Антон Рубинштейн: Ресейлік пианист, композитор және дирижер өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Ресейлік пианист, композитор және дирижер (1829–1894)
Ресейлік композитор/дирижер

Антон Григорьевич Рубинштейн (Антон Григорьевич Рубинштейн; 28 қараша 1829 [ескі стиль бойынша 16 қараша 1829] – 20 қараша 1894 [ескі стиль бойынша 8 қараша 1894]) – Санкт-Петербург консерваториясын құрған орыс пианині, композиторы және дирижері. Ол Мәскеу консерваториясын құрған Николай Рубинштейннің ағасы болды. Пианист ретінде Рубинштейн 19 ғасырдың ең көрнекті клавишшілерінің қатарында. Ол фортепиано музыкасының тарихын қамтитын жеті ірі, бірізді концерттен тұратын тарихи концерттерімен әйгілі болды. Рубинштейн бұл концерттерді Ресей мен Шығыс Еуропаның барлық аймақтарында, сондай-ақ Америка Құрама Штаттарында гастрольдік сапарда орындады. Рубинштейн ең алдымен пианист және педагог ретінде (әсіресе Чайковскийдің композициядан ұстазы ретінде) танымал болғанымен, ол жемісті композитор да болды; ол 20 опера жазды, олардың ең танымал – «Жын». Ол бес фортепиано концерті, алты симфония және көптеген жеке фортепиано туындыларынан басқа, камералық ансамбльдерге арналған көптеген шығармалар да жазды.

Ерте өмір және білім

Рубинштейн Ресей империясының Подолия губерниясындағы Вихватинец ауылында (қазіргі Молдова Республикасының Днестр бойындағы Офатинци деп аталады), Одессаның солтүстік-батысында еврей ата-анасының отбасында дүниеге келді. Ол 5 жасқа толғанға дейін әкесінің әкесі Рубинштейн отбасының барлық мүшелеріне яһуди дінінен орыс православиесіне өтуді бұйырды. Рубинштейн христиан ретінде тәрбиеленсе де, кейінірек атеист болды. Рубинштейннің әкесі Мәскеуде қарындаш фабрикасын ашты. Оның шешесі, өте жақсы музыкант, бес жасында оған фортепиано сабақтарын берді, содан кейін мұғалім оны естіп, Рубинштейнді ақысыз оқушы ретінде қабылдады. Рубинштейн тоғыз жасында алғашқы рет қайырымдылық концертінде өнер көрсетті. Сол жылы Рубинштейннің анасы оны Виллоингпен бірге Парижге жіберді, онда ол Париж консерваториясына түсуге тырысты, бірақ сәтті болмады. Рубинштейн мен Виллоинг бір жыл бойы Парижде болды. 1840 жылдың желтоқсанында Рубинштейн Salle Érard-та Фредерик Шопен мен Франц Листтен құралған тыңдаушылар алдында өнер көрсетті. Шопен Рубинштейнді студиясына шақырып, оған ойнады. Лист Виллоингке оны Германияға композицияны оқуға алып кетуге кеңес берді, бірақ Виллоинг Рубинштейнді Еуропа мен Батыс Ресейдегі концерттік турға алып кетті. Олар 1843 жылдың маусым айында Мәскеуге қайтып келді. Антон мен оның кіші інісі Николайдың музыкалық карьерасын дамыту үшін ақша жинауға бекінген анасы Рубинштейн мен Виллоингті Ресейге турнеге жіберді, содан кейін ағайындылар Санкт-Петербургке патша Николай I және императорлық отбасының алдында Қысқы сарайда ойнауға жіберілді. Антон 14 жаста, ал Николай 8 жаста еді.

Берлин

1844 жылдың көктемінде Рубинштейн, Николай, анасы мен әпкесі Люба Берлинге сапар шекті. Мұнда ол Феликс Мендельсон мен Джакомо Мейербермен кездесіп, олардың қолдауын алды. Виллингпен гастрольде болғанда Рубинштейнді естіген Мендельсон, оған фортепианоны оқудың қажеті жоқ деді, бірақ Николайды Теодор Кулакқа сабақ алуға жіберді. Мейербер екі баланы да композиция және теория бойынша оқу үшін Зигфрид Дехнге бағыттап берді. 1846 жылдың жазында Рубинштейннің әкесінің ауыр сырқатына шалдыққандығы туралы хабар келді. Рубинштейн Берлинде қалды, ал анасы, әпкесі және інісі Ресейге қайтып оралды. Ол бастапқыда Дехнмен, содан кейін Адольф Бернхард Маркспен оқуын жалғастырды, сонымен қатар шығармалар жазумен айналысты. Енді 17 жасқа толған ол, өзінің ақын бала екенін түсінді. Ол Листті Венада іздеді, оның өзін шәкірт ретінде қабылдайды деп үміттенді. Бірақ Рубинштейн емтихандық концертін орындағаннан кейін, Листтің: «Талантты адам өзінің амбицияларына жете алу үшін тек өз күшімен күресуі керек» деген сөздері жеткен. Осы кезде Рубинштейн өте қиын жағдайда, кедейлікте өмір сүрді. Лист оған ешқандай көмек көрсетпеді. Рубинштейннің басқа да демеушілерге жасаған үміттері бекер болды. Венада сәтсіз жыл өткізгеннен кейін және Венгрияда концерттік турнеден кейін ол Берлинге оралып, сабақ беруді жалғастырды.

Ресейге оралу

1848 жылғы революция Рубинштейнді Ресейге қайта оралуға мәжбүр етті. Келесі бес жылды көбінесе Санкт-Петербургте өткізген Рубинштейн сабақ берді, концерттер ұйымдастырды және императорлық сарайда жиі өнер көрсетті. Патша Николай I-нің қарындасы, Ұлы герцогиня Елена Павловна, оның ең жақын қолдаушысына айналды. 1852 жылға қарай ол Санкт-Петербургтың музыкалық өміріндегі маңызды тұлғаға айналып, солист ретінде өнер көрсетті және Ресей астанасына келген көрнекті музыканттармен бірлесіп жұмыс істеді. Ол тынымсыз шығармалар жазды. Цензурамен туындаған қиындықтарды қоса, бірнеше кешігулерден кейін, Рубинштейннің алғашқы операсы – «Дмитрий Донской» (қазір тек увертюрасы ғана сақталған) 1852 жылы Санкт-Петербургтегі Большой театрда қойылды. Одан кейін Елена Павловнаға арналған үш бір актілі опера жазылды. Ол өзінің бірнеше шығармаларын, соның ішінде төрт бөлімді түпнұсқадағы «Океан симфониясын», Екінші фортепиано концертін және бірнеше жеке туындыларын орындады және дирижерлік етті. Ресей опера сахнасында жетістікке жетпегендігі Рубинштейнді тағы да шетелге барып, өзін белгілі суретші ретінде танытуға итермеледі.

Шетелге қайта оралу

1854 жылы Рубинштейн Еуропа бойынша төрт жылдық концерттік турне бастады. Бұл оның он жылдан бергі алғашқы ірі концерттік турнесі болды. Қазір 24 жасқа толған ол өзін толыққанды жетілген пианист және сонымен бірге құнды композитор ретінде жұртқа ұсынуға дайын екенін сезінді. Көп ұзамай ол виртуоз ретіндегі беделін қайта орнатты. Игнац Мошелес 1855 жылы Рубинштейн туралы кеңінен таралған пікірге айналған сөздерін айтты: «Күші мен орындалуы жағынан ол ешкімнен де кем емес». Сол кездегідей, Рубинштейн орындаған көптеген шығармалардың авторы өзі болды. Бірнеше концертте Рубинштейн оркестрлік туындыларын дирижерлік етіп, содан кейін фортепиано концерттерінің бірінде солист ретінде өнер көрсетті. Ол үшін ең маңызды сәттердің бірі – 1854 жылдың 16 қарашасында Лейпциг Гевандхаус оркестріне өзінің «Океан симфониясын» жетектеуі болды. Рубинштейннің композиторлық қабілетіне қатысты сын-пікірлер әртүрлі болғанымен, бірнеше аптадан кейін жеке концертте орындағанда оның орындаушылық шеберлігіне жоғары баға берілді. Рубинштейн 1856-57 жылдардың қысында турнеден үзіліс алып, Ниццада Елена Павловнамен және императорлық әулеттің көп бөлігімен бірге уақыт өткізді. Рубинштейн Елена Павловамен отандық музыкалық білімді жақсарту жоспарларын талқылады, бұл 1859 жылы Ресей музыкалық қоғамын (РМҚ) құруға бастап, алғашқы нәтижелерін берді.

Санкт-Петербург консерваториясының ашылуы

1862 жылы Санкт-Петербург консерваториясы ашылды, бұл Ресейдегі алғашқы музыка мектебі және оның жарғысына сәйкес Императорлық музыкалық қоғамнан (РМС) дамыған. Рубинштейн оны құрып қана қоймай, сонымен қатар оның бірінші директоры болды және факультетіне көрнекті таланттарды тартты. Ресей қоғамының кейбір өкілдері орыс музыка мектебінің орыс тілінде білім беруге тырысқанына таңқалды. Рубинштейн сабақтардың шетел тілінде емес, орыс тілінде өтетінін айтқанда, бір "әсем әйел" таңырқап: «Не, орыс тілінде музыка! Бұл шынымен де жаңа идея!» деді. Рубинштейн былай деп қосты: «Әрине, консерваториямызда музыка теориясы алғаш рет орыс тілінде оқытылатыны таң қалдырды. Бұрын, егер біреу оны оқығысы келсе, шетелдік ұстаздан сабақ алуға немесе Германияға баруға мәжбүр болатын». Сондай-ақ мектептің орыс тілінде жеткіліксіз болатынынан қорқатындар да болды. Рубинштейн «Бес» деп аталатын орыс ұлтшыл музыкалық тобынан қатты сынға ұшырады. Михаил Цетлин (немесе Михаил Зетлин) өзінің «Бес» кітабында былай деп жазады: «Консерватория идеясы, әрине, оны әдет-ғұрыптардың бекінісіне айналдыруы мүмкін академиялық рухты білдірді, бірақ мұндайды әлемдегі барлық консерваториялар туралы айтуға болады. Шындығында, консерватория Ресейдегі музыкалық мәдениеттің деңгейін көтерді. Балакирев пен оның достары таңдаған жол, әрине, барлығына дұрыс болмады». Осы кезеңде Рубинштейн композитор ретінде ең үлкен жетістіктеріне қол жеткізді, ол 1864 жылғы төртінші фортепиано концертімен басталып, 1871 жылғы «Жын» операсымен аяқталды. Осы екі шығарманың арасында Чайковский «қызықты және жақсы орындалған», бірақ «эпизодтық» деп тапқан «Дон Кихот» сияқты оркестрлік шығармалар бар.

Америка турнесі

1867 жылы Балакирев лагерімен және осыған байланысты туындаған шиеленістер консерватория факультеті ішінде күрт дау-жанжалға әкелді. Рубинштейн жұмысынан кетіп, Еуропа бойынша гастрольдік сапарларын жалғастырды. Бұрынғы сапарларынан өзгеше, ол енді басқа композиторлардың шығармаларын жиі орындады. Алдыңғы гастрольдерде Рубинштейн көбінесе өзінің туындыларын тартқан болатын. Steinway & Sons фортепиано компаниясының шақыруымен Рубинштейн 1872–73 жылдары АҚШ-та гастрольде болды. Стайнвейдің Рубинштейнмен жасасқан шарты бойынша, ол 200 концерт өткізуге міндетті, бұл сол кезде естілмеген, концерт сайын 200 доллар төлем (алтынмен төленуі тиіс – Рубинштейн АҚШ банктеріне де, АҚШ қағаз ақшасына да сенімсіздікпен қарады) және барлық шығындарды компания төлеуге келісті. Рубинштейн Америкада 239 күн болды, 215 концерт берді – кейде бір күні екі-үш концерттен бірнеше қалада. Рубинштейн американдық тәжірибесі туралы: «Құдай бізді мұндай құлдықтан сақтасын! Мұндай жағдайда өнердің дамуына мүмкіндік жоқ – адам жай ғана механикалық жұмыс істейтін автоматқа айналады; суретшінің қадір-қасиеті жоғалады; ол өзін жоғалтады». Гонорарлар мен сәттілік әрқашан қуантқанмен, бәрі соншалықты шаршатушы болды, мен өзімді де, өнерімді де жек көре бастадым. Менің наразылығым соншалықты терең болды, бірнеше жылдан кейін мені американдық сапарыма қайта шақырғанда, мен тікелей бас тарттым.

Америкалық гастрольдерінен Рубинштейн өмірінің соңына дейін қаржылық тұрақтылықты қамтамасыз ететін жеткілікті ақша тапты. Ресейге оралғаннан кейін ол «жыл жылжымайтын мүлікке инвестициялауға асықты», Санкт-Петербургтен шалғайдағы Петергофтан өзі мен отбасысы үшін дача сатып алды.

Кейінгі өмірі

Рубинштейн пианист ретінде гастрольдерді жалғастырып, дирижер ретінде өнер көрсетті. 1887 жылы ол жалпы стандарттарды жақсарту мақсатымен Санкт-Петербург консерваториясына оралды. Ол нашар оқитын студенттерді шығарып, көптеген профессорларды жұмыстан босатып, лауазымдарын төмендетті, түсу және емтихан талаптарын қатаңдатты, оқу бағдарламасын қайта қарады. Ол аптасына жартылай мұғалімдерге фортепиано әдебиетін оқып, ең дарынды фортепиано оқушыларына жеке сабақтар берді. 1889–90 оқу жылында ол студенттерге апта сайын лекция-концерттер өткізді. 1891 жылы ол қайтадан отставкаға келіп, Ресейден кетіп қалды, себебі императорлық билік консерваторияға түсуді және кейін студенттерге жыл сайын берілетін сыйлықтарды тек қана қабілетіне емес, этникалық квоталар бойынша жүргізуді талап етті. Бұл квоталар еврейлерге қарсы бағытталған болатын. Рубинштейн Дрезденге көшіп, Германия мен Австрияда қайтадан концерттер бере бастады. Осы концерттердің көбісі қайырымдылық шаралары еді. Рубинштейн сондай-ақ бірнеше пианистерге сабақ берді және жалғыз жеке оқушысы Йозеф Хофманға фортепиано сабақтарын берді. Хофман 20 ғасырдың ең көрнекті пианиношілерінің біріне айналды. Ресейдегі этникалық саясатқа қатысты пікірлеріне қарамастан, Рубинштейн достары мен туыстарына бару үшін кейде Ресейге оралып тұрды. 1894 жылдың 14 қаңтарында Санкт-Петербургте ол соңғы концертін берді. Денсаулығы күрт нашарлағандықтан, 1894 жылдың жазында Рубинштейн Петергофқа қайтып келді. Ол сол жылдың 20 қарашасында онда қайтыс болды, біраз уақыттан бері жүрек ауруынан зардап шегіп жүрген. Санкт-Петербургтегі бұрынғы Троицкая көшесі қазір оның құрметіне Рубинштейн көшесі деп аталды.

Дирижерлік

Рубинштейн 1859 жылы құрылған Ресей музыкалық қоғамының бағдарламаларын, 1867 жылы қоғамнан және Санкт-Петербург консерваториясынан кеткенге дейін жүргізді. Ол Ресей музыкалық қоғамындағы қызметінен бұрын да, кейін де көптеген оркестрлерге қонақ дирижер болып келді. Рубинштейн дирижерлік тақтада да, пианинода да шаршағысқан, оның мінезі оркестр музыканттары мен тыңдаушылардың арасында әртүрлі пікірлер тудырды.

Мұғалім

Композиция мұғалімі ретінде Рубинштейн студенттеріне шабыттандыра алды және олармен жұмыс істеуге жұмсаған уақыты мен күшімен, тіпті толық күндік әкімшілік жұмыстан кейін де жомарттығымен ерекшеленді. Ол сондай-ақ, талапкер болуы мүмкін және олардан өзі бергендей көп күтетін. Чайковскийдің бір сыныптасы Александр Рубецтің айтуынша, Рубинштейн кейде сабақты бірнеше тармақ оқып бастайтын, содан кейін оларды студенттің қалауына қарай, жеке дауысқа немесе хорға қоюға тапсыратын. Бұл тапсырма келесі күні дайын болуы керек еді. Кейде ол студенттерден менюет, рондо, полонез немесе басқа да музыкалық форманы импровизациялауын күтетін. Рубинштейн студенттеріне үнемі ұялшақтықтан сақтануды, шығарманың қиын жерінде тоқтамауға, оны тастап, алға жылжуды ескертетін. Сондай-ақ, ол оларды сол шығарманың қандай формада жазылатынын көрсететін эскиздер жасауға және фортепианода композиция жазудан аулақ болуға шақырды. Рубинштейн өте жемісті композитор болды, кемінде жиырма опера жазды (әсіресе, Лермонтовтың романтикалық поэмасынан кейін жазылған «Демон» және оның жалғасы «Саудагер Калашников»), бес фортепиано концерті, алты симфония және көптеген жеке фортепиано шығармалары, сондай-ақ камералық ансамбль үшін көптеген шығармалар, виолончельге екі концерт және скрипкаға бір концерт, оркестрлік шығармалар мен поэмалар (соның ішінде «Дон Кихот» аттысы) жазды. Эдвард Гарден «New Grove» журналында жазғандай, Рубинштейн өмірінің барлық кезеңінде жаратылысқа берілді. Ол өзінің беделіне сеніп, еңбегі үшін лайықты қаржылық сыйақы алатынын білгендіктен, жартылай ондай ән немесе фортепиано пьесаларының альбомын жариялауға оңайлықпен дайын болды. Рубинштейн мен Михаил Глинка, алғашқы маңызды орыс классикалық композиторы саналатын, екеуі де Берлинде педагог Зигфрид Дехнмен оқыған. Глинка, Рубинштейнден 12 жыл бұрын Дехннің шәкірті болғандықтан, орыс музыкасының жаңа саласын ашу үшін пайдалана алатын композиторлық шеберліктің үлкен қорын жинауға мүмкіндік алды. Рубинштейн, керісінше, Дехннің сабағында көрсетілген неміс стильдерінде композиторлық талантын пайдалануды жөн көрді. Роберт Шуман мен Феликс Мендельсон Рубинштейннің музыкасына ең күшті әсер етті. Осылайша, Рубинштейннің музыкасы «Бестің» ұлтшылдығын көрсетпейді. Рубинштейн шығармаларын жазуда асығыстық танытты, нәтижесінде «Океан симфониясындағы» сияқты жақсы идеялар үлгілі деңгейде дамытылмады. Падеревский кейінірек былай деді: «Оның композитор үшін қажетті шоғырлану мен шыдамдылығы болмады. Ол кульминациялық сәттерде ұзын-сонар өрлеу тізбектерімен алдын ала берілген, кейіннен Чайковский өзінің шабытсыз шығармаларында еліктеген ұлы сөздерге бейім болды». Соңғы жылдары оның шығармалары Ресейде де, шетелде де жиі орындалып, жағымды пікірлерге ие болды. Оның ең танымал шығармалары – «Демон» операсы, «No. 4» фортепиано концерті және «Океан» деп аталатын «No. 2» симфониясы.

As a composition teacher, Rubinstein could inspire his students and was noted for his generosity in time and effort he spent working with them, even after a full day of administrative work. He could also be exacting and expected as much from them as he gave to them. According to one of Tchaikovsky's fellow students, Alexandr Rubets, Rubinstein would sometimes begin class by reading some verses, then assign them to be set for either solo voice or chorus, depending on the student's preference. This assignment would be due the following day. At other times, he would expect students to improvise a minuet, a rondo, a polonaise or some other musical form. Rubinstein warned his students continually to guard against timidity, not to stop at a difficult place in a composition but to leave it and press ahead. He also encouraged them to write in sketches with indications of whatever form in which that piece would be written and to avoid composing at the piano. Rubinstein was a prolific composer, writing no fewer than twenty operas (notably The Demon, written after Lermontov's Romantic poem, and its successor The Merchant Kalashnikov), five piano concertos, six symphonies and many solo piano works along with a substantial output of works for chamber ensemble, two concertos for cello and one for violin, free standing orchestral works and tone poems (including one entitled Don Quixote). Edward Garden writes in the New Grove,
Rubinstein composed assiduously during all periods of his life. He was able, and willing, to dash off for publication half a dozen songs or an album of piano pieces with all too fluent ease in the knowledge that his reputation would ensure a gratifying financial reward for the effort involved. Rubinstein and Mikhail Glinka, considered the first important Russian classical composer, had both studied in Berlin with pedagogue Siegfried Dehn. Glinka, as Dehn's student 12 years before Rubinstein, used the opportunity to amass greater reserves of compositional skill that he could use to open up a whole new territory of Russian music. Rubinstein, conversely, chose to exercise his compositional talents within the German styles illustrated in Dehn's teaching. Robert Schumann and Felix Mendelssohn were the strongest influences on Rubinstein's music. Consequently, Rubinstein's music demonstrates none of the nationalism of The Five. Rubinstein also had a tendency to rush in composing his pieces, resulting in good ideas such as those in his Ocean Symphony being developed in less than exemplary ways. As Paderewski was later to remark, "He had not the necessary concentration of patience for a composer He was prone to indulge in grandiloquent cliches at moments of climax, preceded by over lengthy rising sequences which were subsequently imitated by Tchaikovsky in his less inspired pieces." Over recent years, his work has been performed a little more often both in Russia and abroad, and has often met with positive criticism. Amongst his better known works are the opera The Demon, his Piano Concerto No. 4, and his Symphony No. 2, known as The Ocean.

Рубинштейннің жауабы

Рубинштейн өмірінде сарказмымен де, кейде терең ойлылығымен де танымал болды. Рубинштейннің Парижге жасаған сапарының бірінде француз пианинісі Альфред Корто Бетховеннің «Аппассионата» сонатасының бірінші бөлімін орындады. Ұзақ үнсіздіктен кейін Рубинштейн Кортоға: «Балам, мен саған айтатын сөзді ешқашан ұмытпа. Бетховеннің музыкасын зерттеуге болмайды, оны қайта жарату керек» деді. Корто осы сөздерді өмірінде ұмытпаған екен. Рубинштейннің фортепиано оқушыларына да сондай талап қойылды: ол олардың ойнап жатқан музыка туралы ойланып, әуеннің мәнін, фразаларын дұрыс беруін қалады. Оның олармен қарым-қатынасы қатал сынмен де, әзіл-қалжыңмен де үйлесімді болды. Хофманн осындай сабақтардың бірі туралы былай деп жазды:
Бірде мен Листтің рапсодиясын нашар орындадым. Оны аздап ойнағаннан кейін Рубинштейн: «Осы пьесаны осылай орындасаң, анаң мен әпкеңе лайықты» деді. Сосын ол тұрып, маған жақындап келіп: «Енді көрейік, осындай нәрсені қалай ойнауға болады» деді. Мен қайтадан бастадым, бірақ бірнеше такт ойнағаннан кейін Рубинштейн қатты дауыспен: «Бастадың ба?» - деп сұрады. «Иә, ұстаз, әрине бастадым» дедім. «О, - деді Рубинштейн ойшалап, - Мен байқамаппын». Рубинштейн маған тікелей үйреткен жоқ. Ол маған одан өзім үйренуге мүмкіндік берді. Егер студент өздігінен зерттеп, ақыл-ойымен музыканттың шеберлігі көрсеткен мақсатқа жетсе, ол өз күшіне сенімді болады, осы нүктеге қайта оралатынын біледі, тіпті бір-екі рет жолдан адасып кетсе де, өйткені адал ниеті бар әркімнің осындай қателіктері болуы мүмкін. Рубинштейннің нотаға толыққанды адал болуды талап етуі Хофманнды таң қалдырды, себебі ол ұстазының концерттерінде еркіндік танытқанын естіген еді. Ол Рубинштейннен бұл қайшылықты түсіндіруін сұрағанда, Рубинштейн көптеген ұстаздар сияқты: «Менің жасымда болсаң, менің істейтінімді сен де істей аласың» деді. Сосын Рубинштейн: «Егер сенің қолыңнан келсе» деп қосты. Рубинштейн жоғары лауазымды адамдарға да пікірін өзгерткен жоқ. Рубинштейн Санкт-Петербург консерваториясының директоры лауазымына қайта оралғаннан кейін, патша Александр III консерваторияның жаңа ғимараты ретінде ескі Большой театрын сыйға берді, бірақ оны қалпына келтіруге және қайта құруға қаражат бөлмеді. Патшаның құрметіне өткізілген қабылдау кезінде патша Рубинштейннен бұл сыйлыққа риза екеніңді сұрады. Рубинштейн көпшіліктің қорқынышына орай, «Егер мен сізге әдемі зеңбірек сыйға берсем, ол толығымен жиналған, әсем әрленген, бірақ оқ-дәрісіз болса, сізге ұнай ма?» деп тікелей жауап берді.

Rubinstein was as well known during his lifetime for his sarcasm as well as his sometimes penetrating insight. During one of Rubinstein's visits to Paris, French pianist Alfred Cortot played the first movement of Beethoven's Appassionata for him. After a long silence, Rubinstein told Cortot, "My boy, don't you ever forget what I am going to tell you. Beethoven's music must not be studied. It must be reincarnated." Cortot reportedly never forgot those words. Rubinstein's own piano students were held just as accountable: he wanted them to think about the music they were playing, matching the tone to the piece and the phrase. His manner with them was a combination of raw, sometimes violent criticism and good humor. Hofmann wrote of one such lesson:
Once I played a Liszt rhapsody pretty badly. After a little of it, Rubinstein said, "The way you play this piece would be all right for Auntie or Mamma." Then rising and coming toward me, he said, "Now let us see how we play such things." I began again, but I had not played more than a few measures when Rubinstein said loudly, "Have you begun?" "Yes, Master, I certainly have." "Oh," said Rubinstein vaguely, "I didn't notice." Rubinstein did not so much instruct me. Merely he let me learn from him If a student, by his own study and mental force, reached the desired point which the musician's wizardry had made him see, he gained reliance in his own strength, knowing he would always find that point again even though he should lose his way once or twice, as everyone with an honest aspiration is liable to do. Rubinstein's insistence on absolute fidelity to the printed note surprised Hofmann, since he had heard his teacher take liberties himself in his concerts. When he asked Rubinstein to reconcile this paradox, Rubinstein answered, as many teachers have through the ages, "When you are as old as I am, you may do as I do." Then Rubinstein added, "If you can". Nor did Rubinstein adjust the tenor of his comments for those of high rank. After Rubinstein had reassumed the directorship of the Saint Petersburg Conservatory, Tsar Alexander III donated the dilapidated old Bolshoi Theater as the Conservatory's new home—without the funds needed to restore and restructure the facility. At a reception given in the monarch's honor, the Tsar asked Rubinstein if he was pleased with this gift. Rubinstein replied bluntly, to the crowd's horror, "Your Imperial Majesty, if I gave you a beautiful cannon, all mounted and embossed, with no ammunition, would you like it?"

Рубинштейннің дауысы

Келесі жазба 1890 жылы қаңтарда Томас Эдисонның тапсырысымен Джулиус Блок (1858–1934) Мәскеуде жасады. Рубинштейн фонограф жазбасы туралы жағымды пікір білдіреді. Антон Рубинштейн: Қандай ғажайып нәрсе! Какая прекрасная вещь хорошо. Джулиус Блок: Соңғы рет. Наконец то. Елизавета Лавровская: Өте жамансың! Мені қалайша ашкөз дейсің? Пративный *** да как вы смеете называть меня коварной? Василий Сафонов: (ән айтады) Пётр Чайковский: Бұл трель жақсырақ орындалуы мүмкін. Эта трель могла бы быть и лучше. Лавровская: (ән айтады) Чайковский: Блок жақсы жігіт, бірақ Эдисон одан да жақсы. Блок молодец, но у Эдисона ещё лучше! Лавровская: (ән айтады) А о, а о. А о, а о. Сафонов: Петер Юргенсон Мәскеуде. Peter Jurgenson in Moskau. Чайковский: Қазір кім сөйлеп тұр? Сафоновтың дауысы естіліп тұрған сияқты. Кто сейчас говорит? Кажется голос Сафонова. Сафонов: (сылдырлайды)