Кіріспе
Польшалық Холокосттан аман қалған Янкиль (Янкель, Яков немесе Якоб) Виерник (1889-1972) - Польшалық еврей Холокосттан аман қалған, Треблинка өлім лагерінің қарсыласының ықпалды тұлғасы. Ол сол жерде Sonderkommando құл жұмысшысы ретінде жұмыс істеуге мәжбүр болды, онда шамамен 700,000900,000 адам, көбінесе яһудилер, өлтірілді. 1943 жылы 2 тамыздағы көтеріліс кезінде қашып кеткеннен кейін Виерник Варшаваға жетіп, қарсылыққа қосылды. Ол сондай-ақ лагерьдің жұмысы туралы жасырын есеп жазды, Треблинкада бір жыл, ол көшіріліп, ағылшын және идиш тілдерінде Лондон мен АҚШ-та басып шығару үшін аударылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін 1947 жылы Людвиг Фишердің сотында куәлік етті. Ол Польшадан шығып, алдымен Швецияға, содан кейін Израиль мемлекетінің құрамына көшті. 1961 жылы Иерусалимде Адольф Эйхманның сотында куәлік етті. Ол 1964 жылы Польшаға Треблинка мемориалінің ашылуына қатысқан. Виерник 1972 жылы 83 жасында Израильде қайтыс болды.
Jankiel (Yankel, Yaakov, or Jacob) Wiernik (; 1889–1972) was a Polish Jewish Holocaust survivor who was an influential figure in the Treblinka extermination camp resistance. He had been forced to work as a Sonderkommando slave worker there, where an estimated 700,000–900,000 people, mostly Jews, were murdered. After his escape during the uprising of 2 August 1943, Wiernik reached Warsaw and joined the resistance. He also wrote a clandestine account of the camp's operation, A Year in Treblinka, which was copied and translated for printing in London and the US in English and Yiddish. Following World War II, Wiernik testified at Ludwig Fischer's trial in 1947. He left Poland, emigrating first to Sweden and then to the new state of Israel. In 1961, he testified at Adolf Eichmann's trial in Jerusalem. He returned to Poland in 1964, to attend the opening of the Treblinka Memorial. Wiernik died in Israel in 1972 at the age of 83.
Өмір
Виерник Польшаның Кобринь қаласында (ол кезде Ресей империясының бір бөлігі) отбасымен бірге өсіп, өмір сүрді. Олар шебер шкафшылар болған қолөнершілер отбасы мүшелерімен (Натан Виерник) бәсекелесуден аулақ болу үшін Белая Подляскаға көшіп барды. 1904 жылдан бастап Янкиль Виерник Бунд қозғалысының мүшесі болды. Ол Варшавада тұрып, соғыстар аралығындағы танымал жазушы, баспагер және театр режиссері Стефан Крювошевскийдің (1886-1950) отбасына тиесілі үйде мүлік менеджері болып жұмыс істеді. 1939 жылы Польшаға шабуыл жасалып, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Виерник 50 жаста еді. 1940 жылдың соңында неміс нацистері Варшава геттосын құрды, ал Виерник барлық поляк еврейлерімен бірге сонда көшіруге мәжбүр болды. 1942 жылы 23 тамызда Гроссакция Варшава кезінде Треблинкаға жеткізілді. 1943 жылы тамызда ол құрту лагерінен қашып шыққаннан кейін, оны Крювошевский отбасы құтқарып алды. Ол "бір мезгілде 10 - 12 мың адамның мәйіті өртеліп" жатқан орасан зор өрттердегі қорқынышты оқиғаларды есіне түсірді. Ол: "Әйелдердің денелерін отқа жағып, өртеп жіберді", - деп жазды. Ал немістер "бұған арнап бренди мен ең жақсы ликёрлерді ішті, тамақ ішіп, мас болып, отқа жылынып, көңіл көтерді". Виерник газ камерасында өз кезегін ұзақ уақыт күткен кішкентай балалардың "аяқтары тоңып, мұздай қатып қалған" екенін айтып, бір күзетшінің "балаларды әйелдердің қолыннан тартып алып, екіге бөлгенін немесе аяғынан ұстап, басын қабырғаға соққылап, денесін лақтырып тастағанын" атап өтті. Ал басқа кездері "балаларды аналарының қолыннан тартып алып, жанып жатқан отқа тірідей лақтырып тастаған" болған. Ол кейде батыл қарсылық көрсеткен көріністерден де жігер алды. 8-тарауда ол жалаңаш әйелдің күзетшілердің қолынан қашып, үш метрлік тікенді сымнан секіріп өтіп, зардап шекпегенін айтады. Екінші жақтағы украин күзетшісі жақындағанда, ол оның автоматты қаруын тартып алып, күзетшіні өлтіріп, өзін өлтер алдында басқа күзетшіні атып өлтірді. СС-тер Виерниктің кәсіби ағаш ұстасы екенін білгенде, оны лагерьдің түрлі құрылыстарын, соның ішінде қосымша газ камераларын салуға жұмылдырды. Өзінің біліктілігін ескере отырып, Виерникке басқалар сияқты қарастырылмайды және өліктерді ұстауға тура келмейді. Ол аман қалуының себебі лагерьде қажетті құрылыстарды салуға қабілетті екендігін айтты. Құрбандықтар шалу процесіне дағдыланған білікті құрылысшы жұмысшылар жетіспегендіктен, Виерник лагердің екі бөлімін жиі аралады. Нәтижесінде, ол көтерілістің жоспарлануы кезінде лагерь аймақтары арасындағы маңызды байланыс құралына айналды.
Қашу
Виерник 1943 жылы 2 тамызда "қырқылдап ыстық күн" түрмедегі тұтқындардың көтерілісі кезінде Треблинкадан қашып шықты. Ауаға атылған оқ - көтерілістің басталғанын білдірді. Виерник "бірнеше қаруды" және орманға қашуға мүмкіндік тапқаннан кейін балта ұстағанын жазды. Бір күзетші оны аңдып бара жатқанда, Виерникке тапаншамен атқан, бірақ оның терісінен оқ өтпеген. Виерниктің айтуынша, ол артына бұрылып, қуғыншысын балтамен өлтірген. Виерник Варшаваға жүкті пойызға жасырынып барды. Ол Варшавада жасырынған, бастапқыда оның бұрынғы жұмыс берушілері поляк отбасы Крювошевскийлер жасырып қойған. Олар оған жалған құжат, Ковальчик атына Kennkarte берді. Содан кейін Виерник Ян Смарзинский деген есімді қабылдады. Ол Варшаваның "арий" бөлігінде жұмыс істейтін еврейлердің жер астындағы мүшелерімен байланысқа түсті. Олар оның Треблинкадағы қазалаудың құнды куәгері екенін түсінді. 1943 жылдың соңында ол "Треблинкада бір жыл" атты роман жазуға көндірілді. Ол өзінің "арий" келбеті оған солай етуге мүмкіндік береді деп сеніп, Варшавада салыстырмалы түрде жайлы өмір сүруін жалғастырды. 1944 жылы Варшава көтерілісіне қатысып, Армия Лудовада шайқасқан. Оны 1944 жылдың желтоқсан айында Палестинада Хистадрут баспасында басып шығарды, оны еврейшеге Ицхак Кукиерман аударды. Кітапта 1942-1943 жылдар аралығында Треблинка өлім-жітім лагерінде болған оқиғалар баяндалады.