Кіріспе

Албания мен Черногориядағы аймақ; тарихи албан тайпасы Кельменди - Малесия (Келменд муниципалитеті) мен Черногорияның шығысындағы (Гусинье муниципалитеті) тарихи албан тайпасы (фис) және аймағы. Ол Динария Альптерінің Ацурд таулар тізбегіндегі Цем өзені мен оның қоныстарының жоғарғы аңғарында орналасқан. Вермош өзені Албанияның ең солтүстік ауылы болып табылатын осы аты бар ауылда басталады. Вермош Плав көліне құяды. Келменділер туралы 14 ғасырда айтылған, ал 15 ғасырда олар аумақтық ру ретінде қалыптасты. Балқанда ол Осман империясына ұзақ уақыт бойы қарсылық көрсеткені және солтүстікке Боснияға дейін және шығысқа Болгарияға дейін жеткен Осман империясына қарсы кең ауқымды шайқастар мен шабуылдарымен кеңінен танымал. XVII ғасырда олардың саны мен күші соншалықты өсті, кейде олардың есімін солтүстік Албания мен Черногорияның барлық тайпалары үшін қолданған. Османдықтар оларды өз аумақтарынан толығымен қуып шығарып, басқа жерге мәжбүрлеп қоныстандыруға бірнеше рет тырысты, бірақ қауым ата-бабаларының жерлеріне қайта-қайта оралды. Келменди мұрасы бүкіл аймақта кездеседі. Келменди Цем аңғарынан (Селце, Вукэл, Никч және басқалар), Гусиньеден (әсіресе, Вусанье, Доли, Мартиновичи және Гусинье ауылдары) және Плавтан (Хакажи) шығысқа қарай Рожае мен Пестер жазығында кездеседі. Косовода Келменди ұрпақтары негізінен Ругова каньонында және Косовоның батысында тұрады. Черногорияда Ескі Цеклиннің тайпасының жартысы және Кучидің бір бөлігі 16 ғасырда Келмендиден келді. Келмендіден ең солтүстікке қарай орналасқан елді мекендер Сырмиядағы Хртковци және Никинци ауылдарында орналасқан. 1737 жылы 1600 католик албан босқыны сол жерге қоныстанған.

Атауы

Халықтың бір этимологиясы оны "Кол Менди" деп түсіндіреді. Топонимнің тарихи шығу тегі Римнің Клеменциана бекінісіне байланысты, ол Кесарияның Прокопийі 6-шы ғасырдың ортасында Скодра мен Петризенді байланыстыратын жолда атап өткен. Тұңғыш рет 1353 жылы латын құжатында пайда болады, онда солтүстік Албаниядағы доминус Georgius filius Georgii Clementi de Spasso (Спастан Георгийдің ұлы Георгий) аталады.

География

Келменди аймағы Албанияның ең солтүстік және оқшауланған бөлігінде орналасқан, солтүстік Албаниядағы Малеси е Маде округінде орналасқан. Ол батыста Груда, оңтүстік-батыста Хоти, оңтүстікте Бога, шығыста Шала және солтүстікте Кучи мен Васоевичтің қарақшы руларымен шектеседі.

Ерте кездері

Келмендінің шығу тегі туралы көптеген теориялар бар. ХХ ғасырдан бұрын бірнеше саяхатшылар, тарихшылар мен дін қызметкерлері ауызша айтылған салт-дәстүрлерді жазып, өздерінің түсіндірмелерін ұсынды. Қазіргі уақытта мұрағаттық зерттеулер тарихи негізделген әдісті қамтамасыз етті. 1920 жылдары Милан Шуффлай Кельменди есіміне қатысты алғашқы сілтемені Венеция мұрағатында тапты. 1974 жылы Скутари санжағының Османдық дефтерінің жариялануы Келменди халқы туралы алғашқы тарихи жазбаның жариялануын білдіреді, олардың антропонимиясы, топонимиясы және әлеуметтік ұйымы. Кельмендидің алғашқы ғасырларында, яғни 15-16 ғасырларда олар туралы тек олардың тілі, ұлысы мен діні ғана айтылған. Католик епискобы Франг Барди Рим Куриясымен хат алысуында жазғандай, олар албан ұлтына жатады, албанша сөйлейді, біздің қасиетті Рим-католик нанымдарымызды ұстайды. Келмендидің шығу тегі туралы алғашқы жазба францискан миссионерінің Бернардо да Веронадан шыққан. Ол 1663 жылы Келмендидің шығу тегі туралы түсініктеме беру оңай емес деп жазды, бірақ олар Кучиден немесе көршілес тайпалардың бірінен келгенін айту әдетке айналды. Келмендидің шығу тегі туралы екінші түсініктеме 1685 жылы католик архиепискобы Пьет Богерданидің хатында келеді. Ол ауызша әңгімелерге сәйкес Келмендидің түп атасы Жоғарғы Морачадан келгенін жазды. Француз консулы Гяцинт Геккард (1814-1866) Кельменди (Клементи) отбасыларының барлығы, Онос деп аталатын отбасылардан басқа, олардың бір атадан, Клементтен немесе Клементтен (албан тілінде Кельменттен немесе Кельменттен) тарағандарына сенетінін атап өтті. Шкодрадағы францискандық діни қызметкер Габриэль Албанияға қашып келгенге дейін Венеция Далмация мен Герцеговинада діни қызметкер болған Венециялық Клименс туралы әңгіме айтты. Оның шыққан жері осы екі өлкеден екені айтылады, оны Трипшидегі пастор кездестірді. Иоганн Георг фон Хан 1850 жылы Келмендидің шығу тегі туралы ең кең таралған ауызша дәстүрді жазды. Бұл кітапта Трипши аймағындағы (әуелгі уақытта Кучиге қараған) бір бай малшы бейтаныс аймақтан Трипшиге келген бір жігітті малшы етіп жалдағаны айтылған. Жас жігіт бай малшының қызы Бумчемен қарым-қатынаста болды. Ол жүкті болғанда, екеуі үйленді, бірақ олардың қарым-қатынасы әдет-ғұрып заңдары бойынша жазаланатын болғандықтан, олар бұл аймақты тастап, қазіргі Келменди ауданында оңтүстікке қоныстанды. Олардың жеті ұлы Албаниядағы Келменди және Санджак елді мекендерінің тарихи ата-бабалары болып табылады. Кола - Селкінің негізін қалаушы. Йохан Георг фон Хан Келмендидің ата-бабасының қонысын оңтүстік Келмендтің Бестана қаласында орналастырды. Югославиялық антрополог Андрия Йовичевич олардың шығу тегі туралы бірнеше ұқсас әңгімелер жазды. Бір аңыз бойынша, негізін қалаушы Хотидегі Ладжикит е Хотиттен және Кучидегі Лопаре ауылы Фанданеден Хотиге қоныс аударды; ол Хоти мен Кучиге ренжіді, сондықтан сол тайпалардан кетіп қалды. Лопареде тұрып, ол өзіне ерген Трипшиден қызға үйленді. Оның есімі Амати, ал әйелі Бумче еді. Басқалардың айтуынша, оның есімі Клемент болған, сондықтан да руы осылай аталды. Тағы бір әңгіме, оны Jovićević Селцеде естіген, негізін қалаушы Пипериден, бай Кучидің қызметшісі болып жұмыс істеген кедей адам, ол жерде асыл отбасынан шыққан қызмен күнә жасап, Cem арқылы кеткен. Ауызша айтылғандай, Келмендідің әйелі Бумче Трипшидің Бекей бауырластығынан шыққан. Келменди туралы алғашқы тарихи жазба - 1497 жылы Скутари санжағының Османдық дефтері, ол 1485 жылғы қосымша тіркелім болды. Үйлер мен мүліктердің дефтери 1485 жылы жүргізілді, бірақ Келменділер тіркелімде жоқ, өйткені олар Осман әскерлерінің өз жерлеріне кіруіне қарсылық көрсетті. Онда екі ауылдағы 152 отбасы бар, олар бес мал бағу қауымдастығына (катунд) бөлінген. Личенидің катундасы Сельчиша ауылында, ал қалған төртеуі (Лешовик, Мурик, Гьоновик, Колемади) Ишпая ауылында өмір сүрді. Бес катунның басшылары: Рабжан ұлы Коле (Личени), Мараш ұлы Лазар (Гйоновик), Степан ұлы Ульгаш (Мурик), Лулэ ұлы Гердж (Колемади).

Осман

Солтүстік албан тайпаларының өзін-өзі басқару құқықтары, мысалы, Келменди мен Хоти, олардың мәртебесі флорициден дербендциге ауысқанда, көтерілді, бұл таулы қауымдарды ауылдық жерлерде аймақтық қалалық орталықтарды байланыстыратын құрлық жолдарын сақтауға және қорғауға мәжбүр етті. Ал олар өз кезегінде ерекше салықтардан босатылды. Келменди жолаушыларға Шкодрадан Батыс Косовоға (Алтун или) және Медун арқылы Плавқа дейінгі жолға қауіпсіз өтуді қамтамасыз етуі керек еді. 1580-ші жылдардың ортасында Кельменділер Осман империясына салық төлеуді тоқтатты. Осы уақытқа дейін олар біртіндеп бүкіл солтүстік Албанияны басып алды. Олар қазіргі Косово, Босния, Сербия және тіпті Болгарияның Пловдив қалаларына дейін шабуыл жасап, қозғалыс жасады. 1609 жылғы венециандық құжаттарда Кельменди, Дукаджин таулы жерінің тайпалары және басқалары 4 жыл қатарынан Осман империясымен қақтығыста болған деп аталады. Жергілікті Осман әскері оларға қарсы тұра алмады, сондықтан босниялық пашадан көмек сұрауға мәжбүр болды. Кельменди 17-18 ғасырларда Еуропаға өте танымал болды, өйткені ол Осман империясына қарсы тұрақты көтеріліс болды. Бұл Келменди атауының Осман шекарасындағы барлық албан және қарақшыл тайпаларына синоним ретінде қолданылуына себеп болды, өйткені олар сол аймақтың сырттан келгендерге ең танымал қауымдастығы болды. Осылайша, Бар архиепискобы Марино Бицци (1570-1624) 1610 жылы жазғандай, толықтай латын тілінде сөйлейтін кельмендтер албан және далматин тілдерінде сөйлейді және он катунға бөлінеді: Кельменди, Груда, Хоти, Кастрати, Шкрели, Тузи - барлығы латын және белопавлици, Пипери, Братоносици, бұл далматиндер мен кучилер, олардың жартысы - схизматиктер, жартысы - латын. 1613 жылы Осман империясы Черногорияның бүлікші тайпаларына қарсы жорық бастады. Оларға жауап ретінде Васоевичтер, Кучи, Бжелопавличи, Пипери, Кастрати, Кельменди, Шкрели және Хоти тайпалары "Таулар одағы" немесе "Албан таулары" деп аталатын саяси және әскери одақ құрды. Басшылар өздерінің өзін-өзі басқаруын қорғау және солтүстік таулы аймақтарда Осман Спахис билігінің орнауына жол бермеу үшін, кез келген алдағы Осман экспедицияларына бар күш-жігерлерімен қарсы тұру үшін Беза антын берді. Олардың көтерілісі азаттық сипаты бар еді. Османдықтарды албан аумақтарынан құтқару мақсатында Биззи 1613 жылы Осман әміршісі Арслан пашаның Келменді ауылдарына шабуыл жасап, тұтқындарды ала бастағаны туралы оқиға туралы хабарлады. Келiсiмге сәйкес, Келмендiлер өздерiнiң он бес мүшесiн құл етiп, Осман империясына 1000 дукат алым төлейдi. Алайда Арслан паша алым-салық төлегенін күтіп тұрған кезде, Келменділер оның әскерінің бір бөлігін тосқауылға түсіріп, отыздай атты әскерін өлтірді. Осы оқиғадан кейін Осман әскерлері Герцег-Новиге (Кастельнуово) шегініп кетті. Мариано Болиза 1614 жылы жазған есебінде "Клименти" римдік обрядты ауыл ретінде жазған. Ол оларды "толыққанды, батыл және өте ашкөз халық" деп сипаттаған. 1614 жылы олар Кучи, Пипери және Бжелопавличи тайпаларымен бірге Испания мен Франция патшаларына хат жіберіп, Осман империясынан тәуелсіз екендіктерін және империяға алым-салық төлемейтіндіктерін мәлімдеді. Османдықтармен қақтығыстар 1630 жылдары жалғасып, 1637 жылы ұрысқа ұшырады, онда тайпа Босния аймағының Вутси-пашасының қолбасшылығындағы 12 000 (кейбір дереккөздерге сәйкес 30 000) әскерді сүртіп тастайды. Албандық епископ Франг Бардидің 1638 жылы жазған мәліметтеріне сәйкес, Келменди тайпасы Албания, Босния және Сербиядағы христиан саудагерлеріне шабуыл жасап, тауарларын ұрлап, оларға қарсылық көрсеткендерді өлтіріп, өте бай болды. Саудагерлер Константинополға сапар шеккеннен кейін, Нови-Пазар мен Солтүстік Косовоның жергілікті тұрғындарының өкілдері Келмендидің шабуылдарына шағымдану және қорғаныс сұрауы үшін өтініш жібергеннен кейін, Султан 1638 жылы Келмендиге қарсы Осман экспедициясына бас қосуды Боснияның пашасы Вучо Пашаға тапсырды. Бардхидің айтуынша, тауларда тайпаның шабуылына түсіп, ауыр зардап шеккен Осман әскері Боснияға оралды. Француз тарихшысы Эрнест Лавис пен Франсуа Ленорманның айтуынша, 1638 жылы Султан Мурад IV Боснияның губернаторы Дудже Пашадан қыстың ортасында Кельмендиге қарсы жазалау экспедициясын жүргізуді сұрады. Аштықтан әлсіреп, оқ-дәрісі жетпеген тайпа таудан үлкен-үлкен тас тастарды түрік әскеріне қарай құлатып, қорғану үшін күш салды. Олардың кенесі Вокодудтың соғыста қаза табуы және бірнеше күннен кейін Воевод...

Қазіргі заманғы

1911 жылғы албан көтерілісі кезінде 23 маусымда албан тайпалары мен басқа да революционерлер Черногорияда жиналып, албандардың әлеуметтік-саяси және тілдік құқықтарын талап ететін Грече меморандумын жасады. 1913 жылы 26 мамырда Груда, Хоти, Кельменди, Кастрати және Шкрелидің 130 басшысы Сесил Берниге Шкодердегі өз аумақтарын Черногорияға қосуға қарсы өтінішхат жіберді. Барон Франц Нопкса 1920 жылы Келменділерді албан кландарының біріншісі ретінде, ең жиі аталатын кландар ретінде көрсетеді. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында албан коммунистері өздерінің әскерін солтүстік Албанияға қарсыластары - ұлтшыл күштерді жою үшін жіберді. Коммунистік күштер Никаж Мертур, Дукаджин және Келменд қалаларында ашық қарсылық көрсетті. Келмендті Прек Кали басқарды. 1945 жылы 15 қаңтарда Тамара көпірінде албан 1-бригадасы мен ұлтшыл күштер арасындағы шайқас болды. Коммунистік күштер 52 жауынгерін жоғалтты, ал олардың кек алуы кезінде Кельмендте 150 адам қатал өлтірілді. Олардың басшысы Прек Кали өлтірілді. Бұл оқиға Энвер Ходжаның диктатурасы кезінде орын алған басқа драмалардың бастауы болды. Сыныптық күрес қатаң түрде қолданылды, адам бостандығы мен адам құқықтары жоққа шығарылды, Келменд шекарамен және жолдардың жоқтығымен тағы 20 жыл оқшауланды, ауыл шаруашылығы кооперативі экономикалық артта қалуды әкелді, өмір физикалық соққыға айналды және т.б. Көптеген келменділер қашып кетті, ал басқалары шекарадан өтіп бара жатқанда оқ пен мұздың астында қалып қойды.

Дәстүр

Сельце мен Вукельдегі Пасхалық шерулер кезінде бала жейтін жын - коре символикалық түрде өртелді. Рождество мерекесінде ата-бабалардың қабірлеріне садақа салынады. Алғашқыда , ол өз алдына " қазақтың " деген ұғымды білдірді .