Кіріспе

Солтүстік Сомали кланы Иса (сонымен қатар Еса, немесе Айса деп те жазылады) (, عيسى) - солтүстік Сомали кланы, Дир кланы отбасының кіші бөлімі.

Шолу

Дирдің кіші кланы ретінде Исаның Гадабуурси, Акишо, Сурре (Абдалле және Кубей), Бимаал (оларға Гаадсендер де жатады), Бажимал, Бурсук, Мадиган Дир, Гургура, Гарре (Құранёв кланы, олар Дирден шыққан деп мәлімдейді), Гурре, Гарире, басқа да Дир кландарымен тікелей желілік байланыстары бар және олар Хавие (Ирр), Хавадле, Ажуран, Дегуди, Гаалджель клан топтарымен желілік байланыстары бар, олар бір ата-бабаны бөліседі. Иса кланы ғасырлар бойы көптеген асыл сомали ерлер мен әйелдерді шығарды, патшадан (Угаас) және көптеген сұлтандардан тұрады. Өздерінің белгілі тарихында Иса әскери күштері мен қатыгездігімен танымал болған, британдықтар және көптеген ескі әлем империялары Исаны Солтүстік-Шығыс Африканың ең күшті, ең соғыскер тайпасы ретінде қарады. Британдықтар сонымен қатар ақ иссалардың (айса) Зеила үйіне шабуыл жасауға тырысты, онда жергілікті тұрғындар жеңіске жетті, сондықтан негізінен қара иссалар мекендеген исса елінің ішкі бөлігін басып алуға тырысу ешқашан болмаған; және тайпаның қатыгез табиғатына қарамастан, өмірдегі жалғыз ұмтылысы "Құнжырттық және тонау" деген екі сөзбен өте дәл түйінделеді. Британдықтар өздерінің әулетінің мүшелерінің беттерінде қара ниеттілік сезімін көрсетті. Қара Исаның тайпалық дәстүрлері бойынша жас қанға соғыста адамды өлтіргенге дейін үйленуге рұқсат етілмейтін; әділ шайқаста адамды өлтіру маңызды емес болғандықтан, бұл әдетте суық қанмен өлтіруге және көрші тайпалар мен этностармен үнемі шайқастарға әкелді, басқа сомали тайпалары арасында мұндай әдет-ғұрыптар естілмеген, мұның бәрі өздерін әскери тайпа ретінде ұстауға тырысты. Уытты жебелерді шеберлікпен қолдану және аң аулау қабілеттерімен танымал болған иссалар санауға болатын күш ретінде ерекшеленеді. Арабия елдері оларды жалдамалы жасақ ретінде іздестіреді, көбінесе соғыс ерлігі мен стратегиялық қабілеті үшін. Олар әрқашан шайқас жағдайында болғандықтан, өлтіру олардың ойын-сауығы деп қарастырылды, олар қайтыс болған жауынгерлерін құрметтеу жолы ретінде, олар өлгендердің кіреберісінің қарсы жағында әр құрбанға бір-бірден тік тас қоятын. Егер марқұм үш немесе одан да көп адамды өлтірсе, әйелдердің үш қорасының қарама-қарсысына тастар қойылады. Егер қайтыс болған адам бір немесе бірнеше пилді өлтірсе, онда өте үлкен тастар орнатылатын. Сонымен қатар, егер өлген адамның құрбандығы еркек болса, бір тік тас тағы бір жалпақ таспен бекітілетін. Бұл салтты Иса тайпасының салт-дәстүрі мен мәдениетінің маңызды бөлігі болды.

19 ғасырдың басында, Солтүстік қақтығыстар мен Иса тайпасының араздасуы

Соғыс жүргізген афар тайпаларының дүрбелең кезеңінде Вейма Данакил шамамен 100 сомалилік садақшыдан тұратын күшті ұстап тұратын көрнекті топ ретінде пайда болды, олар әртүрлі солтүстік-батыс тайпалары үшін жалдамалылар ретінде әрекет етті, көбінесе Иса. Ассимиляцияға ұмтылуларына қарамастан, олар өздерінің сомали тілдерін берік сақтап қалды және сол кезде данакилдермен араласудан аулақ болып, өз қауымдастықтарында некелесуді жөн көреді. Бір қызығы, Данакилдер атуды заңсыз деп санайды, сондықтан бұл рөлді сомалидің білікті адамдары атқарады. Иссаның дәстүрі олардың қатарында садақ пен уланған жебелерді қолдануды жалғастырумен жалғасуда. Алдыңғы жылы, 1838 жылы, дебеник Вейма мен мудаито арасында қатал қақтығыс болды, нәтижесінде қанды қақтығыс болды. Қаза тапқандар көп болды, Mudaito 700 адамнан, ал Debne Weima 140 адамнан айырылды. Мәлімделген сандарда айырмашылықтар болды, Мұхаммед Әли Мудиатоның 1500 адам қаза тапқандығын, ал Вейманың 120 адам қаза тапқанын айтты. Олардың қақтығыстары кезінде Дебне Вейма тұрақты түрде Исамен Мудаитоға қарсы одақтасады. Мұндай жағдайларда Исса олардың біріккен күштерінің шамамен үштен бірін құрайды. Тіпті, Исса Мудаитоға қарсы болғандықтан, Ауса астанасында көбінесе Афар Мудаито тұратыны байқалады. Қала Асса химера, Галея, Дар, Коорха және Исса болып бөлінеді. Аусаның Исса әулеті бірнеше ғасыр бұрын Мудаитолардың бүлігіне тап болды, бірақ осы оқиғаларға қарамастан, Исса әлі де Аусада болды. Бұл байқауды 1841 жылы зерттеушілер Корнуоллис пен Харрис Р. Кирк жасаған. Иссаның көп бөлігі Габбет әл-Харабтың қарсы жағалауында орналасқан. Олар адам қанына деген құмарлықпен Данакилдің аумағына жиі шабуыл жасайды. Олар жолдың шетінде күзетші болмағандықтан, көлеңкелі жағаға жасырын түсіп, қатыгездікпен әрекет жасайды. Данакилмен үнемі қақтығысып, тіпті тайпа басшыларының арасындағы достық пен одақ сияқты көрінгенімен, тауларда тұратын бедуиндерге қарсы кек алудың ешбір мүмкіндігін жібермейді. Әр жаңа жауыздық жаңа қанды қақтығысты туғызады, әр адам екі жағынан екі есе өш алуды талап етеді, бұл зорлық-зомбылықтың аяқсыз циклін жалғастырады. 1841 жылы Таджурадан Эфиопияның Шоа таулы жеріне сапар шегіп бара жатқанда, барлаушы майор Ю. Корнуоллис Харрис ауыр сынаққа куә болды. Оны қорғайтын еріп жүрушілер қажырлы шабуылдарға ұшырады, олардың мүшелері жүйелі түрде нысанаға алынады, алынып тасталады және ақырында өлтіріледі. Ол былай дейді: "Ей, олардың ар-ожданы лақтырылған көптеген қарапайым қырғындардан тұратын жалғыз құрметі мен байлығы, тіпті жабайылар да Құдайдан да, шайтаннан да қорықпайтын қанды және қатыгез жындылар ретінде бейнелеуге келіседі". Арабедура, жанартау материалдарынан құралған кең плато, бедуиндер отары үшін жайылым жері ретінде қызмет ететін шұрайлы шөппен жабылған. Жаңбырлы маусымда бедуиндер, соның ішінде Иса көшпенділері көшіп келіп, осы аймаққа қоныстанады. Иса көшпелілері 1841 жылы зерттеуші Роше д'Эрикорттың мәлімдеуінше, Данакильдермен бірге жайылымдарда қоныстанған кездеседі. Арабедурадан үш лига оңтүстікке қарай орналасқан Исса көшпенділерінің аумағы. Бұл аумақтарда жаңбырлы маусымның асинхронды келуіне байланысты, өзара келісім бойынша, Иса көшпелілері өсімдіктер мол жауын-шашынмен гүлденген кезде, өз малдарын Данакиль арасына жайылуға әкелуге мүмкіндік береді. Өз кезегінде, Данакилдер өздерінің жайылымдары құрғап, жаңбыр көршілерінің жерлерін азықтандыруға бастаған кезде, малдарын Исса көшпенділеріне алып барады. Бұл өзара тәуелділік екі ірі тайпаның арасында келісімге ықпал етеді. Бұл келісім болмаса, олардың одағы қауіпке ұшырауы мүмкін, бұл олардың әскери табиғаты мен садақ атудың ерекше дағдыларымен танымал, садақтарды ату үшін садақтарды шебер қолдануымен танымал болған Исса көшпелілеріне қолайлы болуы мүмкін. Роше д'Ерикорт былай деп жалғастырады: "Сомалидің Иссасы өте нәзік нәсілге жатады: олардың биіктігі биік, мұрны қасқыр тәрізді; тұрақты сызықтары бар үлкен маңдай олардың тәндік бетіне ақыл-парасат қасиеттерін береді; отты батылдыққа ие, олар шайқастарды жақсы көреді, онда жебе тастау шеберлігі оларға қорқатын көршілеріне қарағанда үлкен басымдық береді. " 1842 жылы Иса сомали халқы Таджура шығанағының оңтүстік аймағында, Вейма Данакил аумағына дейін созылып жатыр. Айта кетерлігі, Иса сомали халқының едәуір бөлігі Таджура сұлтаны Лохитуды өздерінің басшысы ретінде таниды. Сонымен қатар, Таджурадағы Вейма тайпасы...

XIX ғасырдың ортасы

Исса Харарды Бербера мен Зейла жағалау қалаларымен байланыстыратын сауда жолдарының ең маңызды бөлігі болды. Сомали тайпаларының Афран Калломен сауда және ауыл шаруашылығы байланыстары он бесінші ғасырдан бастап саяси және этникалық бірігуге ықпал етті, бұл сомалидің саяси институттарын қабылдап, сомалидің ауыл шаруашылығы әдістерін біріктірген Оромо сомали этностық топтарын: Гирри Джарсо мен Гирри Бабиллие құруда көрініс тапты. Сомали институттарының дамуы Зейла аймағындағы Иса тайпасының сауда қызметімен тығыз байланысты болды. Осы аймақта Иса елдегі ішкі аймақтар мен Зейла арасындағы сауда жолдарын бойлай жүретін саудагерлер мен олардың тауарларын қорғады. Олар саудагерлерден салық жинап, өз қызметтерін көрсетті. Бұл шара халықтың әл - ауқаты мен қауіпсіздігін қамтамасыз етуді міндет тұтқан рубасы "аббанның" рөлін нақтылау мен нығайту үшін қолданылды. Уақыт өте келе, аббанның міндеттері мен жауапкершіліктері формальданды және жақсы анықталды, өйткені ол өз руының экономикалық және саяси істерін басқаруға, басқа рулармен келіссөздер жүргізуге және өз халқы мен меншігінің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге тиіс болды. Осылайша, Иса тайпасының сауда қызметі сомали халқының әлеуметтік және саяси құрылымдарының дамуында маңызды рөл атқарды. Иса тайпасы төсеніштерді өсіруде монополияны иеленді және олар осы жануарларды жалға алып, Оромо аймақтары арқылы конвойларды басқаратын. Алайда Исаның түйелері Харарға дейінгі төбелі жерлерге ыңғайлы емес еді. Бұл жерді аралау үшін оромолар берген есектерді қолдану керек болды.

Исса - Египет қақтығысы, 19 ғасырдың аяғы

1870-ші жылдардың ортасында Египеттің Хадиват әулеті Эфиопияда жеңілгеннен кейін, олар стратегияны өзгертіп, Эфиопияны барлық жағынан қоршап алды және Сомали жағалауында табан тірегі болды. 1875 жылдың басында Вернер Мунцингер бастаған мысырлық әскерлер Таджура портынан Авассаға батысқа қарай сапар шегіп, Менеликпен күш біріктіруді мақсат етті. Алайда, жер бедері мен ауа райының қатал болуы әскерлердің күшін кетірді. 14 қараша күні түнде сомалиялық Иса Мадубе тайпасының жауынгерлері египет күштеріне шабуыл жасап, Вернер Мунцингерді, оның әйелі мен әскери команданың көп бөлігін өлтірді. Қалғандары Таджураға қашып кетті. Бұл жеңіліс Мысырды христиандық Абиссинияға ендірудің аяқталуын білдірді. Бұрынғы жеңілістеріне қарамастан, египет ақырында Сомалидің жағалауындағы Зейла мен Бербера қалаларын қолға алды. Алғашында, хадиф Исмаил Бульгар мен Бербер порттарын құл саудасынан басқа барлық елдермен сауда жасауға ашық ұстауға және осы порттарда еуропалық әскери қатысуға жол бермеуге уәде берді. Кедиваль үкіметі сондай-ақ экспортталған тауарлардың құнының 5 пайыздан аспайтын кедендік мөлшерлемелерді алуға және британдықтарға сол аймақтарда консулдық өкілдік құруға рұқсат беруге келісті. 1875 жылы жаз айында мысырлықтар Зеиладан құл саудагері Әбу Бакр Ибрагим Шахимді губернатор етіп тағайындады. Әбу Бәкір, әрине, Афар халқының ұрпағы, жергілікті ықпалдың үлкен үлесі болды. Әбу Бәкірдің Менелик II-ге байланысы Каирдегі хедвиге үлкен пайда әкелді және аймақтағы француздар оны жоғары бағалады. 1860-шы жылдардың басында олар оған француз азаматтығын берді және Зеила мен Обок аймағындағы саудагерлерге берген артықшылықтары үшін оны өздерінің өкілі етіп тағайындады. Француз азаматтығымен Әбу Бәкір өзінің Зейла аймағының ең ықпалды басшысы ретінде Афар халқының да, Еуропа державаларының да көзінде қалыптасты. Мысырлықтар Сомали ісіне араласпады, керісінше олар Әбу Бакрмен келісімге сәйкес келді және Зейлада Уга деп аталатын тайпа басшыларына ықпал ету үшін пара қолданды. Өздерінің билігін орнату үшін олар Харардың оңтүстік-шығысында орналасқан Огаден шөлі аймағындағы Иса және басқа да сомали тайпаларының басшыларын өздерінің өкілі етіп тағайындады. Харарға қарай египеттіктерге Иса сомалилердің аумағы арқылы өту керек болды, олар мамырдан қыркүйекке дейін 105 - 110 градус Фаренгейтке дейінгі ыстық температураны бастан кешіретін Губан аймағындағы таслы саздар мен құрғақ өзендер арқылы жүрді. Аймақта жаздағы қатал жағдайларға байланысты өсімдіктер мен су ресурстары аз болды. Исса халқы басқыншы әскерге қарағанда артықшылыққа ие болды, олар қиын далалық жағдайлармен таныс болды және климат, атап өткендей, 1875 жылдың ортасында Авассада Мюнзингердің күштерін жойды. Тек шектеулі сандағы шұңқырлар немесе "Қола" типті соққы мылтықтары, олардың салтқа сай жеңіл қарулары бар, олар найзалар, пышақтар, найзалар, найзалар, семсерлер және қалқандар. Кейбіреулері ұрандарды, садақтарды, балталарды немесе сирек кездесетін пістолеттерді қолданды, ескірген қару-жарағына қарамастан, Исса тайпалары екі гаубица тау пулеметі мен екі зымыран түсірушіге оңай қарсыласпады. Сонымен қатар, Иса тайпасы Ноле Оромо, Данакил (Афар) және Гадабуурси тайпаларымен қақтығысқа түсті, соған байланысты 5 күндік қарсылықтан кейін сомалиялық Иса тайпаларының федерациясының басшысы шейх Ролия мысырлық күштерге берілді және оған қорғаныс және мысырлық ту берілді. Бұл сомалилік Иссаның мысырлықтарға төнген әскери қауіпін жойды, соған байланысты олар Исса аумағын кесіп өтіп, Харарға қарай жүруге мүмкіндік алды. Аденде орналасқан британдық бақылаушылар Лондонға есептер жіберіп, басқыншы күштердің Исаны берілуге мәжбүрлеу үшін қолданған қабілетін атап көрсетті, өйткені олар мұны бірінші болып жасады. Мысырлықтар Харар аймағындағы қоғамдарды үш топқа бөлді: сомали исса, ноле оромо және Харар қаласының тұрғындары, иссалар Мысыр әкімшілігіне көп қиындық туғызды. Олардың тұрақты басшылары жоқ, тек Исаның шейхтер басшылары ғана. Олар өздері үшін құрған үкімет - бұл одақтастық түрі. Олар билікті құлатуға тырысқанда, оның билігін әлсіретеді. Олардың ақыл-парасаты мен рубасылары жиналады. Олар бір-бірімен ақылдасып, кейде бірнеше апта бойы кеңестер береді. Көпшілік пікірді қабылдағанда, үкімет оны жүзеге асырады. Бұл олардың лауазымды тұлғаларын тағайындау немесе босату процесі. 1878 жылдың маусым мен шілде айларында Харардан Сома...

ХХ ғасыр - қазіргі заман

1935/36 жылдары Италияның Эфиопияға басып кіруінде Иса итальяндықтар жағында соғысты, ал ол өз кезегінде қару-жарақ пен әскери дайындықтан және ірі қара мал үшін табысты маркетингтік мүмкіндіктерден пайдаланды. ХХ ғасырдың екінші жартысында Сомали Иссаға қосымша қару-жарақтар жеткізді, оны Батыс Сомалиді азат ету майданының бөлігі ретінде жетілдірді. Айша қырғыны - 1960 жылы 13 тамызда Эфиопияның Айша қаласында эфиопиялық армияның Иса сомалилер тобының қырғыны. Эфиопия әскерлері аймаққа кландық қақтығысты жою үшін келген. Алайда, куәгерлердің айтуынша, соманылық жігіттерді басқа жерге алып барып, эфиопиялық сарбаздар өлтірген. Соңғылардың ішінде Джибутидегі Дихиль мен Али Сабиге қашқандар бар. 1972 және 1973/74 жылдардағы құрғақшылық пен аштық дағдарысы қақтығыстарды күшейтті. Эфиопия әскері 1971/72 жылдары Issa-ға қарсы араласып, жүздеген адамды өлтіріп, 200 мыңға жуық ірі қараны қолға түсірді. Батыс Сомали азаттық майданының жеңілісінен кейін, Исса дивизиясы Исса және Гургура азаттық майданы деген атпен қалды. Олар Сомалиден қолдау алуды жалғастырып, ЕҚДР-ға қосылды. 1987 жылы Эфиопияның жаңа әкімшілік бөлінісінің бөлігі ретінде Исса үшін Дире Дава автономиялық аймағы құрылды (бұрын ол Xararge провинциясына қараған). 1991 жылы ЭПРДФ билікті қолға алғаннан бері Эфиопиядағы Исса аймақтары Сомали аймағының этникалық анықтамасы болды. Францияның Сомали жағалауы деген атпен Францияның колониясы болған Джибутиде (1967 жылға дейін, содан кейін француздық Афарлар мен Иссалар аумағына дейін) Иса мен Афарлар арасында да шиеленістер болды, өйткені Иса және Джибутидің басқа да сомалилері 1960 жылдан бері тәуелсіз Сомалимен байланысуға тырысты. Афардың көпшілігі Францияның тағдырын таңдады. Махамуд Харби тәуелсіздік қозғалысының басты көшбасшысы болды, бірақ 1960 жылы 29 қыркүйекте өлтірілді, ал оның жолдастары Джамма Махамуд Боре және Мохамед Гаханло Женевадан Каирге ұшып бара жатқан кезде жоғалып кетті. Ресми түрде олар ұшақ апатынан қаза тапты, бірақ құпия армия ұйымының мүмкін рөлі туралы болжам жасалуда. 1977 жылы Джибути тәуелсіздік алды, бірақ Сомалимен бірікпеді. Огаден соғысы кезінде ықпалды Исса саясаткерлері Ұлы Джибути немесе "Исса жері" деп қарастырды, онда Джибути шекарасы Қызыл теңізден Дире Дауаға дейін созылады. Соғыстың соңында Сомали әскерлері Эфиопиядан сүрініп шығарылғанда бұл арман бұзылып кетті.

Әдет-ғұрыптық құқық Xeer & Administration

Ысса ақсақалдары, біріккен кландық отбасы ретінде қызмет етіп, азаматтық қақтығыс, ашаршылық, қарақшылық, сауданың бұзылуы және қоғамдық хаос сияқты бірқатар қиындықтарға тап болды. Осыған жауап ретінде олар Xeer Ciise деп аталатын дәстүрлі конституцияны құрды, ол тұрақтылық пен тәртіпке ұмтылу үшін қоғамдастықты біріктіретін билікті бөлісу қағидаттарымен сипатталады. Иса ақсақалдары айтып берген ауызша дәстүрге сәйкес, бірнеше ғасыр бұрын Иса қауымының ата-бабалары Зайладан көшіп-қону жолына түсіп, ақыр соңында Ситти тауының басына келіп, қазіргі Айша Верадаға жетті. Бұл жер Лас-Харад деп аталды. Исса ақсақалы болу үшін және он екі Исса суб-кланының өкілі ретінде қызмет ету үшін екі негізгі талапқа сай болу керек еді: ата-анасының екеуі де тірі болуы керек және олардың ұлы болуы керек. Олардың басқару мен шешім қабылдау процестерін жеңілдету үшін қырық төрт ақсақалдан тұратын топ Ситти тауында бір ай бойы конференция өткізді. Осы жиындарда он екі Иса тайпасының әрқайсысы кезекпен ақсақалдарға тамақ беріп отырды. Уақыт өте келе, ақсақалдар жиналысы "гера" деп аталатын 362 заңдық кодекстерді құрастырды. Аңыз бойынша, Ситти тауындағы конференция кезінде маңызды оқиға орын алды, бұлт Исаның бір кланы - Вардик өкілдерінің үстінен тікелей асып тұрғандай болды. Бұл ерекше құбылыс жалпыға бірдей құдайлық белгі ретінде түсіндірілді, бұл вардиктерді тіпті Құдай таңдап алған, Иса / Сомали қауымдастығында басшылық рөлдерін атқаруға. Осыдан кейін Иса/Сомалидің Угас деп аталатын көшбасшысы әрдайым Уардки кланынан таңдалып келеді. Угалардың билігі жоғары болса да, Иса кланы кландық қатынастарға негізделген, барлық адамдар жынысына қарамастан тең болып саналатын және әрбір адам өз кланына қатысты мәселелерге өз көзқарасын білдіруге құқылы әлеуметтік құрылымды қолдайды. Нәтижесінде, олардың арасында консенсусқа негізделген шешім қабылдау қалыпты жағдай болып табылады. Шешім қабылдау процесі негізінен консультацияларды қамтиды, онда тұқымның әрбір еркек мүшесі "шир" деп аталатын ұжымдық жиналыста ру істеріне қатысты талқылауға қатысуға құқылы. Сонымен қатар, кланның әртүрлі бөлімдерінен тұратын қырық төрт өкілден тұратын соттың "Рер Генди" деп аталатын соты бар. Бұл ұйым екі мақсатқа қызмет етеді: сот апелляциялық соты және діни қауым. Ол тек қана төтенше жағдайлар немесе дағдарыс кезінде шақырылады.

Ұрпағы

Ыссаның дәстүрлі байланыс Дир арқылы, оның нақты қабірі Шығыс Сомалилендтегі Ругай мен Майдх арасында жатыр. Шейх Иссаның қабірі исламның жергілікті келуінен бұрын салынған болуы мүмкін, яғни олардың құрылысы 13 ғасырда немесе одан бұрын болған.

Генетика

Иса ТМ184 хаплогруппасына жатады және ТМРКА 21002200 жыл немесе 150 жыл бұрын деп бағаланады.