Кіріспе

Христиан дінінде сиқырға қатысты көзқарас түрлі христиандық тағылымдары мен жеке адамдар арасында кеңінен әртүрлі. Көптеген христиандар сиқырды шайтандық деп қарастырып, оның зұлым рухтардың иелігіне жол ашатынына сендіреді. Ал кейбір христиандар оны тек ойын-сауық ретінде қарастырады. Алайда, эзотерикалық христиандықтың кейбір бағыттарында сиқырмен белсенді түрде айналысады.

Киелі кітап сілтемелері

Киелі кітапта осындай амалдарды қатаң айыптайтын бірнеше сілтемелер бар. Мысалы, ол "сиқыр айтқан, немесе орталықшы, немесе рухшыл, немесе өлгендермен кеңесетін" кез келген адамды айыптайды. Осыны істеген әркім Раббыға жиренішті, және осы жиренішті амалдардың арқасында Раббың сендердің алдарыңнан сол ұлттарды қуады", және "Солғаушыны тірі қалдырмау керек" (немесе Король Джеймс нұсқасында "Солғаушыны тірі қалдырмау керек") делінген. Сондай-ақ, "солғаушы" сөзі (Евр. מְכַשֵּׁפָ֖ה məḵaššêp̄āh) "улаған" деген сөздің қате аудармасы болуы мүмкін деген пікір айтылған. Басқалары он өсиетті кейде "ашкөздік қылма" деп аударуда көрініс тапқан, сиқырлау мен ашкөздік арасындағы байланысқа қатысты алғашқы идеалистік сенімге сілтейді. Бұл тыйым салу әсіресе сиқыршылыққа немесе табиғи емес жолмен бір нәрсеге ие болу үшін сиқыр жасауға қатысты болуы мүмкін. Жақын Шығыс діндерінің кейбір өкілдері өлгендерден немесе таныс рухтардан хабар жеткізу үшін орталықшы ретінде әрекет еткен. Киелі кітап кейде "некромант" және "некромантия" деп аударылады. Алайда, Джеймс Стронг және Спирос Зодиатес сияқты кейбір сөздіктер осымен келіспейді. Бұл ғалымдардың айтуынша, Мысырдан шығу кітабының 22:18-інде және Танахтың тағы 5 жерінде қолданылған еврей сөзі кашаф (כשפ) "сыбырлау" дегенді білдіретін түбірден шыққан. Сондықтан Стронг бұл сөз "сиқырлы сыбырлау, яғни сиқыршылықпен айналысу" деген мағынаны білдіреді деген қорытындыға келді. "Қазіргі ағылшын нұсқасы" бұл сөзді "кәдімгі сиқырдың кез келген түрі" деп аударады. Ең болжамдысы, ескі Киелі кітаптағы тыйымдар табиғи емес жолмен бір нәрсе алу үшін "сиқыршылықты", "некромантияны" – яғни, жын немесе өлгендер арқылы сиқыр жасауды және зұлымдық "сиқырлаудың" кез келген түрін қамтыды.

Паульдік христиандықтың алғашқы кезеңдері

Елші Пауылдың ғалаттықтарға жазған хатында сиқыр "ешкімнің жамандыққа берілген істерінің" тізімінде кездеседі. Бұл мақұлсыздық Дидахеде, өте ерте шіркеу тәртіптері туралы кітапта да айтылады, ол кітап бірінші ғасырдың ортасы мен соңында жазылған.

Ортағасырлық көзқарастар

Ерте орта ғасырларда христиан шіркеулері сиқыршылыққа қарсы соттар өткізбеді. 785 жылы Падерборн қаласындағы германдық соборында сиқыршыларға сенудің өзі заңсыз деп жарияланды, ал Киелі Рим императоры Карл Ұлы кейіннен бұл заңды бекітті. Византия империясында шоғырланған шығыс православие христиандары арасында сиқыршылыққа сену деисайдаймония – надандық – ретінде кеңінен қарастырылды, ал 9 және 10 ғасырларда латын христиандық Батыста сиқыршылыққа сену еретік деп есептелуге бастады. Христиандық көзқарастар мистикалық ақын Данте Алигьери мен схоластикалық философ Томас Аквиннің ықпалды еңбектері арқылы өзгерді. Екеуі де астрологияға сенді, бірақ сиқыршылықты моральдық бұзылу деп айыптады. Данте сол кездегі алхимия мен болжам жасаудың түрлерін де айыптады, ал Аквинге оларға көбірек нюанспен және мейіріммен қарау тән болды. Орта ғасырдың соңы мен жаңа заманның басында (Реформациядан кейін) сиқыршылыққа сену кеңіне тарады және сиқыршылар Ібіліспен тікелей байланыста деп есептелді. Бұл ерте протестанттар арасында сиқыршылықты ұстанудың 200 жылға созылған кезеңінің бастауы болды. Кейбір елдерде, әсіресе Солтүстік-Батыс Еуропада ондаған мың адам сиқыршылықта айыпталып, өлім жазасына кесілді. Рим-католик шіркеуінің Инквизициясы 13 ғасырда сиқыршылар деп саналғандарға қарсы соттар өткізді, бірақ бұл сот процестері еретікке жаза беру үшін болды, ал сиқыршылыққа сену – оның бір түрі ғана еді.

Мартин Лютер

Мартин Лютер өзінің заманында кең таралған сиқыршылыққа қатысты кейбір пікірлермен бөлісті. Ол Шығу кітабы 22:18-ді түсіндіргенде, сиқыршылардың шайтанның көмегімен тек сиырды ойлап қана сүт ұрлай алатынын айтты. Ол Кіші катехизисінде сиқыршылықтың екінші қағидаға қарсы күнә екенін үйретті және «үстелдегі әңгіме» кезінде оған қатысты Киелі кітаптағы жазаны белгіледі:

1538 жылғы 25 тамызда сиқыршылар мен әйел сиқыршылар ұядағы тауық жұмыртқаларын немесе сүт пен майды улағандары туралы көп пікір айтылды. Доктор Лютер: «Бұл әйелдерге ешқандай жарылқау көрсетілмеу керек, мен оларды өзім өртемін, себебі біз Заңда дін қызметкерлерінің қылмыскерлерді таспен атқылауды бастағанын оқимыз», - деді. Лютердің сиқыршыларды жартылай демон ретінде қарауы, католиктердің таңдау мен тәубеге баса назар аударған көзқарасымен қайшы болды. Сондай-ақ ол сиқырдың тудырған ең қауіпті бұрмалаушылықтарының бірі – отбасыдағы дәстүрлі әйелдер рөлінің құлдырауы екенін айтты.

Қайта өрлеу дәуірі көзқарастары

Инквизиция және колдовствоға қарсы көзқарас дәуірінде, "таза табиғи" оккультизм мен жазыққызушылықты зерттеудің, жалпы алғанда, ешқандай зұлым немесе дінсіз ниеті жоқ "табиғи" құбылыстарды зерттеудің қабылданған түрі болды. Ренессанс гуманизмі (15 және 16 ғасырлар) герметизмнің және салтанатты сиқырдың неоплатондық түрлерінің қайта жандануын көрді. Бұл өнер араб, еврей, цыған және египеттік көздерге сіңіп, экзотикалық тартымдылыққа ие болды. Бос сенімдерді, құдайға қарсы оккультизмді және толыққанды ғылыми білімді немесе ізгі діни амалдарды ажыратуда үлкен беймәлімдік болды. Осы кезеңдегі адамдар сиқырдың бар екендігін ғылыммен түсіндіре алмайтын сұрақтарға жауап бере алатын нәрсе деп санады. Олардың пікірінше, ғылым ақылды түсіндірсе, сиқыр "ақылсыздықты" түсіндіре алады. Марсилио Фичино рухани жандар мен рухтардың бар екенін жақтады, бірақ мұндай теориялардың көпшілігі кейінгі Ағарту дәуірінің идеяларына қайшы келді және Рим католик шіркеуі тарапынан жаулықпен қабылданды. Фичино, бірақ, зұлым немесе қастық рухтарды шақыруды қажет етпейтін "таза табиғи" сиқырды теориялады. Дегенмен, олардың әдістерінің артында осы ойлардың теологиялық себебі жатыр. "Полиграфия" кітабының алғы сөзі Тритемиялық шифрлаудың күнделікті қолданылуын "Құдайдан ерекше күш алған жанның сиқырлы жолмен жерден көкке жету қабілетінің тікелей салдары" ретінде бекітеді. Генрих Корнелиус Агриппа (1486–1535), неміс сиқыршысы, оккультист жазушы, теолог, астролог және алхимик, батыс сиқырының теориясы мен тәжірибесіне Каббалані енгізген ықпалды "Үш кітапты" жазды. Ол Ренессанс дәуіріндегі ритуалдық сиқыр мен христиандық арасындағы қарым-қатынасқа зор үлес қосты. Джанбатиста делла Порта өзінің "Табиғи сиқыры" еңбегінде осы идеялардың көптерін кеңейтті. Джованни Пико делла Мирандола Платонизм, неоплатонизм, аристотелизм, герметизм және Каббалані біріктіретін синкретикалық дүниетанымын насихаттады. Лютерандық епископ Джеймс Хайзер жақында Марсилио Фичино мен Джованни Пико делла Мирандоланың жазбаларын "Герметикалық реформаға" жасалған әрекет деп бағалады.

Джон Ди

Джон Ди терең христиан болатын, бірақ оның діни сезімі герметика, Ренессанс неоплатонизмі және кең таралған пифагорлық ілімдердің ықпалында болды. Герметизмнен ол адамның математика арқылы қолданылатын құдайлық күшке ие болу мүмкіндігіне сенді. Ол сиқыр, астрология және герметикалық философиямен шұғыл айналысты. Өмірінің соңғы 30 жылын періштелермен байланыс орнатуға арнады, осылай жаратылыстың әмбебап тілін біліп, адамзаттың біртүтас болуына, соңғы заманға дейін үміттене отырып, қол жеткізуге тырысты. Оның мақсаты – Рим-католик және протестанттық шіркеулер арасындағы айырмашылықты жойып, ежелгілердің таза дінтануын қайта жаңғырту арқылы бірыңғай дүниежүзілік дін құру еді.

Қазіргі заманғы көзқарастар

Ағарту дәуірінде Батыста сиқыршылар мен әулиелердің зиян келтіру қабілетіне сенім азайды. Бірақ сенімсіздіктің себептері ерте христиандардың себептерінен ерекшеленді. Ерте христиандар үшін себеп теологиялық болды – Мәсіх жамандық күштерін жеңгендіктен. Батыс және Солтүстік Еуропадағы Ағартудан кейінгі христиандар үшін сенімсіздік рационализм мен эмпиризмге сенуге негізделді. Алайда, осы кезде Батыс христиан діні Африка мен Азияның бір бөлігіне тарала бастады, онда ежелгі көзқарастар әлі де күшті болды, ал сиқыршылар мен әулиелердің зиян келтіру қабілетіне сенім Солтүстік Еуропадағыдан гөрі күштірек болды. Көптеген Африкалық тәуелсіз шіркеулер сиқыршылық пен әулиелікке қатысты өз жауаптарын жасады. Жағдай одан әрі қиын болды, өйткені сиқыршылықты дін ретінде қарастыратын жаңа діни қозғалыстар пайда болды. Бұл көзқарастар сиқыршылардың Шайтанмен әдейі келісімге келеді деп мәлімдемейді, себебі Шайтан Виккада немесе басқа да қазіргі заманғы неопагандық сиқыршылық тәжірибелерінде бар деп есептелмейді.

Христиандықтар сиқыршылыққа қарсылық білдіреді

Христиандық бірнеше топтар сиқыршылыққа сенеді және оны теріс күш ретінде қарастырады. Сыни пікірлердің көп бөлігі евангелистік христиандық топтардың арасында туындайды; көптеген фундаменталистік христиандар сиқыршылық балаларға қауіпті деп санайды. 2006 жылғы "Иисус лагері" атты деректі фильмінде Бекки Фишердің жазғы лагеріне қатысқан жас балалардың өмірі бейнеленген. Фишер Гарри Поттер романдарына айыптау жариялап, студенттерге: "Сиқыршылар – Құдайдың жаулары" деді. Фишердің жазғы лагері кейде Пятидесятниктермен байланысты болғанымен, Фишер ең жақын Жаңа Апостолдық Реформация (NAR) деп аталатын нео-Пятидесятник қозғалысымен байланысты. Христиандық ұйымдар арасында NAR рухани соғыс шаралары арқылы сиқыршылыққа қарсы күресте ең белсенді; NAR-дың бүкіл әлемге таратылған "Трансформация" деректі фильмдерінде кинорежиссер Джордж Отис-младший харизматикалық христиандардың аумақтық рухтарды қуу және айыпталған сиқыршыларды қуу немесе тіпті өлтіру арқылы шағын утопиялар құратындығы көрсетілген. 2008 жылғы АҚШ президенттік сайлау кезінде 2005 жылғы шіркеу рәсімінен алынған видео пайда болды, онда NAR елшісі, кениялық епископ Томас Мути Сара Пейлинге қолын қойып, Құдайдан оны "сиқыршылықтың барлық түрлерінен" қорғауын сұрады.

Әдебиеттегі сиқыр

Әдебиеттегі сиқыршылықты кейбір христиандар айыптайтын болса да, көптеген христиандар оны жамандық деп санамайды. Басты айырмашылық – нақты өмірдегі сиқыр мен ойдан туған сиқырдың арасында. Осы көзқарас бойынша, нақты өмірдегі табиғаттан тыс қабілеттер (яғни сиқыр) қолдану үшін үстімізден тыс күштің көзі немесе бастауы болуы керек, ол қасиетті немесе зұлым болуы мүмкін. Яғни, Киелі Рухтан немесе шайтандардан туған. (Бұл тұжырымдар туралы толық мәліметтерді «Рухани сыйлар» және «Христиандық демонология» тақырыптарынан қараңыз.) Осылайша, Киелі кітапта сиқыр тек зұлымдықпен байланысты қарастырылса, әдебиетте ойдан туған сиқыр – жақсылыққа да, жамандыққа да қолданылатын, моральдық тұрғыдан бейтарап құрал. Әдебиетте сиқырлы қабілеттердің сан алуан күш көздері бар. Технологиялық мүмкіндік (ғылым) сиқыр ретінде көрінуі мүмкін. Көбінесе сиқырлы күшті пайдалану – сыртқы сиқырлы күшті бақылау үшін құрылғыларды қолдану және/немесе шоғырлану арқылы адамның еркін таңуымен байланысты. Бұл түсіндірме «Жұлдызды соғыстардағы» Күш, «Dungeons & Dragons» ойынындағы сиқыр, сондай-ақ «Нарния жылнамалары» мен «Сақиналар мырзасы» кітаптарындағы сиқырға қатысты. Соңғы екі туындыны атақты христиандар – С.С. Льюис және Дж.Р.Р. Толкин жазған. «Нарния жылнамалары» кітабының бірінші кітабы «Сақшының немере інісінде» Льюис сиқырдың басқа әлемдерде кең таралғанын, ал Жерде оның аз екенін нақты айтады. Императрица Джадис (кейіннен Ақ Сиқыршы) өзінің Charn әлемін бақылау үшін өзімшілдікпен сиқырды қолдануға құмарланып, нәтижесінде ондағы өмірдің жойылуына себепкер болды. Льюис сиқырдың моральдық мәселелерін технологияның моральдық мәселелерімен бірдей деңгейге қойды, оның ішінде оның нақтылығы, «зияратты қызығушылық» тудыра ма, әлде біздің ғалам үшін қасиетті жоспарға қайшы келе ме деген сұрақтарды қарастырды. Толкин, берілген католик дінінің өкілі, өзінің қызметшілеріне сиқырды қолдану үшін қатаң ережелерді бұйырған, олар «жер бетінің киімін киген» періштелер сияқты билеуші биліктер болған. Бұл ережелерге сиқырды ерекше жағдайларды қоспағанда, толығымен шектеу, сондай-ақ сиқырды басқаларды бақылауға, өзін саяси билік ретінде орнатуға немесе табиғи тәртіпті бұзатын әлемді құруға тыйым салу кірген. Дегенмен, ол өзінің сиқыршы кейіпкеріне балаларды сиқырлы отшашулармен көңіл көтеруге рұқсат берді.