Кіріспе

Червени-Крст концентрациялық лагері (лат. Қызыл Крест концентрациялық лагері; KZ Crveni Krst;), сонымен қатар Ниш концентрациялық лагері (Lager Nich) ретінде белгілі, Crveni Krst, Niš қаласында орналасқан, оны неміс гестапосы басқарып, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде тұтқынға алынған сербтерді, еврейлерді және римдіктерді ұстады. 1941 жылдың ортасында құрылған ол соғыс кезінде 35 000 адамды ұстауға арналған және 1944 жылы Югославия партизандары азат етті. Лагерьде 10 000-нан астам адам қаза тапқан деп есептеледі. Соғыстан кейін лагерь құрбандарына арналған ескерткіш Бубанж тауында тұрғызылды. 1967 жылы бұрынғы лагерьде мемориалдық мұражай ашылды, ал 1979 жылы лагерь ерекше маңызды мәдени ескерткіш деп жарияланды және Сербия Социалистік Республикасының қорғауына түсті.

Өмірбаян

1941 жылы 6 сәуірде Осі күштері Югославия Корольдігіне басып кірді. Корольдік югослав армиясы тез жеңілді және Белград 12 сәуірде тұтқындалды. Содан кейін елді басып алды және бөлінді, Вермахт Сербияда әскери қолбасшы аумағын әскери басқыншылық үкіметімен құрды. Аумаққа Сербияның көп бөлігі, Косовоның солтүстік бөлігі (оның орталығы Косовская Митровица) және Банат кірді. Бұл бөлінген Югославияның бірден-бір аймағы болды, онда неміс оккупанттары әскери үкімет құрды. Бұл оның арқылы өтетін негізгі теміржол және өзен көлігі жолдары және оның құнды ресурстары, әсіресе темір емес металдар үшін жасалды. Сербиядағы әскери қолбасшы "неміс басшылығы мен қадағалауымен әкімшілік жұмыстарды жүргізу" үшін серб марқұм үкіметтерін тағайындады. 1941 жылдың 29 тамызында немістер қысқа өмір сүрген Комиссарлық әкімшіліктің орнына генерал Милан Недичтің басшылығымен Ұлттық құтқару үкіметін тағайындады. Соғысқа дейінгі саясаткер, ось жақтасы ретінде танымал болған Недич, немістер оның коммунизмге қарсы және әскери тәжірибесін Сербияның Шумадижа аймағындағы қарулы көтерілісті басу үшін пайдалануға болады деп сенгендіктен таңдалды. Шығыс майданға сарбаздарды жіберу қажеттігіне байланысты күшейткіштерді әкелуге мүмкіндігі болмағандықтан, немістер бүлікке жауап ретінде әрбір неміс сарбазының қазасына жүз сербтің, әр неміс сарбазының жарақаттануына елудің өлтірілетінін мәлімдеді. 1941 жылдың қазанында бұл саясат 25000 сербтің өліміне әкелді. Немістер еврейлерді де мақсат етіп, оларды мәжбүрлі еңбекке, жазалаушы салық салуға және шектеуші жарлықтарға ұшыратты. Сондай-ақ, еврейлер неміс билігімен тіркеліп, еврейлердің меншігі тәркіленіп, олар өздерін танытатын қолғап киюге мәжбүр болды. Олар, және аздап римдіктер, нәсілдік негізде нысанаға алынды, бірақ көпшілігі бірден өлтірілмеген. Антигерман көтерілісінің басталуынан кейін неміс пропагандасы еврейлерді коммунизммен және антигерман идеологиясымен байланыстыра бастады. Сербиялық яһудилерді өлтіру мен тұтқындаулар жалғасты. 1941 жылдың сәуірінде немістер Сербияның оңтүстік-шығысындағы Ниш қаласын басып алған кезде, олар римдіктерге өз үйлерінен "Циган" деген сөзді бейнелейтін сары таңбасыз шығуға тыйым салды. Неміс сарбаздары содан кейін рома кварталы арқылы өтіп, Ништегі барлық ромалардың бастарын құрттар бар деген сылтаумен күшпен қырқып тастады.

Операция

1941 жылдың ортасында Ниш қаласында неміс гестапосы Crveni Krst (Қызыл Крест) концлагерін құрды. Бұл лагерьге жақын орналасқан Қызыл Крест ғимаратының аты берілген. Бастапқыда ол транзиттік лагерь (Durchgangslager) ретінде қарастырылды, сол жылдың қыркүйегінде ол концлагерьге айналды. Тұтқындардың төрт санаты болды. Бірінші топқа қамауға алынғандар кірді. Олар жазалау үшін қолданылды. Бір қаза тапқан басқыншы әскерге 100 адам, бір жарақат алғанға 50 адам өлтірілді. Екінші топқа яһудилер кірді. Тұтқындардың үшінші санаты - коммунистік Ұлттық азаттық қозғалысына және оның Жосип Броз Титоның әскери бөлімдеріне қатысты немесе олармен ынтымақтасқан деген күдікпен тұтқындалған адамдар. Төртінші тұтқын санаты әскери министр, полковник Дража Михайловичтің қолбасшылығындағы Отанның Югослав армиясына тиесілі немесе онымен ынтымақтасқан деп айыпталғандардан тұрады. Рома ерлер, әйелдер мен балалар Crveni Krst-те оның құрылуынан кейін көп ұзамай тұтқындалды. 1941 жылдың қазан айында Ниш қаласында тұратын 200-300 жергілікті және шетелдік яһудилер лагерьге әкелінді. Кейін Сербияның ішкі аймағындағы қалалардан да адамдар келді. Ол кездегі неміс заңдары бойынша олар басқа тұтқындардан бөлек ұсталатын. Германияда қарашаның басында ересек еркек тұтқындарды өлтіру басталды. Қаңтар айында серб партизандары лагерьге шабуыл жасап, аздаған еврей тұтқындарын азат етті. Алғашқы жаппай өлім жазасы 1942 жылдың ақпан айында Бубандж тауында болды. Жәбірленушілердің арасында көптеген рома тұтқындары бар, олар осы жерде тұтқын ретінде атып өлтірілді, бір күнде 100-ге жуығы атып өлтірілді. Сол айда бір топ тұтқын лагерден қашып құтылуға тырысты. Он бес тұтқын қашып құтыла алса да, қырық екі адам қашып құтыла алмады және өлтірілді. Екінші жаппай жазалауда көптеген сербтер мен қалған еврей тұтқындары атып өлтірілді, олардың мәйіттері немістер рома тұтқындарын қазуға мәжбүрлеген жаппай қабірлерге тасталды. Сол жылы көктемде Червени-Крстте ұсталған әйелдер мен балалар Белградтың шетіндегі Саджмиште концлагеріне көшірілді, онда олар газбен өлтірілді. Лагерь 1944 жылы партизандар азат еткенге дейін келесі екі жыл бойы жұмыс істеді. Соғыс кезінде лагерьде болған 35000-нан астам тұтқындардың шамамен 10 000-ы қаза тапты.

Мұра

Соғыстан кейін Бубанж тауында лагерь құрбандарына арналған ескерткіш орнатылды. 1967 жылы бұрынғы лагерьде мемориалдық мұражай ашылды. Ойынды куратор-тарихистер Ивана Груден Милетиньевич пен Небойша Озимич дайындады. 1979 жылы лагерьлер ерекше маңызды мәдени ескерткіш деп жарияланды және Сербия Социалистік Республикасының қорғауына түсті. Лагерьдегі оқиғаларды баяндаған "Лагерь Ниш" атты фильм 1987 жылы Югославияда жарық көрді. Бұл - тұтқын лагерінде отырған тұтқындар туралы фильм.