Кіріспе

Орыс халық ертегісі - әдемі Василиса (Василиса Прекрасная) немесе әдемі Василиса - Александр Афанасьев жинаған орыс ертегісі Narodnye russkie skazki.

Қысқаша мазмұны

Бір саудагердің алғашқы әйеліне Василиса деп аталатын жалғыз қызы болған. Қыз сегіз жасында анасы қайтыс болады; ол өліп бара жатқаны анық болған кезде, ол Василисаны төсегіне шақырады, онда ол Василисаға кішкентай, ағаштан жасалған, ерекше қуыршақ талисманды (Мотанка қуыршағы) береді, нақты нұсқаулармен; Василиса әрқашан қуыршақты өзінде сақтауы керек және ешкімге (оның әкесіне де) оны көруге немесе оның бар екенін білуге ешқашан рұқсат бермеуі керек; Василиса өзін көмекке мұқтаж деп тапқан кезде, зұлымдықты, кедергілерді жеңу немесе кеңеске немесе жай ғана көңіл көтеруге мұқтаж болған кезде, оған аздап тамақ пен аздап сусын ұсыну керек, содан кейін Василисаның қажеті не болса, ол оған көмектеседі. Анасы қайтыс болған соң, Василиса оған ішіп-жеуге, тамақ алуға ұсыныс жасайды. Қайғылы кезеңнен кейін Василисаның әкесі, Василисаға ана керектігін және үйді ұстап тұруды шешті. Ол жаңа әйелі үшін бұрынғы некеден екі қызы бар жесір әйелді таңдады. Алайда, Василисаның өгей анасы, жаңа күйеуінің көз алдында болмаған кезде, оған өте қатыгез болды, Василисаның өгей әпкелері сияқты, бірақ қуыршақтың көмегімен Василиса оған жүктелген барлық үй тапсырмаларын орындай алды. Василиза кәмелетке толғанда, жас жігіттер келіп, оған ұнауға тырысқанда, өгей анасы жас қыздардың үлкен қыздардан бұрын үйленуі дұрыс емес деген сылтаумен олардың бәрін де қабылдамады, ал ешкім Василизаның өгей әпкелеріне үйленгісі келмеді. Бірде саудагерге қаладан алыс сапарға шығуға тура келді. Оның әйелі Василисадан құтылудың мүмкіндігін көріп, үйді сол күні сатып, барлығын орманның жанындағы қараңғы қораға көшірді. Сол жерде Баба Яга тұратын деген хабар тарады. Василисаны үй шаруасымен тым көп жұмыс істетпегенде, өгей ана оны ормандарға артық тапсырмалармен жіберіп, өгей қызының мәңгілік сұлулығын бұзады немесе Баба Яганың оны тауып, жеп кету мүмкіндігін арттырды, өгей ананың қолы кез-келген кінәратсыздықтан таза. Тек қуыршақтың арқасында ғана Василиса үй жұмысын бітіріп, сыртқа шыққан сайын қауіпсіз болып, әрқашан аман-есен қайтып кететін. Өгей ана тек өгей қызының аман қалуы ғана емес, Василисаның сұлулығы да өсіп келе жатқанына көңілі толмай, әскерін басқаша ұстануға шешім қабылдады. Бір күні түнде ұйықтамас бұрын қыздардың әрқайсысына тапсырма беріп, бір шамнан басқа барлық отты сөндіреді. Содан кейін үлкен қызы шамды сөндіреді (анасының нұсқауы бойынша), содан кейін қарындастары Василисаны үйден шығарып, Баба Яганың үйінен жарық әкелуін талап етеді. Құмалақ оған барып қалуға кеңес берді, ол да барып қайтты. Ол жүріп жатқанда, таң атқанға дейін сағатта бір құпия адам оған аттанды, ақ киінген, оның жабдық барлық ақ ақ атты; содан кейін қызыл ұқсас салт атты. Ол тауық аяғымен салынған, қабырғасы адам сүйектерімен бекітілген бір үйге келді. Қара салт атты, ақ және қызыл салт аттылар сияқты, оның жанынан өтіп, түн түсіп, содан кейін қоршаудағы бас сүйектерінің көз қуыстары фонарьлар сияқты жарқырай бастады. Василиса қашып кетуден қатты қорқып, Баба Яга оны ұшатын минометпен келгенде тапты. Қыздың неге келгенін білгеннен кейін, Баба Яга Василисаға отты жағып алу үшін тапсырмаларды орындауы керектігін айтты, әйтпесе ол өлтіріледі; ол үйді және ауланы тазалап, Баба Яганың киім-кешегін жуып, оған оншаға жететін тамақ пісіру керек еді (Баба Яга бәрін өзі жеді). Сондай-ақ, ол шіріп кеткен жүгері дәндерін таза жүгеріден, ал құрма дәндерін топырақтан бөліп алу керек еді. Баба Яга үйден шығып, Василиса өзін-өзі шаршатып, жұмыс істегеннен кейін, қатты күйзеліп қалды. Оқуды аяқтауға үміт жоқ болған кезде, қуыршақ Василисаға тапсырманы орындайтынын, ал қыздың ұйықтауы керектігін айтып шыбыртты. Таң атқанда ақ салт атты, ал түскі уақытта қызыл ат үстінде жүретін аттар шыға бастады. Қара салт атты қасынан өтіп бара жатқанда, Баба Яга қайтып келді де, ештеңеге наразылық білдіре алмады. Ол үш жұп денесіз қолға жүгеріден май сығуды бұйырды, содан соң Василисадан сұрақтары бар ма деп сұрады. Василиса ат үстінде отырғандардың кім екенін сұрағанда, ақ түстісінің Күн, қызыл түстісінің Күн, қара түстісінің Түн екенін айтады. Бірақ Василиса денесіз қолдар туралы сұрағанда, қуыршақ қалтасында дірілдеп тұрды. Василиса сұрамауы керектігін түсінді, және Баба Ягаға одан әрі сұрағы жоқ екенін айтты. Баба Яга Василисаның табысты болу себебі туралы сұраған. "Анамның батасымен" деген жауапты естіген Баба Яга, оның қасында ешкімнің батасын алғысы келмегендікте�...

Тарихы

Орыс зерттеулері ертегіді 480В* типті "Мачеха и падчерица" ("Анасы мен қарындасы") типті Шығыс славян халық ертегілер жіктеліміне (СУС) жатқызып отыр: қаһарман қыз Баба Ягадан от алуға жіберіледі және оған сиқырлы қуыршақ көмектеседі. Профессор Джек В. Хейни бұл ертегіді Аарн Томпсон Утер индексі бойынша АТ 480Б* типінде деп жіктеген.

Нұсқалар

Кейбір нұсқаларда аңыз өгей ана мен өгей әпке-қарындастардың өлімімен аяқталады, ал Василиса әкемен бірге тыныштықпен өмір сүреді. Бұл үйлену тойының болмауы ересектер қаһармандығына арналған ертегілерде ерекше, бірақ кейбір, мысалы, Джек және бұршақ тұқымы, оны көрсетеді. Жири Поливканың айтуынша, Батыс Венгриядан шыққан словак ертегісінде, әйелдің қаһармандығы қызыл ат үстінде, қолындағы қызыл құспен және жағында қызыл итпен қызыл киім киген салт аттымен немесе мырзамен кездеседі. Ол сондай-ақ екі бірдей киінген мырзамен кездеседі: біреуі ақ, екіншісі қара. Қаһарманның асыл анасы қызыл ханның таң, ақ ханның күн, қара ханның түн екенін түсіндіреді.

Түсіндірме

Өзінің заманындағы көптеген фольклоршылар сияқты Александр Афанасьев та көптеген аңыздарды табиғатқа қарастырудың бастапқы жолдары деп қарастырды. Мұндай түсіндіруде ол бұл ертегіде күн сәулесі (Василиса), дауыл (оның асыл анасы) және қара бұлттар (оның қарындастары) арасындағы қақтығысты бейнелейтінін қарады.

Байланысты және бір атпен аталған шығармалар

Эдит Ходжеттс бұл әңгіменің ағылшын тіліндегі аудармасын өзінің 1890 жылғы "Тарихта және патша елінен аңыздар" жинағына "Көрікті Васелеса" деп енгізді. Александр Ру 1940 жылы "Сулуу Василиса" атты фильм түсірді, бірақ ол басқа әңгімеге негізделген. Американдық автор Элизабет Уинтроп балалар кітабы "Василиса сұлу: орыс халық ертегісі" (Харперколлинс, 1991) атты кітап жазды, суреттерін Александр Кошкин шығарды. Сонымен қатар, кеңес мультфильмі бар Василиса - сұлу, бірақ ол да Қаңқа Царьевна ертегісіне негізделген. Бұл әңгіме 1966 жылы "Радуга" баспасында басылып шыққан "Василиса - сұлу: орыс ертегілері" атты орыс ертегілер жинағының бір бөлігі болып табылады. Кітаптың редакторы Ирина Железнова, сондай-ақ кітаптағы көптеген әңгімелер орыс тілінен аударылған, соның ішінде "Василиса сұлу". Кітап хинди және маратхи тілдеріне де аударылды. 1998 ж. Феминисттік фантастика антологиясы "Сендер қыздар дейсіңдер ме?" "Көрікті Василиса" романының екі нұсқасы бар. Лаура Франкостың "Слюфут Сью және ормандағы сиқыршы" әзіл-сықақпен Василисаны американдық зерттеуші Слюфут Сьюмен, Пекос Биллдің әйелімен алмастырады. Марина Франц пен Кит Р. А. Декандидоның "Ауызға сүйек" шығармасы біршама күрделі, Яганы қатаң, бірақ ізгі ниетті ұстаз ретінде және Василисаны әдемі емес, сұмдық деп сипатталған өзінің адал қорғаушысы ретінде қайта қарастырады. Франц пен Декандидоның оқиғасы келесі томда жалғастырылды Chicks 'n Chained Males (1999) жалғасы "Өлім оған айналады", ол Францқа ғана тиесілі және Кошеи өлмейтінді антагонист ретінде көрсетеді. Василиса 2007 жылы комикс кітапта пайда болады Hellboy: Darkness Calls , ол өзінің әдеттегі Баба Яга туралы әңгімесінде Хеллбойға өлімсіз Кошеиге қарсы көмек көрсетеді. Кітапта басқа да славян фольклорлық кейіпкерлер, мысалы, Домовой бейнесі бар. Ол келесі екі Коссей мини-сериалдарында қайта оралады. Василисаның оқиғасының графикалық нұсқасы Кади Федорук (блогерлік Blindsprings веб-комикінің жасаушысы) жасаған, Батырлық: Қилыстар, қайтадан ойдағыдай ертегілердің комик антологиясы, ол ертегідегі әйел батырлардың күш-қуатына, тапқырлығына және айлакерлігіне құрмет көрсетеді. Сара Портердің "Vassa in the Night" романы осы халық ертегісіне негізделіп, қазіргі заманғы пішінмен жазылған. "Василиса - қорқыныштың оқиғасы" атты кітапта Василисаның кейіпкері, ал Баба Яганың жас қыздың кінәсі үшін айыпты қарт әйел ретінде суреттелген. Энни Бейкердің 2017 жылғы "Антиподалар" пьесасында кейіпкерлердің бірі Сара өзінің балалық шағынан Василисаның оқиғасын еске түсіретін оқиғаны айтады. Ришель Мидтің "Вампир академиясы" кітаптар сериясында Василиса есімді қосалқы кейіпкер бар және оның Василисаның есімі Василиса әдеміден алынған деп аталады. Кэтрин Арденнің "Керең және түнқұйрық" атты "Қышқы түн" трилогиясы осы әңгімені қайта баяндайды. Василиса (оның қуыршағымен бірге) Александр Уткиннің "Гамаюн әңгімелері I" (2019) графикалық романдарында кішігірім кейіпкер ретінде және "Гамаюн әңгімелері II" (2020) -де басты кейіпкер ретінде пайда болады, бірақ екі том да оның оқиғасын келесі томға арналған клиффхангер ретінде қалдырады.