Кіріспе

Сомали тілдерінің шолуы Сомалидің эндоглоссикалық тілі әрқашан сомали тілі болып келді, бірақ Сомали тарихында ұлттық деңгейде әртүрлі экзоглоссикалық тілдер қолданылған.

Сомали тілі

Сомали тілі - Сомалидің ресми тілі және Сомали халқының ана тілі ретінде оның эндоглоссикалық тілі. Бұл тіл афроазиялық тілдер тобының кушиттік тармағының мүшесі, ал оның жақын туыстары - афар және сахо тілдері. Сомали тілі Куши тілдерінің ішіндегі ең жақсы құжатталған тіл. 2006 жылы сомали тілінде 16,6 миллион адам сөйлейді, оның 8,3 миллионы Сомалиде тұрады. Сомалидің бес федеративтік штатының барлығы тек қана аф-каири диалектісін қолданады, тек Оңтүстік-Батыс штаты ғана оны аф-маайримен біріктіріп, жалпы маай маай деп атайды. Сомали тілі Ұлы Сомалидегі және сомали диаспорасындағы этникалық сомалилер тілінде сөйленеді. Бұл аймақтарда аздаған этникалық топтар оны асырап алған тіл ретінде айтады. Сомали диалектілері үш негізгі топқа бөлінеді: қате аталатын Солтүстік диалект (онымен бірге оңтүстікте де сөйленеді) және Бенаадр диалектілері Maxaa Tiri диалектілері деп аталады. Сомалиде сөйленетін үшінші диалект - маай (кейде май немесе май май деп жазылады). Солтүстік сомали (немесе Maxaa Tiri сомали) Стандартты сомалидің негізін құрайды. Осыған ұқсас Бенадир (сомалиялық жағалау) Бенадир жағалауында Кадалейден Мерканың оңтүстігіне дейін, соның ішінде Могадишуға дейін, сондай-ақ жақын маңдағы жерлерінде қолданылады. Жағалаудағы диалекттерде стандартты сомали тілінде жоқ қосымша фонемалар бар. Маай тілін негізінен Оңтүстік-Батыстағы Дигиль және Мирифле (Раханвейн) тайпалары айтады. Солтүстік сомали (Maxaa Tiri) - елде қолданылатын негізгі сомали диалектісі, сонымен қатар Джибутидегі негізгі сомали диалектісі. Сомали тілі 2013 жылы маусым айында Джибути, Сомали және Эфиопия үкіметтері құрған үкіметаралық мекеме - Сомалидің өңірлік тіл академиясы арқылы реттеледі. Ол ресми түрде сомали тілін сақтау міндетімен айналысады.

Сомали тілінде ымдау тілі

Сомалидің ым тілі (SSL) - Сомали мен Джибутидегі саңыраулар қауымдастығы қолданатын ым тілі. Оны алғаш рет Кенияның Ваджир қаласында сомалилік саңыраулар мектебінде оқыған сомалилік адам жасаған. 1997 жылы ол Сомалидің Борама қаласында естімейтіндерге арналған алғашқы мектепті ашты.

Азшылықтар

Басқа азшылық тілдерге браван тілдері (шулай-ақ Чимвини немесе Чимбалази деп те аталады) жатады, бұл бравандықтар оңтүстік жағалауда сөйлейтін банту суахили тілінің нұсқасы. Кибаджуни - суахили диалектісі, ол Баджуни этностық азшылық тобының ана тілі. Сонымен қатар, көптеген бантулар мушунгули тілін ана тілі ретінде айтады.

Құрып кету қаупі төнген атлантикалық-конго тілдері

Мушунгулу, сонымен қатар Кимушунгулу немесе Мушунгули тілі деп те аталады (2006 жылы 23000 адам сөйлейді).

Жақын аралдар

2010 жылы Сомали Сокотри тілінде сөйлейтін Сокотра аралын өзінің егемендігінің бөлігі ретінде енгізу керек деп мәлімдеді. Бұл архипелаг Арабия жағалауына қарағанда Африка жағалауына жақын орналасқан деп дәлелдеді. Сомали жағалауына жақын орналасқан басқа аралдарға қатысты, Кибаджуни - суахили диалектісі, ол Джубаланд жағалауындағы Баджуни этносының ана тілі. Ол Құран тілі болғандықтан литургиялық тіл ретінде қолданылады. Сомалиліктер араб тілінде жазу мен оқуды жас кезінен үйреніп келеді. Аф-сомалидің негізгі лексикалық қарыздар араб тілінен алынған. Соравия (1994) Агостини а. о. 1985 жылы шыққан, сомали тіліндегі сөздік. Сөздіктердегі терминдердің көпшілігі жиі қолданылатын есімдерден тұрады және Zaborski (1967:122) ескі әдебиетте байқаған бірнеше сөз Агостинидің кейінгі еңбегінде жоқ. Араб және сомали тілдерінің арасындағы параллель айырмашылық ортақ діннің ұзаққа созылған сипатына қарамастан, сондай-ақ умра сияқты тәжірибелер арқылы жиі араласуына қарамастан болды. Мұны әрқайсысының афроазиялық тілден бөлек дамуына, сондай-ақ екі тілдің сөйлейтіндерін бөліп тұратын теңізге жатқызуға болады. Сонымен қатар, Джордж Энслидің айтуынша, Африка мүйізінің 18 ғасырдағы саяхатшысы Брюс мырза сомалилерді арабты жек көретін арабофобикалық нәсіл деп сипаттаған, ол "араб, олар жек көретін халық" деп жазған, бұл сомалидің сол кезде Араб түбегіне жақын болғанына қарамастан сақталуына әкелді. Көршілес елдерде (сомалидің бүкіл аймағында) тұратын сомалилер күнделікті өмірде араб тілінде сирек сөйлейді.

Сокотри

Сомали мен Сокотра арасындағы жақын арақашықтықтың салдарынан екі халық арасында әрдайым, әсіресе Сокотраға ең жақын құрлық жағалауы болып табылатын Пунтланд аймағымен кең қарым-қатынас болды. Пунтиттер мен сокотрилер арасындағы өзара іс-қимылға екі жағалаудағы кеме апаты кезінде көмек көрсету, сауда, сондай-ақ мәдени аспектілер мен сауда алмасу жағдайлары жатады. Бұл өзара әрекеттесулер сондай-ақ Береда және Алула сияқты жақын сызықтық жақын жерлердің кейбір тұрғындары сокотри және сомали тілдерінде екі тілді болды.

Италиялық

Итальяндық Сомалилендтің негізгі ресми тілі итальян тілі болды, бірақ 1924 жылы Джубаландты сатып алғаннан кейін, Джубаланд аймағы бірнеше жыл бойы ағылшын тілін жартылай ресми мәртебеде сақтады. Біріккен Ұлттар Ұйымының 1949 жылдан 1960 жылға дейінгі қамқорлық кезеңінде итальян тілі сомали тілімен бірге ресми деңгейде қолданылды, ал БҰҰ-ның негізгі жұмыс тілі ағылшын тілі дипломатиялық, халықаралық және кейде экономикалық хат алмасу кезінде қолданылатын тіл болды. 1960 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін, итальян тілі тағы тоғыз жыл ресми болып қалды. Кейінірек 2004 жылы итальян тілі ағылшын тілімен бірге Өткінші федералды үкімет тарапынан ресми тіл деп жарияланды. Бірақ, 2012 жылы Сомалидің Федералды Үкіметі оларды уақытша конституциямен алып тастады, сомал және араб тілдері жалғыз ресми тіл болды. Итальян тілі - Италия империясының құрамына кірген Сомалидің итальяндық отаршылдық кезеңінің мұрасы. Италия тілі Сомалиге қоныс аударған итальяндықтардың ана тілі болды. Ол отарлаушылық биліктен бері негізгі тіл болғанмен, итальян тілі 1960 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін де елдегі билеуші элита арасында қолданыла берді. 1960 жылы тәуелсіздік жарияланғанда 200 000-нан астам сомалилер (бұрынғы Италия Сомалиінің жалпы халқының 20% -ға жуығы) итальян тілінде еркін сөйлеген деп есептеледі. 1969 жылы әскери төңкерістен кейін Сиад Барре (итальян тілінде еркін сөйлеген) барлық шетелдік ұйымдарды, соның ішінде Могадишоның негізгі университетін "Жамакадда Уммадда Сомалиед" (Сомали ұлттық университеті) деп атады. Бұл сомали тілінің қолданылуының алғашқы төмендеуін білдірді. Алайда итальян тілінде әлі күнге дейін қарттар, білімділер және Сомалидің мемлекеттік қызметкерлері кеңінен сөйлейді. Сомали азаматтық соғысына дейін Могадишода әлі де итальян тілінде мектеп болған, бірақ кейіннен қақтығыс оны қиратты.

Ағылшынша

Мектептерде ағылшын тілі кеңінен оқытылады. Ол солтүстік Сомалидегі Британдық Сомали жағалауы протекторатының жұмыс тілі болды. Ол сондай-ақ Британдық әскери әкімшілік (сомали) BMAS кезінде қолданыла бастады, соның нәтижесінде Ұлыбритания 1941 жылдан 1949 жылға дейін сомалилік тұрғындар тұратын аумақтардың көпшілігін бақылады. Солтүстік аймақтан тыс жерде, Юбаланд аймағында ағылшын тілі ең ұзақ уақыт ресми тіл болды, өйткені Британ империясы 1880-жылдардан бастап басқаруды бастады. Ағылшын тілі Джубаландта 1880-1920 жылдар аралығында ресми тіл болды, кейіннен БМАС (1940 жылдар) және БҰҰ қамқорлығы (1950 жылдар) жылдары жартылай ресми деңгейде болды. Қазіргі уақытта ресми үкіметтік веб-сайт тек ағылшын тілінде қол жетімді.

Орфографиялық

Сомали тілінің жазуы үшін бірнеше жазу жүйесі қолданылған. Сомалидің латын әліпбиі - бұл ең көп қолданылатын және 1972 жылдан бері Сомалидің ресми жазу жазуы болып табылады. Жазбаны сомали тілінің бірқатар жетекші ғалымдары, соның ішінде Муса Хажи Исмаил Галал, Б. В. Анджеевский және Шире Джама Ахмед сомали тілін транскрипциялау үшін әзірледі. Ол p, v және z-ден басқа ағылшынның латын әліпбиінің барлық әріптерін қолданады. Ауыспалы аялдама үшін апострофты пайдаланудан басқа, диакритика немесе басқа арнайы таңбалар жоқ, бұл сөздің басында кездеспейді. Үш дауыссыз диграф бар: DH, KH және SH. Тон белгіленбейді, ал алдыңғы және артқы дауыстылар ажыратылмайды. Ахмедтің латын қарпімен қатар, сомали жазуы үшін ғасырлар бойы қолданылып келген басқа орфографиялар: ұзақ уақыт бойы қалыптасқан араб қарпі және Вадад жазуы. ХХ ғасырда дамыған жергілікті жазу жүйелеріне Османья, Борама және Каддаре жазулары жатады, оларды тиісінше Осман Юсуф Кенадид, Шейх Абдурахман Шейх Нур және Хусейн Шейх Ахмет Каддаре ойлап тапты.