Кіріспе

Монтенегроның биік тайпасы Пипери - албан тектес тарихи тайпа (плем) және Монтенегроның солтүстік-шығысындағы аймақ. Пипери Морача мен Зета өзендерінің арасында Черногорияның астанасы Подгорицаның солтүстік маңындағы қалашықта орналасқан.

Шығу тегі

Алғашында албан тайпасы болған пиперилер көршілес славян халқына біртіндеп мәдени интеграция процесін бастан кешірді. Францискандар 17 ғасырдағы есептерінде олардың мәдениетке бейімделуінің соңғы кезеңдерін көрсетеді. Оның авторы Братножичи, Пипери, Бжелопавличи және Кучи:" nulla di meno essegno quasi tutti del rito serviano, e di lingua Illrica ponno piu presto dirsi Schiavoni, ch' Albanesi " (олардың барлығы дерлік серб дәстүрін және иллирик (славян) тілін қолданатындай, олар көп ұзамай албандықтарға қарағанда славяндар деп аталуы керек). Тарихи зерттеулер Пиперидің жалпы аталық атадан тараған тайпа (племе) емес екенін көрсетті. Ол 15 ғасырдың ортасы мен 16 ғасырдың арасындағы кезеңде Пипериде әртүрлі кезеңдерде қоныстанған қауымдар арқылы қалыптасты, онда олар бұрыннан қоныстанған халықты да тапты.

Орта ғасырдың соңы және жаңа дәуірдің басында

Пипериге қатысты ең алғашқы сілтемелер Пайпер () тегі бар адамдардың атаулары болуы мүмкін, біріншісі 1285 жылдан бастап Рагусандық дереккөздерде Владо Пайпер, екіншісі Радослав Михаило Пайпер, Котор мұрағаттарында 1398 жылдан бастап, сондай-ақ 1416 жылы Венеция кадастрында Скутари мен оның айналасында тіркелген үш үй шаруашылығының басшылары: Андреа және Джон Пипери Труштан (Тромпси) және Калозорзи Пипери Труш маңындағы Дхозаннан. Пайпер тегімен басқа бірнеше адам 15-ғасырдағы Котор жазбаларында кездескен болса, Пайперлер туралы алғашқы тікелей айтылу 1444 жылы, Рагусан саудагерлері ұсынған Рагусан Сенатының есебінде. Онда олар Бжелопавличи мен Васоевичимен бірге Рагусан саудагерлеріне шабуыл жасап, Рьечица ауылының (қазіргі Лиева Риека) маңында оларға материалдық залал келтірген катундардың бірі ретінде көрінеді. 1455 жылы Пипери катуны Вранжина аралында венециандармен келісімге қол қойған Зетадан басқа катундар мен ауылдардың бір бөлігі ретінде аталады. 1474 жылы Жоғарғы Зетаны Османдықтар басып алғаннан кейін және 1479 жылы Скутаридің құлауынан кейін Пиперилер жаңадан құрылған Скутари санжағының 1485 жылғы жазбасында бөлек нахия ретінде аталады. Ол кезде бұл аймақта 21 ауыл бар еді, оның екеуі бос қалды, барлығы 226 отбасы болды. Бұл сан 1497 жылғы қосымша есепте екі есеге жуық өсті, онда Пипери нахиясы 427 үйден тұрды. Бұл жаңа келгендердің көбісі Черногория мен Солтүстік Албанияның жаулап алынған аймақтарынан қашқандар болғандығын көрсетеді. 1497 жылғы дефтерде Пипери аймағында бірнеше туыстық топтар бар, олар жергілікті христиан Осман спахиларының астында үш тимарға бөлінген ерекше нахия ретінде көрінеді. Пипери ауылдарының көптеген қауымдастықтары бұрыннан қоныстанған немесе басқа аймақтардан келген жаңа келушілер ретінде жіктелді. Ауылдарда қауымдар туыстық байланыстарына қарай үй-бүленің топтарын құрады. Бұл қоныстардың туыстық қатынас бойынша бөлінуі ХХ ғасырдың басында да жалғасты. 1497 жылы Пиперидің қоныстары Лушка Жупа (қазіргі Кранчи), Дрежга, Завала, Добрико, Мрке, Грасница, Белице, Дуга, Брестица (Спуж маңындағы өзен), Рьечица, Страхалич, Морачица, Радушев До және Дреновица болды. Кейбір ауылдар дефтерде катун деп аталатын бөлек қауымдардың бір бөлігі болды, олар Катун Букумир, Катун Бушат (Бушат) және Катун Дреновица болды. Үш катунның бәрі Братаножичи ауданында орналасқан. Сол кездегі Пиперидегі славяндық / серб антропонимиясы негізінен Лужандарға, ал албандық антропонимия Букумири, Бушати және кейбір кішігірім қауымдастықтарға қатысты. Пипериде Макуре мен Матаруге сияқты басқа да қауымдар қоныстанған. Олардың іздері негізінен Лужаниде анықталуы мүмкін, олар сол кезде тарихи жазбаларда қосылған. Қазіргі Пиперидегі топоним Макур джама (Макура шұңқыры) солармен байланысты. Пипери тұрғындарының бір бөлігі өз дәстүрлерінде православиеге айналғанға дейін католик болған. 1614 жылы Мариано Болиза Пиперидің жалпы саны 270 үйге ие болғанын жазды, олар Сербия православие дінін ұстады. 1613 жылы Осман империясы Черногорияның бүлікші тайпаларына қарсы жорық бастады. Бұған жауап ретінде Пипери Кучи, Бжелопавличи, Васоевичи, Кастрат, Кельменд, Шкрель және Хот тайпаларымен бірге "Таулар одағы" немесе "Албан таулары" деп аталатын саяси және әскери одақ құрды. Олардың ортақ жиналыстарында басшылар барлық күш-қуатымен кез-келген алдағы Осман экспедицияларына қарсы тұру үшін беза антын берді, осылайша өз билігін қорғады және солтүстік таулы аймақта Осман Спахис билігінің орнауына жол бермеді. Олардың көтерілісі азаттық сипаты бар еді. 700 қарулы адам Радослав Божидаровтың қолбасшылығында болды. Венеция догтары (1615-1618) Джованни Бембо, австриялықтар Венеция Республикасына қарсы қолданған серб қарақшыларын (Ускоктар) жеңіп алды; олар Никич пен Пипериге бас сауғалауға мәжбүр болды және 1694 жылдан кейін Сербия православие митрополиті (кейіннен Владика, Епископ князі) лауазымын атқарған Петрович Ньегош отбасының кейінгі басшылығымен ауылдар мен тайпаларда орналасты. Олар 1732 жылы Осман-пашаға, 1788 жылы Махмұт-пашаға қарсы соғысты. Пиперилер Мұстафа Найманың Осман тарихи баяндамасында 1637-8 жылдары Осман билігіне қарсы көтерілген албан қауымдастықтарының бірі ретінде жазылған. Баяндамаға сәйкес, Пипери мен Бжелопавличи алғаш рет Кельмендке қарсы науқанында Вучо Мехмед-пашаның Осман әскерлеріне бағынышты және азық-түлікпен қамтамасыз еткен болса, кейін Осман әскерінің Кельмендтен кері қайтқанын к...

Соңғы заманауи кезең

1796 жылы олар Мартиничи шайқасында (қазіргі Даниловградта) Махмут-пашамен тағы да шайқасты. Олар 1810 жылы Тахир пашамен соғысты. Принц епископ Петр I (1782 - 1830) 1819 жылы Босния биіне қарсы сәтті науқан жүргізді; Рус-түрік соғысы кезінде Албаниядан Османдық басқыншылығын қайтару Черногорияның Пипериге билігін тануға әкелді. Петр I Пипери мен Бжелопавличиді Ескі Черногориямен біріктіруге қол жеткізді. 1847 жылы азаматтық соғыс басталды, онда Пипери, Кучи, Бжелопавличи және Кремница Черногорияның жаңа князіне қарсы күресті; сепаратистер бағындырылды және олардың басшылары атып өлтірілді. Қырым соғысы кезінде Черногорияда саяси проблема туындады; Данило І-нің ағасы Георгий Осман империясына қарсы тағы бір соғысқа шақырды, бірақ австриялықтар Данилоға қару алмауға кеңес берді. Данилоға қарсы оның ағалары Георгий мен Перо бастаған қастандық жасалды, жағдай төбелесінде Осман әскерлері Герцеговина шекарасында орналасқан кезде, альпинистерді ашуландырды. Кейбіреулер Барға шабуыл жасады, басқалары Герцеговинаға шабуыл жасады, ал Данилоның азаматтарының наразылығы соншалықты өсті, сондықтан Пипери, Кучи және Бжелопавличи, жақында және әлі де біріктірілмеген сатып алулар, 1854 жылдың шілдесінде өздерін тәуелсіз мемлекет деп жариялады. Данило Брдадағы көтерілісшілерге қарсы іс-қимыл жасауға мәжбүр болды, кейбіреулері түрік аумағына кірді, ал кейбіреулері мойынсұнды және олар тудырған азаматтық соғыс үшін ақы төлеуге мәжбүр болды. Петр II Петрович Ньегош өзінің тайпалық федерациядан тиісті мемлекетке айналуының бір бөлігі ретінде Черногорияның князьдік епископтығында полиция күшін (гвардия) құрды; Пипериде 26 болды.

20 ғасыр

Пиперилер "Жасылдар" (Зеленаши) құрамына кірген тайпалардың бірі болды, бұл саяси топ Черногорияның Сербияға бірігуін 1918 жылы Черногорияны аннексия ретінде қарастырды және оның орнына тәуелсіз Черногорияны қолдады. 1919 жылы 7 қаңтарда жасылдар Рождестволық көтерілісті бастады, оны серб әскерлері басып тастады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде тайпаның көпшілігі Югославия партизандарын қолдады. Югослав Коммунистік партиясының Черногория комитеті соғысқа дейін Пипери тайпасының мүшелері басым болды және олар 1941 жылғы шілдедегі көтерілістің бастамашылары болды. Пиперидің ең танымал коммунистерінің бірі - Лениннің жеке серіктесі доктор Вукасин Маркович, Октябрь төңкерісінен кейін Ресейден Черногорияға келіп, Кеңес төңкерісін жоспарлап отырды. Оның сәтсіз аяқталуынан кейін ол КСРО-ға қашып барып, партиялық міндеттерді атқарды.

Ауызша дәстүр

19 ғасырдан бастап Пиперидің ерте тарихы туралы ауызша дәстүрлер мен фрагментті әңгімелер аймаққа саяхат жасаған жазушылар мен ғалымдар жинады. Жазбаланған тарихи материалдармен бірге осы оқиғалардың салааралық және салыстырмалы әдісі 20 және 21 ғасырларда тарихи негізделген есептерді берді. Иоганн Георг фон Хан Пиперидің шығу тегі туралы ауызша дәстүрді 19 ғасырдың ортасында жазды. Бұл тілді дәстүр аймақтың басқа да қауымдастықтарында аздап өзгеріске ұшыраған. Оның айтуынша, алғашқы тікелей ата-бабасы - Кек, католик албан, Османдықтардың басып алуынан қашып, славян тілінде сөйлейтін аймаққа қоныстанған, кейін тарихи Пипери аймағы болып табылады. Оның ұлдары Лазер Кеки (Хоти ата-бабасы), Бан Кеки (Триепши ата-бабасы), Меркота Кеки, Кастер Кеки (Красники ата-бабасы) және Вас Кеки (Васоевич ата-бабасы) жергілікті тұрғындарға қарсы кісі өлтіргеннен кейін ауылды тастап кетуі керек болды, бірақ Кек және оның кіші ұлы Пайпер Кеки сол жерде қалды және Пайпер Кеки Пайпери руының тікелей ата-бабасы болды. Алғашқы ата-бабасының аты, Keq, бұл албан тілінде жаман дегенді білдіреді, Малесияда жалғыз балаға немесе өте аз балалы отбасылардан шыққан балаларға беріледі (бала өлім-жітіміне байланысты). Сол отбасыларда баланы "жаман көзден" қорғау үшін "жаман" (i çudun) есімді сөйлеу аманат ретінде берілді. Шамамен жарты ғасырдан кейін этнолог Йован Эрдельянович бұл аймаққа барып, тайпаның көптеген әдет-ғұрыптарын және салт-дәстүрлерін жазған. Сонымен қатар, ол тайпа мүшелерінің өздерінің шығу тегі мен бауырластығына қатысты әңгімелерін жинады. Ауызша айтылғандай, XV ғасырда Сербия деспоты құлағаннан кейін, бір дворян Гойко өзінің отбасымен бірге оңтүстік Сербиядан Морачаға келді. Пиперидің төрт негізгі бауырластығы одан тараған: Đurkovići, Lazarevići, Petrovići және Vukotići. Ердельянович ауызша дәстүрдің рудың ең маңызды бөлігі болған Лутовциден басталғанын анықтады және олар деспотат құлағаннан кейін аймаққа келген жаңа келушілер болды деген қорытындыға келді. Ердельянович сонымен қатар Рогами аймағындағы төрт негізгі братьства (қауымдастықтар) - Раджковичи, Стаматовичи, Вучиничи және Вукановичи pobratim (қан бауырлары) болып кетті және олардың барлығы Архангел Михаилдың славасын атап өтеді деп мәлімдеді.

Мәдениет

Дәстүрлі әдет-ғұрыптар тұрғысынан алғанда, 19 ғасырдың аяғына дейін Пипериде солтүстік албан канондарының бір нұсқасының іздері қолданыста болды. XX ғасырдың бірінші жартысында Мари Амели фон Годин Черногорияда саяхаттап жүргенде Пипери ауданында екі тілділіктің іздерін байқаған. Оның айтуынша, албан тілінде сөйлемесе де, кейбір жырлар мен анттар әлі де албан тілінде айтылып, әнделіп жүрді.

Жеке тұлға

18 ғасырда олар 1757 жылғы тарихи-географиялық зерттеуде және 1789 жылы Клан федерациясының Ресейге жіберген хатында "Серб православие кланы" ретінде аталды. Құжаттар, әсіресе Иван Радонжичтің 1789 жылғы хаты, Черногориялықтар сербтер ретінде танылған, ал Банжани, Кучи, Пипери, Бжелопавличи, Зечани, Васоевичи, Братоножичи "черногориялықтар" ретінде емес, тек серб тайпалары ретінде танылған. Олардың барлығы тек аймақтық, географиялық және тайпалық тұрғыда айтылды, ешқашан этникалық категория ретінде айтылмаған. Алайда Югославияның ыдырауынан кейін Пипери аймағында тұратын адамдардың басым бөлігі өздерін қара түстес деп санайды, олардың көпшілігі қара түстегі тәуелсіздікті қолдайды.