы күштері, Хорват қорғаныс кеңесі (HVO) 1992 жылы 8 сәуірде құрылды және бастапқыда Босния және Герцеговина Республикасы армиясымен одақтасып шайқасты. 1992 жылдың соңында олардың қарым-қатынастары нашарлап, хорват-босния соғысына әкелді. Босния және Герцеговина Республикасының Конституциялық соты 1992 жылдың 14 қыркүйегінде Герцег Боснияны конституцияға қайшы деп жариялады. Герцег Босния ресми түрде Босния мен Герцеговина Республикасының үкіметін мойындады және мемлекет ішінде мемлекет ретінде жұмыс істеді, ал оның кейбір басшылары субъектінің бөлінуін және Хорватиямен бірігуін жақтады. 1993 жылдың 28 тамызында Босния мен Герцеговина Оуэн Столтенберг жоспарының ұсынысы бойынша үш республиканың одағы ретінде Босния мен Герцеговинаны қарастырған республика деп жарияланды. Оның астанасы Мостар болды, ол кезде соғыс аймағы болды, ал тиімді бақылау орталығы Грудеде болды. 1994 жылдың наурыз айында босниялықтар мен хорваттар арасындағы қақтығысты тоқтатқан Вашингтон келісіміне қол қойылды. Келісімге сәйкес Герцег Босниясы Босния және Герцеговина Федерациясына қосылуға тиіс еді, бірақ ол 1996 жылы ресми түрде жойылғанға дейін өмір сүруін жалғастырды.

Этимология

Герцег Босния термині 19 ғасырдың аяғында пайда болды және саяси коннотацияларсыз Босния мен Герцеговинаның синоними ретінде қолданылды. Ол көбінесе халық поэмаларында Босния мен Герцеговинаның поэтикалық атауы ретінде кездесті. Бұл терминді ең алғашқы рет хорват жазушысы Иван Зовко 1899 жылы жазған "Хорваттық Боснияның дәстүрі мен әдет-ғұрыптарында" деген кітабында айтқан. Хорват тарихшысы Фердо Шишич бұл терминді 1908 жылы "Герцег Боснияны аннексия кезінде" деген кітабында қолданған. ХХ ғасырдың бірінші жартысында Герцег Босния атауын Хамдиха Крешевлякович пен Доминик Мандич және хорват саясаткерлері Владко Мачек пен Младен Лоркович сияқты тарихшылар қолданды. Оның қолданылуы ХХ ғасырдың екінші жартысында 1991 жылға дейін және Герцег Босниясының хорват қауымдастығы жарияланға дейін азайды. 1990 жылдан бастап ол Босния мен Герцеговинадағы хорват аумақтық бірлігінің атауы ретінде қолданылып келеді. 1994 жылы наурыз айында Вашингтон келісіміне қол қойылып, Босния мен Герцеговина Федерациясы құрылғаннан кейін оның бір кантоны Герцег Босния кантоны деп аталды. 1997 жылы бұл атауды Босния және Герцеговина Федерациясының Конституциялық Соты конституцияға қайшы деп жариялады және ресми түрде 10-кантон деп аталды.

Өмірбаян

1991 жылдың басында Югославия Коммунистік партиясының 14-ші кезектен тыс съезі аяқталғаннан кейін алты Югославия республикасының басшылары Югославиядағы дағдарысты шешу үшін бірқатар кездесулерді бастады. Сербия басшылығы елдің орталықтандыруын жақты, ал Хорватия мен Словения басшылығы егемен мемлекеттер конфедерациясын немесе федерализацияны жақты. 22 ақпанда Алия Изетбегович Словения мен Хорватияның қалған 4 республикамен еркін байланысын сақтайтын асимметриялық федерацияны ұсынды. Көп ұзамай ол өз ұстанымын өзгертіп, осындай федерацияның алғышарты ретінде егемен Босния мен Герцеговинаны таңдады. 1991 жылы 25 наурызда Хорватия президенті Франжо Туджман Сербия президенті Слободан Милошевичпен Караджорджевода Босния мен Герцеговинаның бөлінуі туралы талқылау үшін кездесті. 6 маусымда Изетбегович пен Македония президенті Киро Глигоров Хорватия, Словения және басқа төрт республика федерациясын ұсынды, оны Милошевич қабылдамады. 13 шілдеде ЕО-ның сол кездегі төрағалық еткен елінің үкіметі басқа ЕО елдеріне Югославия республикаларының шекараларын келісілген өзгерістердің мүмкіндігін зерттеуді ұсынды, бірақ бұл ұсынысты басқа мүшелер қабылдамады. 1991 жылдың шілдесінде Сербия Республикасы мен Сербия мен Черногорияның бірігуімен босниялық сербтер мен босниялықтар арасындағы келісімді өздігінен жариялаған Сербия Республикасының президенті Радован Караджич пен босниялық мұсылман ұйымының вице-президенті Мухамед Филипович жасады. Хорват Демократиялық одағы (HDZ BiH) және Социал-демократиялық партия (SDP BiH) келісімді айыптап, оны хорваттарға қарсы келісім және сатқындық деп атады. Бастапқыда бастаманы құптай отырып, Изетбегович келісімді де қабылдамады. 1991 жылдың шілдесінен 1992 жылдың қаңтарына дейін Хорватияның Тәуелсіздік соғысы кезінде JNA және серб жарым әскерлері Хорватияға шабуыл жасау үшін босниялық аумақты пайдаланды. Хорватия үкіметі босниялық хорваттар мен босниялықтарға қару-жарақ беруге көмектесті, соғыс сонда да таралады деп күтті. 1991 жылдың аяғында Босния мен Герцеговинадағы шамамен 20 000 хорват, көбінесе Герцеговина аймағынан, Хорват Ұлттық гвардиясына қосылды. Хорватиядағы соғыс кезінде босниялық президент Алия Изетбегович теледидардан бейтараптығын жариялап, "бұл біздің соғысымыз емес" деп мәлімдеді және Сараево үкіметі босниялық сербтер мен JNA шабуылға қарсы қорғаныс шараларын қолданбады. Izetbegović JNA талабы бойынша қолданыстағы Аумақтық қорғаныс (TO) күштерін қарусыздануға келісті. Бұл босниялық хорваттар мен босниялық ұйымдармен қарсылық білдірді, олар ТО-ның көптеген нысандары мен қару-жарағын бақылауға алды.

Құру

1991 жылдың қазан айында Герцеговинадағы хорват ауылы Равноға Югослав Халық Армиясы (ЮНА) күштері шабуыл жасап, оны қиратты. Бұл Босния мен Герцеговинадағы хорваттардың алғашқы құрбандары болды. Изетбегович Равноға шабуылға қарсы әрекет жасамады. Босния мен Герцеговинаның басшылығы бастапқыда Югославияның бір бөлігі болып қалуға дайын екенін көрсетті, бірақ кейін біріккен Босния мен Герцеговинаны жақтады. 1991 жылы 12 қарашада Дарио Кордич пен Мате Бобанның төрағалығымен өткен кездесуде ХДЗ БиХ-ның жергілікті партия басшылары "болашақтағы арманға, жалпы хорват мемлекетіне" қол жеткізу саясатын жүргізу туралы келісімге келді және Босния мен Герцеговинада хорват бановинасын жариялау "хорват мәселесінің түпкілікті шешімін табуға және этностық және тарихи шекараларындағы егеменді Хорватияны құруға әкелетін бастапқы кезең" болуы керек деп шешті. Сол күні Боснияның солтүстік-батысындағы Босански Брод муниципалитеттерінде босниялық Посавинаның хорват қауымдастығы жарияланды. 18 қарашада Хорватияның Херцег-Босния автономиялық қоғамдастығы (HZ HB) құрылды, ол бөліну мақсатын көздемеді және "жергілікті өзін-өзі басқарудың құқықтық негізіне" қызмет етеді деп мәлімдеді. Оның құрылуы туралы шешімде "Босния мен Герцеговинаның бұрынғы немесе кез келген басқа Югославияға қатысты тәуелсіздігі бар болғанша, Қоғамдастық Босния мен Герцеговина Республикасының демократиялық жолмен сайланған үкіметін құрметтейді" деп көрсетілген. Бобан оның президенті болып тағайындалды. Бобан кеңесшілерінің бірі Герцеговина Босния тек уақытша шара болып табылады және бүкіл аймақ соңында Босния мен Герцеговинаның ажырамас бөлігі болады деп мәлімдеді. Оның басталуынан бастап Герцег Босния және ХВО басшылығы Хорватия үкіметімен және Хорватия армиясымен (HV) тығыз қарым-қатынаста болды. Хорватияның Жоғарғы Мемлекеттік Кеңесінің отырысында Туджман Герцег Босниясының құрылуы Босния мен Герцеговинадан бөліну шешімі емес екенін айтты. 23 қарашада босниялық үкімет Босния мен Герцеговинаны заңсыз деп жариялады. 1991 жылдың 27 желтоқсанында Хорватияның HDZ және Боснияның HDZ басшылығы Туджманның төрағалығымен Загребте кездесу өткізді. Олар Босния мен Герцеговинаның болашағы, оған қатысты пікірлер арасындағы айырмашылықтар және хорваттық саяси стратегияны құру туралы талқылады. Стьепан Клюич хорваттардың Босния мен Герцеговинада қалуын жақтады, ал Бобан Босния мен Герцеговинаның ыдырау жағдайында Герцег Боснияны тәуелсіз хорват аумағы деп жариялау керектігін айтты, "бұл Хорватия мемлекетіне қосылады, бірақ тек хорват басшылығы [ ] шешкен кезде ғана ". Герцег-Боснияның вице-президенті Кордич Герцег-Босниядағы хорваттардың рухы оның жарияланысынан бері күшейіп, Травник аймағындағы хорваттар "барлық құнға Хорват мемлекетінің бір бөлігі болуға дайын екендігін" мәлімдеді. Сол кездесуде Туджман "суверенитет тұрғысынан қарасақ, Босния мен Герцеговинаның болашағы жоқ" деді және Хорватия саясаты "Хорватияға қолайсыз болғанға дейін [Босния мен Герцеговинаның] егемендігін қолдау" болуы керек деп ұсынды. Ол мұны сербтер Босния мен Герцеговинаны қабылдамайды деген сенімге негіздеді және босниялық өкілдер оған сенбейді және Югославияда қалуды қалайды және мұндай саясат соғыстан құтылады деп ойлады. Туджман "Хорватия халқын мүмкіндігінше кең шекараға жинап алу мүмкіндігі пайдаланған уақыт келді" деп мәлімдеді.

Босния соғысы

1992 жылдың 29 ақпаны мен 1 наурызы аралығында Босния мен Герцеговинада тәуелсіздік туралы референдум өткізілді. Референдумда "Сіз босниялық-герцеговиналық егемендік пен тәуелсіздікті, мұсылмандар, сербтер, хорваттар және басқа да халықтардың тең азаматтар мемлекетін қолдайсыз ба?" деген сұрақ қойылды. Босниялық және босниялық хорваттар бой тәуелсіздікке қатты дауыс берді, бірақ босниялық сербтер референдумды бойкот етті. Сайлаушылардың жалпы қатысуы 63,6% құрады, оның ішінде 99,7% Босния мен Герцеговинаның тәуелсіздігі үшін дауыс берді. 1992 жылы 8 сәуірде Хорватия қорғаныс кеңесі (ХВО) құрылды және Герцег Боснияның ресми әскері болды. Сонымен қатар, босниялықтардың едәуір саны HVO-ға қосылды, олар әскердің 20-30 пайызын құрады. HVO-ның құрылуының заңды негіздемесі Югославия заңдарында көрінді, олар азаматтарға өздерін қорғауға үкімет қабілетсіз немесе оларды қорғауға дайын болмаған кезде өздерін қорғауға мүмкіндік берді. Бобанның айтуынша, ХВО құрылды, өйткені "Требинье муниципалитетіндағы он үш хорват ауылы, оның ішінде Равно, жойылып, босниялық үкімет кейін ештеңе істемеді". Соғыс басталғанда хорват босниялықтары одақ құрды, бірақ уақыт өте келе, шиеленістің артуы мен өзара сенімнің жоқтығына байланысты оның елеулі бұзылуы болды, екі тараптың әрқайсысы сербтермен жеке талқылаулар өткізді, көп ұзамай екі тараптың да бір-біріне қарсы наразылықтары болды. Герцег Босниясының астанасы Мостар 1992 жылдың сәуірінен бастап JNA және кейіннен Серб Республикасы армиясы (VRS) қоршауында болды. Мамыр айының соңында HVO қарсы шабуылға түсті және бір айдан астам ұрыстан кейін VRS күштерін Мостар мен оның айналасындағы аймақтан басып тастады. Хорватия мен Герцеговина басшылығы Изетбеговичке Хорватия мен Босния мен Герцеговинаның конфедерациясын ұсынды, бірақ Изетбегович оны қабылдамады. 1992 жылдың 3 шілдесінде Хорват Босния мен Герцег қауымдастығы 1991 жылдың қарашасындағы алғашқы шешімге енгізілген түзету арқылы ресми түрде жарияланды. Ол өзінің валютасы ретінде хорват динарын және ресми тілі ретінде хорват тілін қабылдады. Оның өз мектеп бағдарламасы мен жергілікті басқару жүйесі бар еді. Алғашқы сөзінде: 1992 жылдың 21 шілдесінде Босния мен Герцеговина мен Хорватия арасындағы достық пен ынтымақтастық туралы келісімге Алия Изетбегович пен Франьо Туджман қол қойды, ол босниялық және хорват күштерінің арасындағы әскери ынтымақтастықты орнатты. Ол көбінесе үйлесімсіз болғанымен, Босния мен Герцеговинаның қорғанысын біртіндеп тұрақтандыруға әкелді. Босния әскеріне қару-жарақ эмбаргосына қарамастан Хорватия арқылы жіберілді. 6 тамыздағы сессияда босниялық президенттік ХВО-ны босниялық қарулы күштердің ажырамас бөлігі ретінде қабылдады. 1992 жылдың 14 қыркүйегінде Босния мен Герцеговинаның Конституциялық соты Герцег Босниясының жариялануын конституциялық емес деп жариялады. Хорват Посавинасы 1992 жылы қазан айында Босния мен Герцеговинаға қосылды. 1992 жылдың аяғында хорваттар мен босниялықтар арасындағы шиеленістер күшейіп, 1993 жылдың басында хорват-босния соғысы өршіді. Боснияның орталық бөлігінде, әсіресе Лашва аңғарында қақтығыстар кеңінен тарады. Екі ай ішінде Боснияның орталық бөлігінің көпшілігі АРБИХ-тың бақылауында болды. 1993 жылдың шілде айының соңында БҰҰ-ның делдалдары Торвальд Столтенберг пен Дэвид Оуэн Босния мен Герцеговинаны үш этникалық республикалар одағына біріктіретін Оуэн Столтенберг жоспарын ұсынды. Сербтер аумақтың 53 пайызын, босниялықтар 30 пайызын, хорваттар 17 пайызын алады. Хорваттар ұсынысты қабылдады, бірақ олар ұсынылған шекараларға қатысты кейбір қарсылықтарын білдірді. Сербтер де бұл ұсынысты қабылдады, ал босниялық тарап жоспарды қабылдамады, ол сербтерден Шығыс және Батыс Босниядағы аумақтарды және хорваттардан Адриатика теңізіне кіруді талап етті. 28 тамызда Оуэн Столтенбергтің бейбітшілік ұсынысына сәйкес Грудеде Хорват Герцег Босния Республикасы "Босния мен Герцеговинадағы хорваттар республикасы" деп жарияланды. Алайда, ол босниялық үкімет тарапынан танылмаған.

Вашингтон келісімі

1994 жылы 26 ақпанда Вашингтон қаласында босниялық үкімет басшылары мен Хорватияның сыртқы істер министрі Мате Гранич арасындағы тұрақты атысты тоқтату және босниялық және хорват аймақтарының конфедерациясын құру мүмкіндіктерін талқылау үшін келіссөздер басталды. Осы уақытқа дейін Босния мен Герцеговинаның HVO-ның бақылауындағы аумақ көлемі 20 пайыздан 10 пайызға дейін төмендеді. Бобан мен ХВО-ның қатал топтары биліктен шығарылды, ал "қылмыстық элементтер" Босния және Герцеговина Республикасы армиясынан (АРБиХ) шығарылды. Американың күшті қысымымен 1 наурызда Вашингтонда босниялық хорваттар федерациясы туралы уақытша келісімге қол жеткізілді. 18 наурызда АҚШ президенті Билл Клинтонның ұйымдастыруымен өткен рәсімде босниялық премьер-министр Харис Силайджич, хорват сыртқы істер министрі Мате Гранич және Герцег Босниясының президенті Крешимир Зубак атысты тоқтату туралы келісімге қол қойды. Келісімге босниялық президент Алия Изетбегович пен хорват президенті Франьо Туджман да қол қойды. Осы келісім бойынша хорваттар мен босниялық үкімет күштерінің біріктірілген аумағы он автономиялы кантонға бөлінді. Бұл босниялық хорват соғысын аяқтады.

Салдары

1995 жылдың қарашасында Хорватия, Босния мен Герцеговина және Сербия президенттері Босния соғысын аяқтаған Дейтон келісімін жасады. Босния мен Герцеговина Федерациясы (ФБиХ) Босния мен Герцеговинаның екі бірлігі ретінде анықталды және оның аумағының 51% -ын қамтыды. Серб Республикасы (RS) қалған 49% -ды құрады. Алайда, келісімді әртүрлі түсіндіруден туындаған оны жүзеге асыруда қиындықтар туындады. Босния мен Герцеговина Федерациясының армиясы АРБХ мен ХВО-ның бірліктерін біріктіру арқылы құрылуы керек еді, бірақ бұл процесс негізінен тиімсіз болды. Федерация 10 кантонға бөлінді. Олардың үшеуі хорваттар, ал бесеуі босниялықтар. Екі кантон этникалық тұрғыдан аралас болды, ал соғыс кезінде бөлінген муниципалитеттерде қатар жергілікті әкімшіліктер қалды. Қауіпкерлердің қайтуы сол кантоннан басталуы тиіс еді. Келісім бойынша Герцеговина босниясы екі апта ішінде жойылады. Федерация тек қағаз жүзінде әрекет етті және Вашингтонның қысымына қарамастан және президенттер Туджман мен Изетбегович хорват және босниялық саясаткерлер жаңа үкіметке қосылатынын уәде еткеніне қарамастан жұмыс істейтін үкімет ретінде жұмыс істей алмады. 1996 жылдың 14 тамызында Герцег-Боснияның осы айдың соңына дейін ресми түрде жойылатыны туралы келісімге қол қойылды. 1997 жылы 24 мамырда Неум қаласында Хорваттардың Хорват қауымдастығы құрылды. 1999 жылғы Еуропалық тұрақтылық бастамасының (ESI) есебіне сәйкес, Герцег-Босния құрылымдары жұмыс істеуді жалғастырды және қатардағы үкімет өзінің қаржы институттарының тәуелсіздігін кеңейту үшін әрекет етті. HDZ басшылары "Герцег босниялық жағы ортақ қаржылық жүйені қабылдай алмайды, өйткені мұндай жүйе босниялық хорваттарға өз армиясын қаржыландыруға және ұзақ мерзімді әлеуметтік міндеттемелерін орындауға мүмкіндік бермейді" деп мәлімдеді. Параллель Герцег Босния бюджет жүйелері хорваттардың бақылауындағы кантондардан түсімдерді жинайды. Герцег-Босния төлем бюросы хорват экономикалық қызметін бақылайды және хорваттың жеке коммуналдық қызметтерін, әлеуметтік қызметтерін, әлеуметтік сақтандыру қорларын және орман шаруашылығын басқарады. Герцеговиналық босниялық оқу бағдарламасы мен Хорватиядан оқулықтар бар жекеленген білім беру жүйесі сақталады. ESI-ның есебіне сәйкес, Герцеговина Боснияға Хорватиядан, әсіресе Қорғаныс министрлігінен қаржылық қолдау жалғасты. Зейнетақы мен білім беру жүйелері мен хорват саясаткерлері мен әскери қызметкерлерінің жалақысы хорват үкіметі тарапынан субсидияланады. Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының (ЕҚЫҰ) соғыстың аяқталғанына екі жыл өткен соң берген есебі Герцег Босния "арнайы және қауіпсіздік мәселесінен бастап, сауда байланыстарына дейін, барлық жағынан Хорватияның бөлігіне айналды" деген тұжырымға келді.

Ауданы мен халқы

Босния мен Герцеговинаның Хорват қауымдастықтары Босния мен Герцеговинаның 30% -ға жуығы 1991 жылдың қарашасында жариялаған шекаралары бойынша кеңейтілді. 1991 жылғы санаққа сәйкес, осы аумақта келесі этностық топтармен 1,238,512 адам болды. Хорваттар 556,274 (44,91%) Мұсылмандар 398,092 (32,14%) Сербтер 203,612 (16,44%) Югославиялықтар 56,092 (4,53%) Басқалар 24,505 (1,98%) Халықаралық қауымдастық ұйымдастырған алғашқы келіссөздер барысында хорват жағы Босния мен Герцеговинаның шамамен 30% -ында хорват ұлттық бірлігін жақтады. Хорват қауымдастықтарының шекаралары сәл өзгерді, бірақ Жепче, Баня-Лука және Приедор айналасындағы хорват анклавтары кірді. Бұл максималистік тәсіл келіссөздер кезінде жақсы жағдай жасау үшін жасалды, бұл міндетті түрде шамадан тыс талаптарды хорват бірлігін оңтайлы қарастыруға дейін азайтады. Герцег-Боснияның жетекші лауазымды адамдарының кейінгі мәлімдемелеріне сүйенсек, хорваттардың аумақтық бірлігінің оңтайлы аумағы 1939 жылғы Хорватияның Бановинасының шекарасында болды, осылайша Герцег-Боснияның шетіндегі босниялықтар мен сербтердің көпшілігі бар аудандарды қоспағанда. Бұл шекаралар Босния мен Герцеговинаның шамамен 26% қамтиды. 1991 жылы бұл аймақтың этникалық құрамы: хорваттар 514,228 (50,94%) мұсылмандар 291,232 (28,85%) сербтер 141,805 (14,05%) югославиялықтар 44,043 (4.36%) басқалар 18,191 (1.80%) Соғыс басталғанда, JNA және VRS күштері Сербтер көпшілік аймақтарын басқаруды қолға алды, олар Герцег Босниясының бөлігі деп жарияланды. 1992 жылдың аяғында Герцег Босния Купресті, Босния Посавинасының көп бөлігін және Яйцеді ВРС-ке жоғалтты. Босния мен Герцеговинаның билігі астындағы аумақ Босния мен Герцеговинаның шамамен 16% -ы хорват этностық аймақтарымен шектелді. Боснияның орталық бөлігін және Мостардың ХВО-ның бақылауындағы жерлеріне ВРС басып алған аймақтардан босниялық босқындардың келуі этникалық құрылымын өзгертіп, хорваттардың үлесін азайтты.

Экономика

1980 жылдардың аяғы мен 1990 жылдардың басында Босния және Герцеговина Социалистік Республикасы Македония Социалистік Республикасымен бірге Югославияның ең кедей республикасы болды. Инфрақұрылым мен өнеркәсіп нашар дамыған. Босния мен Герцеговинаның экономикасы босния соғысы кезінде толығымен құлдырады. Соғысқа дейін табысты жұмыс істеп келген көптеген компаниялар соғыстың басында тоналып, жойылып кетті. Югослав соғыстары салдарынан экономикалық қызмет болмады. Ауыл шаруашылығы өнімінің көлемі азайды, көлік инфрақұрылымы құлдырап, құрылыс іс жүзінде жоқ болды, ал жұмыссыздық өте жоғары болды. Соғыстардың салдарынан 1992 және 1995 жылдар аралығында өнеркәсіптік өндіріс 80%-ға төмендеді, ал әлденеше нашар инфрақұрылым одан әрі төмендеді. Хорваттар соғыстан ең табысты болып шықты. Бұрынғы югослав компаниялары Герцег Босния аумағында орналасқан штаб-пәтерлерсіз қалды. Барлық банктердің штаб-пәтері Сараевода орналасқан. Герцег Боснияда орталық банк болмаған. Жергілікті коммерциялық банктерден несиелер алынды, яғни, тапшылық нақты сектор мен отбасылар секторынан қаржыландырылды. Шетелдік банктердің филиалдары өз қызметін заңды түрде жабуды және Босния мен Герцеговина тәуелсіздігін жариялағаннан кейін жаңа банктер ретінде қайта тіркелуді қажет етті. Герцег Босниядағы ең маңызды банк Hrvatska banka d. d. Mostar болды. Екінші ірі банк Hrvatska poštanska banka болды. Босния мен Герцеговинаның ресми валютасы Босния мен Герцеговина динары болды, бірақ екі қатар валюта да қолданылды: неміс маркасы және хорват динары (кейін хорват кунасы). Вашингтон келісіміне қол қойылғаннан кейін көп ұзамай Герцег Боснияның көп бөлігінде қайта құру жұмыстары қайта басталды. 1994 жылы Босния мен Герцеговинадағы азаматтық жұмыспен қамту соғысқа дейінгі деңгейдің 20% -ын құрады. 1995 жылы хорваттардың көпшілігі тұратын аймақтарда өнеркәсіптік өндірістің өсу қарқыны 25%-ды құрады, орташа жалақы 35%-ға өсті, ал жұмыспен қамту 69% -ға өсті. Ең жоғары өсім бетон өндірісінде тіркелді. Орташа айлық жалақы 250 DEM болды және әрбір қызметкер 50 DEM айлық азық-түлік қосымшасын алды. 1995 жылдың ортасында жұмыссыздық жалпы жұмыс күшінің 50% -ын құрады. 1995 жылы Босния мен Герцеговина Федерациясының ЖІӨ өсімі Хорват-босниялық одақтың жаңартылуымен қамтамасыз етіліп, 28% -ға бағаланды, ал Серб Республикасының ЖІӨ 23% -ға төмендеді.

Әскери

Хорват қорғаныс кеңесі (ХВО) 1992 жылы 8 сәуірде құрылды және ол Герцег Боснияның ресми әскері болды, бірақ босниялық хорват әскери күштерін ұйымдастыру және қаруландыру 1991 жылдың соңында басталды. Әрбiр Герцег Босниясы ауданы өзінің қорғанысына жауап берді, ол Мостар, Томиславград, Витез және Орашьеде орналасқан төрт Операциялық аймақ құрылғанға дейін. Алайда, оперативтік аймақтарды үйлестіруде әрдайым проблемалар болды. 1992 жылы 15 мамырда HVO Қорғаныс департаменті құрылды. Сол кезде HVO бас штабы, негізгі логистикалық база, әскери полиция және персонал басқармасы құрылды. HVO-ның арқауы 1992 жылдың аяғы мен 1993 жылдың басында құрылған бригадалар болды. Олардың ұйымдық-әскери техникасы салыстырмалы түрде жақсы болды, бірақ олар шектеулі және жергілікті шабуылдау әрекеттерін ғана жүргізе алды. Бригадалар әдетте жеңіл артиллерия, миномет, танкіге қарсы және қолдау жасақтары бар үш немесе төрт қарамағындағы жаяу әскер батальонына ие болды. Бригаданың саны бірнеше жүзден бірнеше мыңға дейін, бірақ көпшілігі 2-3 мың адамнан тұратын. 1993 жылдың басында бригадаларды қолдау үшін HVO Home Guard құрылды. Уақыт өте келе HVO күштерін жақсы ұйымдастырды, бірақ олар тек 1994 жылдың басында ғана кәсіби сарбаздардың мобильді бөлімшелері - күзет бригадаларын құра бастады. Еуропалық қоғамдастық бақылау миссиясы (ECMM) 1993 жылдың басында HVO-ның күшін 45 000-55 000 деп бағалады. 1993 жылдың шілдесінде ЦРУ HVO күшін 40,000-ден 50,000-ге дейін деп бағалады.

Мәдениет

Босния мен Герцеговина үкіметі 1993 жылы Мостарда Ұлттық театр құрды. 1994 жылдан бастап Мостардағы Хорват Ұлттық театры атағын алды және хорват префиксімен бірінші болды. Бұл театрда алғаш рет Матэ Матишичтің "Божична бачка" (Бұжық ертегісі) пьесасы қойылды. Жаңа ғимараттың іргетасы 1996 жылдың қаңтар айында қаланды.

Білім

Босния Герцегінің Білім министрлігі хорват тілін ресми тіл ретінде қабылдады және хорват мектептерінің білім беру бағдарламасын ұстанды. Соғыс күшейген сайын мектептердегі және Мостар университетіндегі оқыту 1993 жылдың мамыр айында оқу жылының қалған бөлігіне тоқтатылды. Мостар университетінің педагогикалық факультеті, оның батыс бөлігінде орналасқан, уақытша өзінің нысандарын Широки Бриег және Неум қалаларына көшірді, онда ірі қарулы қақтығыстар болған жоқ. Ол 1994 жылы Мостарға оралды.

Спорт

Босния мен Герцеговинадағы ұйымдастырылған футбол жарыстары 1992 жылы соғысқа байланысты тоқтатылды. Босния мен Герцегтің бірінші лигасы 1994 жылы 20 сәуірде басталды және екі топқа бөлінді. Лиганы Герцег Боснияның футбол федерациясы ұйымдастырды. Тек көктемде өткізілген алғашқы маусымның жеңімпазы NK Mladost Dubint Široki Brijeg болды. Лига жеті жыл бойы ойналды, НК Широки Бриег бес, ал НК Пошушье екі рет жеңіп алды.

Мұра

2005 жылдан бастап ирредентистер Босния мен Герцеговинада үшінші құрылым құру арқылы Герцег Босниясын қалпына келтіруге тырысты. Бұл Иво Миро Йовичтің басшылығымен басталды, өйткені ол "Мен босниялық сербтерді айыптауды мақсат етпеймін, бірақ егер олардың серб республикасы болса, онда біз хорват республикасы мен босниялық (мұсылман) республикасын құруымыз керек" деді. Федералды босниялық президенттіктегі хорват өкілі Желжико Комшич бұған қарсы болды, бірақ кейбір босниялық-хорват саясаткерлері үшінші (хорват) құрылым құруды жақтады. Босниядағы негізгі хорват партияларының бірі - Босния мен Герцеговинаның Хорват Демократиялық Одағының (HDZ BiH) президенті Драган Чович "Барлық хорват партиялары Босния мен Герцеговинаны үш этникалық ұйымға бөлуді ұсынады, Сараево бөлек аудан ретінде. Хорват саясаткерлері жаңа конституцияның бастамашылары болуы керек, ол хорваттарға басқа конституциялық халықтармен бірдей құқықтарды қамтамасыз етеді. Әрбір федералды құрылымның өз заң шығарушы, атқарушы және сот органдары болады". Ол екі субъект жүйесіне қол жеткізу мүмкін емес екенін және хорваттар ассимиляцияға ұшырап, босниялықтармен федерацияда негізгі құқықтардан айырылғандығын мәлімдеді. Хорват Ұлттық кеңесінің президенті Петар Матанович Боснияны төрт федералды бірлікке бөлу жаңа соғысқа әкеледі деп, үшінші бірлікті құруға қарсы болды. Ол "Біз Босния мен Герцеговина мемлекетін еуропалық стандарттарға сәйкес құруымыз керек, содан кейін субъектілерді реттеу керек. Меніңше, бұл келісімде елдегі құрылымдарды нығайту мен әлсірету көзделіп отыр". Хорватияның бұрынғы президенті Стьепан Месич үшінші құрылымды құруға қарсы шығып, "егер Босния мен Герцеговинаның қазіргі екі құрылымға бөлінуі жұмыс істемесе, ол үш құрылымға бөлінуімен жұмыс істемейді" деп мәлімдеді. 2009 жылы Франжо Туджманның ұлы Мирослав Туджман Хорватияның құрылуын талап етті. Чович: "Біз босниялық-герцеговиналықтардың Конституцияға сәйкес басқа екі халыққа тең болғанын қалаймыз" деп мәлімдеді. 2013 жылы Босния мен Герцеговинаның алты саяси және әскери жетекшісі Ядранко Пряч, Бруно Стоич, Слободан Пряк, Миливо Петкович, Валентин Ćорич және Берислав Пушич, Босния мен Герцеговинаның хорват емес халқына қарсы бірлескен қылмыстық кәсіпорынның (JCE) бөлігі болғаны үшін ICTY-нің бірінші сатыдағы үкімімен сотталды. Сонымен қатар, ICTY көпшілік дауыспен Туджман, Шушак және Бобанды 1939 жылы Хорватияның Бановинасының бөлігі болған аумақты аннексиялау немесе бақылау мақсатымен құрылған JCE құрамына кіретінін анықтады. Сотталғандардың арасында қылмыстық топтың бірі болғандығы туралы жеке пікірін берген судья Жан-Клод Антонетти болды. 2017 жылдың қарашасында Хорватия-Босния соғысы кезінде Слободан Праляк және басқалар (Прлич, Стоич, Петкович, Ćorić және Пушич) соғыс заңдарын бұзу, адамзатқа қарсы қылмыстар және Женева конвенцияларын бұзу үшін кінәлі деп танылды. 2017 жылдың ақпан айында Босния мен Герцеговинаның хорват шаруалар партиясының президенті Марио Караматич егер Серб Республикасы бөлініп кетсе, оның партиясы Хорват Герцег Босния Республикасының 1995 жылғы нысанында қайта құрылуын талап ететінін айтты. Карамитич хорваттарды 1994 жылғы Вашингтон келісімімен "алданған" деп мәлімдеді, ол Герцег-Боснияны жоюды және хорват босниялық федерациясын құрды, ол да көптеген рет "жарылған" және хорваттардың бұрынғы жағдайға, яғни Герцег-Боснияға, қайтуға құқығы бар. Герцег Боснияның алдын ала аумағына қатысты, Караматич хорваттардың көп бөлігін қамтитын Elektroprivreda HZ HB электр энергиясы коммуналдық кәсіпорны қызмет көрсететін аймақты ұсынды. 18 қараша Батыс Герцеговина кантонында Герцег Боснияның негізі күні ретінде мереке ретінде атап өтіледі. Федерацияның кантондарының бірі "Герцег босния кантоны" атауын қолданды, бірақ бұл атау Федерацияның Конституциялық сотымен конституцияға қайшы деп танылды және ресми түрде 10-кантон деп аталады. Груде қаласының орталығында Герцег Босния мен Мате Бобанның құрметіне мемориалдық тақта орнатылды.