Австрия императрицасы Элизабет (Сиси)

Кіріспе

1854-1898 жылдар аралығында Австрияның императрицасы Елизавета (24 желтоқсан 1837 жылы Баварияда Елизавета Амалия Евгения герцогиня ретінде дүниеге келді; 10 қыркүйек 1898 жылы қайтыс болды), Сиси немесе Сисси деген лақап атымен белгілі, 24 сәуір 1854 жылы император Франц Иосиф I-ге үйленгеннен бастап 1898 жылы қанынан айырылғанға дейін Австрияның императрицасы және Венгрияның королевасы болды. Елизавета Виттельсбах әулетінің Бавариядағы герцогтік тармағында дүниеге келді, бірақ 16 жасында өзінің туысы император Франц Иосиф I-ге үйленер алдында еркін тәрбие алды. Осы неке оны Габсбургтер сарайының әлдеқайда ресми өміріне итермеледі, ол оған дайын емес еді және оны тұншықтырды. Неке басында ол анасының және сол қатарда аналық әпкесі, Архигерцогиня Софиямен келіспеді, ол Елизаветаның қыздарының тәрбиесін өз қолына алды, олардың бірі, София, нәресте кезінде қайтыс болды. Мұрагер ханзада Рудольфтың дүниеге келуі Елизаветаның сарайдағы беделін арттырды, бірақ оның денсаулығы қысымнан зардап шекті. Осының салдарынан ол көбінесе Венгрияға, оның көңілді ортасына барып тұрды. Ол Венгриямен тығыз байланыс орнатып, 1867 жылы Австрия-Венгрияның қос монархиясын құруға көмектесті. Елизаветаның жалғыз ұлы мен оның сүйіктісі Мэри Ветсераның 1889 жылы Майерлингтегі аң аулау үйінде болған өзара өлтісуі императрица үшін ең ауыр соққы болды, ол одан ешқашан қалпына келмеді. Ол сарайдағы міндеттерінен бас тартып, отбасымен бірге емес, көп саяхат жасады. 1890 жылы ол гректердегі Корфу аралында Ахиллеон сарайын салдырды. Сарайда мифологиялық мотивтер бейнеленген, ол Елизаветаның жиі баратын панасы болды. Ол өзінің жастығы мен сұлулығын сақтауға үлкен мән берді, қатаң диета ұстанатын және белін өте кішкентай көрсету үшін тығыз корсеттер тақты. 1898 жылы Женеваға саяхат жасағанда, Елизаветаға итальяндық анархист Луиджи Лучени жүрегіне қазалы пышақ ұрды. Ол 44 жыл бойы билік құрған Австрия императрицаларының арасында ең ұзақ билік еткені болды.

Бавариядағы герцогиня

Елизавета Амалия Евгения 1837 жылғы 24 желтоқсанда Мюнхендегі Герцог Макс сарайында дүниеге келді. Ол Баварияның герцогы Максимилиан Жозефтің үшінші баласы және Бавария королі Людвиг I-нің жарты қарындасы, Бавария принцессасы Людовиканың екінші қызы болды. Максимилиан ерекше мінезді адам саналды; ол цирктерді ұнататын және өкілдік міндеттерінен қашу үшін Баварияның ауылдарына саяхаттайтын. Отбасы қыс айларында Мюнхендегі Герцог Макс сарайында, ал жаз айларында Поссенхофен қамалында тұратын, сарай протоколынан алыс. Сиси және оның бауырлары шексіз, ретсіз ортада өсті; ол көбінесе сабақтан қашып, ауылға атпен серуендеуге шығатын. 1853 жылы 23 жасар император Франц Иосиф I-нің ықпалды анасы, архигерцогиня София, келіні ретінде жат адамнан гөрі немере қызын артық көріп, ұлы мен оның әпкесі Людовика ханшайымының үлкен қызы герцогиня Хеленамен ("Нэнэ") кездесу ұйымдастырды. Бұл жұп ешқашан кездеспегенімен, Франц Иосифтің бағынуы архигерцогиняға түсінікті болды, оның билеушіл мінезі үшін бір кезде ол "Хофбургтегі жалғыз ер адам" деп сипатталған. Людовика ханшайымы мен герцогиня Хелена ресми неке ұсынысын қабылдау үшін Жоғарғы Австриядағы Бад-Ишль курортына шақырылды. Людовика сондай-ақ 15 жастағы Сисиді бірнеше себеппен алып барды. Біріншіден, Сиси жақында қайтыс болған сүйікті графына күйініп, ұзақ депрессияға түскен. Людовика жаңа орта оның көңілін көтереді деп үміттенеді. Екіншіден, Франц Иосифтің кіші інісі Карл Людвиг та императорлық отбасыға қосылады. Карл Людвиг пен Сиси бала кезінен бастап хат алмасып, сыйлықтар тартқан, жақын достық қарым-қатынас құрған. Оның анасы олардың қайта кездесуі Сиси үшін мүмкін болатын келісімге әкеледі деп ойлады. Хелена діншіл, тыныш жас әйел болды, және ол мен Франц Иосиф бір-бірінің жанында ыңғайсыздық сезінгенмен, ол бірден оның кіші әпкесіне ғашық болды. Ол Хеленаға ұсыныс жасамады, керісінше анасына қарсы шығып, егер ол Елизаветаны ала алмаса, үйленбейтінін мәлімдеді. Бес күннен кейін олардың құдалықтары ресми түрде жарияланды. Жұп сегіз айдан кейін 1854 жылғы 24 сәуірде Венадағы Аугустинер шіркеуінде үйленді. Неке үш күннен кейін толыққан, ал Елизавета 2015 жылғы бағалау бойынша 240 000 АҚШ долларына тең күйеулік мүлік алды.

Born Elisabeth Amalie Eugenie on 24 December 1837 in the Herzog Max Palais in Munich, Bavaria, she was the third child and second daughter of Duke Maximilian Joseph in Bavaria and Princess Ludovika of Bavaria, the half sister of King Ludwig I of Bavaria. Maximilian was considered peculiar; he loved circuses and traveled the Bavarian countryside to escape his duties. The family's homes were the Herzog Max Palais in Munich during winter and Possenhofen Castle in the summer months, far from the protocols of court. Sisi and her siblings grew up in an unrestrained, unstructured environment; she often skipped her lessons to go riding in the countryside. In 1853, Archduchess Sophie, the domineering mother of 23 year old Emperor Franz Joseph I, preferring a niece to a stranger for her daughter in law, arranged a meeting between her son and her sister Princess Ludovika's eldest daughter, Duchess Helene ("Néné"). Although the couple had never met, Franz Joseph's obedience was taken for granted by the Archduchess, who was once described as "the only man in the Hofburg" for her authoritarian manner. Princess Ludovika and Duchess Helene were invited to journey to the resort of Bad Ischl, Upper Austria to receive his formal proposal of marriage. Ludovika also had the then 15 year old Sisi accompany them for several reasons. Firstly, Sisi had been mourning the recent death of the young Count she had loved, and had fallen into a lengthy depression. Ludovika hoped the change of scenery would cheer her up. Secondly, Archduke Karl Ludwig, Franz Joseph's second younger brother, would also be joining the Imperial family. Karl Ludwig and Sisi had formed a close friendship in childhood, exchanging letters and gifts. Her mother hoped them seeing each other again would end with a possible engagement for Sisi. Helene was a pious, quiet young woman, and while she and Franz Joseph felt ill at ease in each other's company, he was instantly infatuated with her younger sister. He did not propose to Helene, but instead, he defied his mother and informed her that if he could not have Elisabeth, he would not marry at all. Five days later, their betrothal was officially announced. The couple were married eight months later in Vienna, at the Augustinerkirche, on 24 April 1854. The marriage was finally consummated three days later, and Elisabeth received a dower equal to US$240,000 as of 2015.

Австрияның патшайымы

Бейресми, құрылымсыз балалық шақтан кейін, табиғатынан ұялшақ және ішке қарай бұрылған, әсіресе Габсбургтер сарайының қатаң формалдығында, Элизабет Хофбургке және оның қатаң протоколдары мен әдептеріне бейімделуде қиындықтарға тап болды. Бірнеше аптадан кейін Элизабеттің денсаулығы нашарлай бастады. Ол ұстамалы жөтелге ұшырады және тар немесе тік баспалдақтан түсу керек болғанда қорқып, алаңдайтын болды. Некеге тұрғаннан кейін ол жүкті екенін білгенде таң қалды; үйленгеніне 10 ай өткен соң алғашқы баласы, қызы Софи Фридерике Доротея Мария Жозефа (1855–1857) дүниеге келді. Элизабетті жиі "ақылсыз жас ана" деп атаған аға архигерцогиня Софи, анасымен ақылдаспай-ақ балаға өзінің атын берді, сонымен қатар нәрестеге толыққанды қамқорлық жасады, Элизабетке өз баланы емізуге немесе оған өзгеше күтім көрсетуге рұқсат бермеді. Бір жылдан кейін екінші қызы Жизела Луиза Мари (1856–1932) дүниеге келгенде, архигерцогиня осы сәбиді де Элизабеттен алды. Ұл мұрагер бермегендігі Элизабетті сарайда бұрынғыдан да аз қажет етті. Бір күні ол үстелінде төмендегідей сөздері сызылған кітапшаны тапты:

«Патшайымның табиғи тағдыры – таққа мұрагер беру. Егер патшайым мемлекетке мұрагер ханзадасын сыйласа, оның амбициялары осымен аяқталуы керек – ол империяны басқаруға араласпауы керек, себебі ол әйелдерге арналған іс емес. Егер патшайым ұл тумаса, ол мемлекетте жатжұрттық, тіпті өте қауіпті жатжұрттық. Ол мұнда ешқашан жылы қабылданбаса және әрқашан қайдан келгеніне қайта оралуын күтуі керек болса, онда ол патшаны табиғи емес жолдармен бағындыруға тырысады; патшаның, ұлттың және империяның зиянына қастандықтар мен келіспеушіліктерді тудырады.»

Осы қастандық кітапшаның авторы оның әйелінің анасы деп есептеліп жүр, бірақ мұны растайтын дәлел жоқ. Саяси араласу айыбы Элизабеттің күйеуіне, итальяндық және венгр халқына қатысты ықпалына қатысты. Ол күйеуімен Италияға барғанда, саяси тұтқындарға жақсырақ қарауға көндірді.

Венгрияға алғашқы сапары

1857 жылы Елизавета күйеуі мен екі қызымен бірге алғаш рет Венгрияға сапар шекті. Бұл оған терең әсер қалдырды, көптеген тарихшылардың пікірінше, себебі Венгрияда ол Австрия сарайының шектеулерінен құтылуға мүмкіндік алды. Ол «Франц Иосифтің билігіндегі адал адамдармен Елизаветаның алғаш рет кездесуі болды, және ол сезімдерін әдепкі сөздердің артына жасырмайтын аристократиялық тәуелсіздікпен танысты. Ол өзінің жан дүниесінің осы елдің мақтанды және мықты халқына деген ықыласына бойұсынғанын сезінді». Ел де оған деген құрметін аямай көрсетті. 1934 жылы Венгрияға сапары туралы жазған Патрик Ли Фермор, Елизаветаның суретінің «жұмыс үстелдерінде, дастарқандарда және рояльдерде тұрғанын» айтады, және оның Венгрия мен венгр халқына деген махаббаты «өлімінен отыз алты жыл өткен соң да, Мария Антуанеттеге деген Берктің құштарлығындай, қызығушылықпен қарсы алынды және әлі де жарияланды». Осы сапарда Елизаветаның екі қызы да ауырған. Жизела тез жазылып кетсе, екі жасар Софи денсаулығы нашарлап, ақырында қайтыс болды. Бүгінгі таңда оның өліміне тиф себеп болған деп есептеледі. Елизавета ұлының тәрбиесі мен біліміне бақылау орнатуға мүмкіндік таппағандықтан, ашық қарсылыққа шықты. Нервтік шабуылдары, ашарлау, қатаң жаттығулар мен жиі жөтелденуі салдарынан денсаулығының жай-күйі қатты нашарлағандықтан, 1860 жылдың қазан айында ол жасыл аурудан ғана емес, сонымен қатар физикалық шаршаудан да зардап шегетіні хабарланды. Осы кезде сарайда Франц Иосифтің Фрау Ролл атты актрисамен жақын қарым-қатынаста екені туралы қастандық әңгімелер тарады. Дәрігерлердің кеңесімен ол емделу үшін Бад-Киссингенге баруға мәжбүр болды. Елизавета шипажайда тез жазылып кетті, бірақ үйіне оралудың орнына, өзінің жоқтығына байланысты тараған қаңқуларды жою үшін Бавариядағы туыстарымен көбірек уақыт өткізді. Ол 1862 жылдың тамызында күйеуінің туған күніне дейін оралды, бірақ бірден қатты мигреньге ұшырап, жол бойында төрт рет құсты, бұл оның кейбір шағымдарының стресске байланысты және психосоматикалық болуы мүмкін деген теорияны қолдайды. Ол енді күйеуі мен қайын анасына бұрынғыдан да бейшаралықпен қарсылық көрсетті, Рудольфтің әскери білім алуы мәселесінде оларға ашық қарсылық білдірді, ол анасы сияқты өте сезімтал және сарайдағы өмірге ыңғайлы емес еді.

In 1857, Elisabeth visited Hungary for the first time with her husband and two daughters, and it left a deep and lasting impression upon her, which many historians attribute to the fact that in Hungary, she found a welcome respite from the constraints of Austrian court life. It was "the first time that Elisabeth had met with men of character in Franz Joseph's realm, and she became acquainted with an aristocratic independence that scorned to hide its sentiments behind courtly forms of speech She felt her innermost soul reach out in sympathy to the proud, steadfast people of this land "

Unlike Archduchess Sophie, who despised the Hungarians, Elisabeth felt such an affinity for them that she began to learn Hungarian. In turn, the country reciprocated in its adoration of her. Writing about his visit to Hungary in 1934, Patrick Leigh Fermor notes that Elisabeth's picture was "framed on desks and tables and grand pianos", and that her love for Hungary and the Hungarians "was returned with interest and still declared, thirty six years after her assassination, with all the ardour of Burke for Marie Antoinette." This same trip proved tragic when both of Elisabeth's daughters became ill. While Gisela recovered quickly, two year old Sophie grew steadily weaker before finally succumbing to her illness and passing away. It is generally assumed today that she died of typhus. When Elisabeth was still blocked from controlling her son's upbringing and education, she openly rebelled. Due to her nervous attacks, fasting cures, severe exercise regime, and frequent fits of coughing, the state of her health had become so alarming that in October 1860, she was reported to suffer not only from green sickness, but also from physical exhaustion. During this time, the court was rife with malicious rumors that Franz Joseph was having a liaison with an actress named Frau Roll. On medical advice, she went to Bad Kissingen for a cure. Elisabeth recovered quickly at the spa, but instead of returning home to assuage the gossip about her absence, she spent more time with her own family in Bavaria. She returned in August 1862, shortly before her husband's birthday, but immediately suffered from a violent migraine and vomited four times en route, which might support a theory that some of her complaints were stress related and psychosomatic. She was now more assertive in her defiance of her husband and mother in law than before, openly opposing them on the subject of the military education of Rudolf, who, like his mother, was extremely sensitive and not suited to life at court.

Венгрияның тажына отырғызуы

Елизавета жүктіліктен қашу үшін барлық мүмкіндікті пайдаланғаннан кейін, төртінші баланың болуын қалады. Оның шешімі бір жағынан жеке таңдау, екінші жағынан саяси келісім болды: некеге қайта оралу арқылы ол өзінің терең сезімталдықпен байланысқан Венгрияның Австриямен тең дәрежеде болуын қамтамасыз етті. 1867 жылғы австрия-венгриялық келісім Австрия-Венгрияның екі монархиясын құрды. Андрасси алғашқы венгр премьер-министрі болып тағайындалды, ал ол Франц Иосиф пен Елизаветаның маусым айында Венгрияның патшасы мен патшайымы ретінде ресми түрде таж киюін қамтамасыз етті. Венгрия патшалық жұпқа таж кию сыйлығы ретінде Будапешттен 32 шақырым шығысқа қарай орналасқан Гёделлёдегі сарай тұрғынын сыйлады. Келесі жылы Елизавета көбінесе сонда тұрды, ал назарына алынбаған және наразылық білдірген австриялық поддандылары оның күткен баласы ұл болса, Венгрияның қасиетті қамқоршысы және бірінші патшасы Стефанның құрметіне атауын қояды деген әңгімелер таратуда болды. Ол қыз, Мари Валери Матильда Амали (1868–1924) туғанда бұл мәселе шешілді. «Венгрия баласы» деп аталған ол ата-анасының таж киюінен 10 ай өткен соң Будада дүниеге келді және сәуір айында сол жерде крещениеден өтті. Ол Хайнеден шабыттанған өлеңдер жазу арқылы өзін таныстыруға тырысты. Өзін Уильям Шекспирдің «Титания» пери патшайымы деп атаған Елизавета көптеген романтикалық өлеңдерінде өзінің жеке ойлары мен тілектерін білдірді, олар оған құпия күнделік қызметін атқарды. Ол психикалық аурулармен айналысатын адамдарға көмек көрсетуге қызығушылық танытты. 1871 жылы император одан Әулие күніне қандай сыйлық алғысы келетінін сұрағанда, ол жас жолбарыс пен медальонды атады, бірақ: «Бірақ толық жабдықталған психиатриялық клиника маған ең ұнайды». Мейерлинг оқиғасы Элизаветаға деген қызығушылықты арттырды, ол қайда барса да өзінің символы мен сенсациясына айналды. Ол қызығушылық танытқан адамдардан жүзін жасыру үшін былғарыдан жасалған ақ қолшамырмен қатар, жасыратын жеңкішті де алып жүрді.

Физикалық режим

Елизавета замандастары үшін ерекше бойлы болған. Ораза ұстау және гимнастика, атпен жүру сияқты жаттығулар арқылы өмірінің көп бөлігінде салмағын шамамен 50 кг (110 фунт) деңгейінде ұстады. Қызы Софидің қайтысынан кейін терең қайғыға батып, Елизавета бірнеше күн бойы тамақ ішуден бас тартты – бұл кейінірек күйзеліс пен депрессия кезеңдерінде қайталаған әдеті болды. Бұрын отбасымен бірге кешкі астың ішетін, енді одан аулақ бола бастады; егер олармен бірге тамақтанса, онда тез және аз жейтін. Оның салмағы 50 килограмнан асып кеткенде, «толық ораза» немесе «аштықпен емдеу» курсына жататын, ол дерлік толық тамақтанбауды қамтыды. Ет оған көбінесе жағымсыз болғандықтан, жартылай шикі бифштекс шырынын жұқа сорпаға сығып ішетін, немесе сүт пен жұмыртқадан тұратын диета ұстанатын. Елизаветаның осы артық салмақтың өзіне мақтанышы анасының наразылығын тудырды. 1862 жылдың тамызында Венаға оралғанда, күтуші әйел «дұрыс тамақтанатынын, жақсы ұйықтайтынын және енді корсет кимейтінін» хабарласа да, оның сол кезден бастап қайтыс болғанға дейін киген киімдерінің кемері 47–49.5 см (18½–19½ дюйм) шамасында болды, бұл Гессен принцін оны «адамгершілікке сыймайтын жұқа» деп сипаттауға итермеледі. Ол семіз әйелдерден қорқып, осы көзқарасын кіші қызына жеткізді, ол кішкентай кезінде королева Викториямен алғаш кездескенде үрейленді. Жастық шағында Елизавета көп жылдар бойы кең юбкалар мен корсеттерді кию арқылы сол заманғы модаға еліктеді, бірақ мода өзгерген кезде, ол корсеттен бас тартып, тығыз және әдемі силуэтке көшті. Ол қымбат киімдерді де, киімді үнемі ауыстыруды талап ететін рәсімдерді де ұнатпай, қарапайым, бір түсті аттық киімдерді артық көретін. Императрица өте қатаң және тәртіпті жаттығу әдеттерін қалыптастырды. Ол тұратын әрбір сарайда спорт залы болды; Хофбургтің рыцарлар залы спорт залына айналдырылды, оның жатын бөлмесіне таңертең жаттығулар жасауы үшін кілемдер мен тепе-теңдік таяқшалары орнатылды, ал Бад-Ишльдегі императорлық вилла үлкен айналармен жабдықталды, осылайша ол әрбір қозғалысын және позысын түзетуге болатын. 50 жасында фехтованиені де сондай құлшыныспен үйренді. Ол күн сайын сағаттап атпен жүріп, шебер атты әйелге айналды, мүмкін сол замандағы ең танымал атты әйел болды. Исиас ауруына байланысты ол ұзақ уақыт атқа міне алмағанда, оның орнына жаяу серуендеуге көшті, оның қызметшілерін кез келген ауа райында аяқталмайтын жаяу жүрулерге және саяхаттауларға мәжбүр етті. Өмірінің соңғы жылдарында Елизавета одан да бетер мазасыз және еңбегімен айналысатын болды, күніне үш рет салмағын өлшеді. Салмақ алуды болдырмау үшін үнемі бу бөлмесіне барып тұрды; 1894 жылға қарай ол 43.5 кг (95.7 фунт) дейін салмағы түсіп, дені нашарлап қалды. Елизаветаның тамақтану әдеттерінде, асыра тамақтанудың белгілері болатын кейбір ерекшеліктер байқалды.

At , Elisabeth was unusually tall for her time. Through fasting and exercise such as gymnastics and riding, she maintained her weight at approximately 50 kg (110 pounds) for most of her life. In deep mourning after her daughter Sophie's death, Elisabeth refused to eat for days—a behavior that would reappear in later periods of melancholy and depression. Whereas she previously had supper with the family, she now began to avoid this; and if she did eat with them, she ate quickly and very little. Whenever her weight threatened to exceed 50 kilos, a "fasting cure" or "hunger cure" would follow, which involved almost complete fasting. Meat itself often filled her with disgust, so she either had the juice of half raw beefsteaks squeezed into a thin soup, or else adhered to a diet of milk and eggs. Elisabeth's defiant flaunting of this exaggerated dimension angered her mother in law. Although on her return to Vienna in August 1862, a lady in waiting reported that "she eats properly, sleeps well, and does not tight lace anymore", her clothing from this time until her death still measured only 47–49.5 cm (18 ½–19 ½ inches) around the waist, which prompted the Prince of Hesse to describe her as "almost inhumanly slender". She developed a horror of fat women and transmitted this attitude to her youngest daughter, who was terrified when, as a little girl, she first met Queen Victoria. In her youth, Elisabeth followed the fashions of the age, which for many years were cage crinolined hoop skirts, but when fashion began to change, she was at the forefront of abandoning the hoop skirt for a tighter and leaner silhouette. She disliked both expensive accoutrements and the protocol that dictated constant changes of clothing, preferring simple, monochromatic riding habit like attire. The empress developed extremely rigorous and disciplined exercise habits. Every castle she lived in was equipped with a gymnasium; the Knights' Hall of the Hofburg was converted into one, mats and balance beams were installed in her bedchamber so that she could practise on them each morning, and the Imperial Villa at Bad Ischl was fitted with gigantic mirrors so that she could correct every movement and position. She took up fencing in her 50s with equal discipline. She rode every day for hours on end, becoming a skilled horsewoman, possibly the best known of her time. When, due to sciatica, she could no longer endure long hours in the saddle, she substituted with walking, subjecting her attendants to interminable marches and hiking tours in all weather. In the last years of her life, Elisabeth became even more restless and obsessive, weighing herself up to three times a day. She regularly took steam baths to prevent weight gain; by 1894, she had wasted away to near emaciation, reaching her lowest point of 43.5 kg (95.7 lbs). There were some aberrations in Elisabeth's diet that appear to be signs of binge eating.

Әдемілік

Ол 19 ғасырдағы Еуропаның ең әдемі және танымал әйелдерінің бірі ретінде танымал. Елизавета қатаң жаттығулармен қатар, сұлулыққа қатысты да көптеген амалдар қолданған. Жастығындағы шашының қоңыр түсінен кейін, оның мол әрі ұзын шашын күтіп ұстауға күн сайын кем дегенде үш сағат уақыт кеткен. Шашы соншалықты ұзын және ауыр болғандықтан, ол көбінесе екі тоқылған шаштың және қысқыштардың салмағынан бас ауыратынын айтқан. Оның шаштаразы, бастапқыда Вена Бург театрындағы сахналық шаштараз болған. Ол Елизаветаның барлық сәнді шаштарын жасаған және көбінесе оны саяхаттарына ертіп жүрген. Фейфаликке сақина тағуға тыйым салынды және ақ қолғап киюі талап етілді; сағаттап киіндіріп, тоқып, императрицаның шашын байлағаннан кейін, түсіп қалған шаштар күміс табақта тексеру үшін императорға ұсынылу керек болды. Екі аптада бір рет жұмыртқа мен коньяк қоспасымен шашын жуғанда, сол күнгі барлық іс-шаралар мен міндеттер тоқтатылатын. Ұлының қайтыс болғанға дейін ол Фейфаликті ақ шаштарды алуға тапсырды, бірақ өмірінің соңында оның шашы "күміс жіптермен араласқан болса да, мол" деп сипатталды. Елизавета осы уақытты тілдер үйренуге пайдаланған; ол ағылшын және француз тілдерін еркін білген, ал венгр тілін оқығанда қазіргі грек тілін қосты. Оның грек тілінің мұғалімі Константин Христоманос бұл рәсімді былайша сипаттады: "Шаш жасауға шамамен екі сағат уақыт кетеді, - деді ол. - Мен шашыммен айналысып тұрсам да, ойым бос қалады. Мен ойларым шашым арқылы шаштаразымның саусақтарына қашып кетеді деп қорқамын. Сондықтан кейін басым ауырады". Императрица бөлменің ортасына жылжытылған және ақ матамен жабылған үстелдің жанында отырды. Ол ақ, кестелі пениуарға оралған, шашы еркін түсіріліп, еденге жеткен, бүкіл денесін жауып алған. Елизавета өзінің табиғи сұлулығын көрсетуді қалағандықтан, косметика мен хош иістерді сирек қолданған. Алайда, сұлулығын сақтау үшін сарайдағы дәріханада немесе оның жеке пәтеріндегі қызметкерлер дайындаған көптеген сұлулық өнімдерін сынап көрген. Ол "Crème Céleste" (ақ балауыз, спермацети, тәтті бадам майы және раушан суынан жасалған) артықшылық берген, бірақ басқа да көптеген бет тониктері мен суларын қолданған. Оның түнгі және ұйықтау алдындағы рәсімдері де соншалықты қиын болған. Елизавета тік тұруын сақтау үшін жастықсыз металл төсекке жатып ұйықтаған; оның түнгі былғары бет маскасы шикі бұзау етімен немесе майдаланған шілдегүлмен қапталған. Ол сондай-ақ, массаж жасаған және жиі жамбасының үстіне биязы маталармен оралған, иіс суына малынған маталармен ұйықтаған, бел омыртқасын сақтау үшін; мойнына Куммерфельд суына малынған маталармен оралған. Императрица сол кезде еуропалық патшалар көбінесе бармайтын елдерге де сапар шекті: Марокко, Алжир, Мальта, Түркия және Египет. Ол өзінің саяхаттары туралы былай деді: "Егер мен бір жерге келсем де, одан ешқашан кете алмайтынымды білсем, онда бұл орын жұмақ болса да, тозаққа айналар еді". Ұлының қайтыс болғаннан кейін ол Корфу аралында сарай салып, оны Гомердің "Илиада" епосындағы қаһарманы Ахиллес атымен "Ахиллеон" деп атады. Император Франц Иосиф әйелінің Ахиллеонда қоныстануын үміттенеді, бірақ ол көп ұзамай осы ертегілік мүлікке қызығушылығын жоғалтты. Оның қайтыс болғаннан кейін ғимаратты неміс императоры Вильгельм II сатып алды. Газеттерде оның ат спортына деген құштарлығы, диета мен жаттығу режимі және сән сезімі туралы мақалалар жарияланды. Ол көбінесе Будапешттегі Antal Alter (қазір Alter és Kiss) сән үйінде сауда жасады, ол сәнге құмар көпшілік арасында өте танымал болды. Газеттерде сондай-ақ, оның көптеген сүйіктілері туралы хабарлар тарады. Оның махаббатын растайтын нақты дәлел болмаса да, оның сүйіктілерінің бірі Джордж "Бэй" Миддлтон, сұлу шотланд-англикалық азамат болды. Ол Леди Генриетта Бланш Хозьердің сүйіктісі және Клементина Огилви Хозьердің (Уинстон Черчилльдің әйелі) әкесі ретінде аталды. Елизавета ұзақ уақытқа кеткен кезде оның жалғыздыққа ұшырауына жол бермеу үшін күйеуі Франц Иосифтің актриса Катарина Шраттпен жақын қарым-қатынасын ынталандырды. Грекияда 51 жасында (1888 жылы) саяхаттаған кезінде Элизабеттің иығына теңізге деген махаббатын бейнелейтін зәкір татуировкасы салынды. Елизаветаның саяхаттарына еріп келген он жолдасының барлығы дерлік жиырмадан асқан гректер еді. Ең танымал - болашақ драматург және театр режиссері Константин Христоманос, оның Елизавета туралы естеліктерін Вена соты тыйым салған. Басқалары - заңгер Никос Термоянис, Елизаветаның арқасында Будапешттегі құрметті консул болған Руссос Руссопулос, Константин Манос, ол Кипрде түріктерге қарсы күрескен, және Маринос Маринаки, болашақ спортшы және танымал грек футбол клубы "Панатинаикос" құрылтайшысы. Императрицаны соңынан еріп келген соңғы тәрбиеші - ағылшын-грек Фредерик Баркер болды. Ол сондай-ақ Ахиллеонды сату бойынша келіссөздерге делдалдық жасады. Елизаветаның қайтыс болғаннан кейін Баркер императорлық отбасымен байланысын жалғастырды және масон болды. Сапарларында императрица Элизаветаға швед терапевті Арвид Людвиг Келлгрен де көмектесті, оған тіпті романтикалық өлеңдер де жазды.

She is known as one of the most beautiful and famous women of 19th century Europe. In addition to her rigorous exercise regimen, Elisabeth practiced demanding beauty routines. Daily care of her abundant and extremely long hair, which in time turned from the dark blonde of her youth to chestnut brunette, took at least three hours. Her hair was so long and heavy that she often complained that the weight of the elaborate double braids and pins gave her headaches. Her hairdresser, de, was originally a stage hairdresser at the Wiener Burgtheater. Responsible for all of Elisabeth's ornate hairstyles, she generally accompanied her on her wanderings. Feifalik was forbidden to wear rings and required to wear white gloves; after hours of dressing, braiding, and pinning up the Empress' tresses, the hairs that fell out had to be presented in a silver bowl to the reproachful Empress for inspection. When her hair was washed with a combination of eggs and cognac once every two weeks, all activities and obligations were cancelled for that day. Before her son's death, she tasked Feifalik with tweezing gray hairs away, but at the end of her life her hair was described as "abundant, though streaked with silver threads". Elisabeth used these captive hours during grooming to learn languages; she spoke fluent English and French, and added modern Greek to her Hungarian studies. Her Greek tutor, Constantine Christomanos, described the ritual:

'Hairdressing takes almost two hours,' she said, 'and while my hair is busy, my mind stays idle. I am afraid that my mind escapes through the hair and onto the fingers of my hairdresser. Hence my headache afterwards.' The Empress sat at a table which was moved to the middle of the room and covered with a white cloth. She was shrouded in a white, laced peignoir, her hair, unfastened and reaching to the floor, enfolded her entire body. Elisabeth used cosmetics and perfume sparingly, as she wished to showcase her natural beauty. On the other hand, to preserve her beauty, she tested countless beauty products prepared either in the court pharmacy or by a lady in waiting in her own apartments. She appeared to favor "Crème Céleste" (compounded from white wax, spermaceti, sweet almond oil, and rose water), but also used a wide variety of other facial tonics and waters. Her night and bedtime rituals were just as demanding. Elisabeth slept without a pillow on a metal bedstead, which she believed was better for retaining and maintaining her upright posture; either raw veal or crushed strawberries lined her nightly leather facial mask. She was also heavily massaged, and often slept with cloths soaked in either violet or cider vinegar above her hips to preserve her slim waist; her neck was wrapped with cloths soaked in Kummerfeld toned washing water. The Empress also visited countries not usually visited by European royals at the time: Morocco, Algeria, Malta, Turkey, and Egypt. About her travels, she commented: "If I arrived at a place and knew that I could never leave it again, the whole stay would become hell despite being paradise". After her son's death, she commissioned a palace on the Island of Corfu which she named "Achilleion" after Homer's hero Achilles in the Iliad. Emperor Franz Joseph was hoping that his wife would finally settle down at the Achilleion, but she soon lost interest in the fairytale property. The building was purchased by German Emperor Wilhelm II after her death. Newspapers published articles on her passion for riding sports, diet and exercise regimens, and fashion sense. She often shopped at the Budapest fashion house, Antal Alter (now Alter és Kiss), which had become very popular with the fashion crazed crowd. Newspapers also reported on a series of reputed lovers. Although there is no verifiable evidence of her having an affair, one of her alleged lovers was George "Bay" Middleton, a dashing Anglo Scot. He had been named as the probable lover of Lady Henrietta Blanche Hozier and father of Clementine Ogilvy Hozier (the wife of Winston Churchill). To prevent him from becoming lonely during her long absences, Elisabeth encouraged her husband Franz Joseph's close relationship with actress Katharina Schratt. While in Greece during her travels at the age of 51 (1888), Elisabeth became tattooed with an anchor on her shoulder to reflect her love of the sea. Almost all of the 10 companions who traveled with Elisabeth during her various journeys were in their mid twenties and of Greek origin. The most famous one was Constantin Christomanos, a future playwright and theater director, whose memoirs of Elisabeth were banned by the Viennese court. The others were the lawyer Nikos Thermoyanis, Roussos Roussopoulos, who thanks to Elisabeth became an honorary consul in Budapest, Constantin Manos, who became a resistance fighter against the Turks in Crete, and Marinos Marinaky, a future sportsman and co founder of the famous Greek football club Panathinaikos. The last tutor who accompanied the Empress was the English Greek Frederic Barker. He also served as a middleman for negotiations to sell the Achilleion. After Elisabeth's death, Barker continued to stay in touch with the imperial family and became a freemason. On her voyages, Empress Elisabeth was also attended by a Swedish therapist, Arvid Ludvig Kellgren, to whom she even wrote romantic poetry.

Құрлық

1898 жылы 60 жастағы Елизавета, мүмкін болатын қастандық әрекеттері туралы ескертулерге қарамастан, жасырын түрде Женеваға (Швейцария) сапар шекті. Бірақ, «Бё Риваж» қонақ үйінің қызметкерлері Австрия императорлығының қонағы екенін жария етті. Олар бульвармен келе жатқанда, 25 жасар итальяндық анархист Луиджи Лучени оларға жақындап, императордың күн шатырының астына қарауға тырысты. Штарайдың айтуынша, кеме қоңырауы келіп жатқанын хабарлағанда, Лучени сырғып, тепе-теңдігін сақтау үшін қолмен қимыл жасаған сияқты көрінді. Бірақ шындығында, ол «іс-қимыл насихаты» мақсатымен, ұзын, өткір ине-жегімен (индустриялық инелердің көзін кескенге арналған) Елизаветаны шапты, ол ағаш тұтқаға бекітілген еді. Лучени бастапқыда Орлеан герцогін өлтіруді жоспарлаған, бірақ Франция тағына үміткер Женевадан Валеске ертерек кеткен еді. Оны таба алмағандықтан, Женева газеті «Графиня Хогенембс» псевдонімімен саяхаттап жүрген әдемі әйелдің Австрия императрицасы екенін жариялағанда, ол Елизаветаны таңдады. «Мен анархистпін, Женеваға бір патшаны өлтіру үшін келдім, оның әлеуметтік жағдайын жақсарту үшін ештеңе жасамағандар мен зардап шеккендерге үлгі көрсету үшін келдім. Мен үшін қай патшаны өлтіруім маңызды емес еді. Мен әйелді емес, императорды шаптым; мен тажға көз тіктім», – деді ол және қайтадан есінен танып қалды. Бүкіл империя терең күйреуге ұшырады, 82 патша мен жоғары дәрежелі ақсүйектер 17 қыркүйек күні таңертең оның жерлеу процессиясына Капуцин шіркеуіндегі Императорлық мазарға дейін қатысты. Лучени өзі жалғыз әрекет еткенін мақтанғанмен, көптеген саяси босқындар Швейцарияда баспана тапқандықтан, оның да қастандыққа қатысқан болуы және императордың өміріне де қауіп төнгендігі қарастырылды. Елизаветаны итальяндық адам өлтіргені белгілі болған соң, Венада наразылық толқыны көтеріліп, итальяндықтарға қарсы жазалау шаралары қабылданды. Рудольфтің өлімі туралы хабардан кейін болған қайғы-қасірет пен ашу-ызаның күші одан әлдеқайда зор болды. Сондай-ақ, императорды қорғамауға байланысты наразылық та болды. Швейцария полициясы оның қалада екенін жақсы білген, және тиісті органдарға барлық сақтық шараларын қабылдау туралы жеделхаттар жіберілген. Во кантонының полиция бастығы Вириус Елизаветаның қауіпсіздігін ұйымдастырды, бірақ ол кісі өлтірудің алдындағы күні қонақ үйдің сыртында оның офицерлерін көрді және қадағалау ұнамайтынын айтты, сондықтан Вириус оларды алып тастауға мәжбүр болды. Сондай-ақ, егер Елизавета сол күні басқа қызметшілерін жібермеген болса, бірнеше күн бойы императордың соңынан еріп, мүмкіндік күткен Лучениді бірден-бір күтуші әйелден үлкен сүйемелдеуші топтың болуы тоқтата алған болар еді. Франц Иосиф ерлі-зайыптылардың адал сарайшысы болған Лихтенштейн ханзадасына: «Өмірін жақсылыққа арнаған және ешкімге зиян келтірмеген осындай әйелге шабуыл жасауға адам табылуы мен үшін түсініксіз», – деді. Женева көлінің жағалауындағы Мон-Блан даңғылындағы оның қастандыққа ұшыраған жерінің жанында Филипп Джексон жасаған және 1998 жылы қастандықтың 100 жылдығына арналған ескерткіш орнатылған. Оның құрметіне көптеген шіркеулер аталды, оны қасиетті Елизаветамен байланыстырды. Оның есімімен бірнеше саябақтар аталды, мысалы, Оңтүстік Тирольдегі Меранодағы Елизавета патшайым саябағы. Елизаветаның жиі болған әртүрлі резиденциялары сақталған және жұртшылыққа ашық, соның ішінде оның Хофбургтағы пәтері мен Венадағы Шёнбрунн сарайы, Вена орманындағы Гермесвилла, Бад-Ишльдегі император вилласы, Корфу аралындағы Ахиллеон және Венгриядағы Гёдёллодегі патша сарайы. Оның балалық шағындағы жазғы отбасылық резиденциясы Поссенхофен сарайында Елизавета император мұражайы орналасқан. Императрицаның арнайы салынған теміржол ұйықтайтын вагоны Венадағы Техникалық мұражайда қойылған. Венгриядағы бірнеше нысандар, мысалы Будапешттің екі ауданы, Эржебетварос және Пестержебет, Елизавета көпірі оның есімімен аталған. Грекияның Корфу аралындағы Гастури ауылында Елизаветаның есімімен аталған бұлақ бар. Императрица жергілікті тұрғындарға «Сикоморлар астындағы бұлақ» сыйға тартты. 1894 жылы шіркеудің беделді адамдары оны салтанатты түрде ашты, кейіннен «Елизавета бұлағы» деп аталды. Императрица Елизавета және оның есімімен аталған Императрица Елизавета темір жолы (Батыс темір жолы) жақында жоғары құнды коллекциялық монетаның негізгі мотиві ретінде таңдалды. 1998 жылы Джеральд Бланшард Сиси жұлдызы деп аталатын Кёхерт алмасты мұнығын, он бес қабатты алмастан тұратын, ортасында үлкен мұнығы бар, Шёнбрунн сарайындағы оның қастандығының 100 жылдығына арналған көрмеден ұрлады. Бұл оның Франц Ксавер Винтерхальтер салған портретінде көрінетін, император сарайының зергері Якоб Генрих Кёхерт жасаған шамамен 27 зергерлік бұйымдардың бірі еді. Жұлдыздың екі нұсқасы жасалды: біреуі ортасында мұнығы жоқ, Розет пен Фишмейстер сарай зергерлері жасаған; кейбір жұлдыздар сарайдың әйелдеріне сыйға берілді. 27 алмасты жұлдыздың бір жиыны императорлық отбасыда сақталды және Рудольфтың қызы, «Эржи» деп белгілі архидукесса Елизаветаның Виндш-Грац ханзадасы Оттоға үйленген күні түскен суретке түскен. Жұлдыз 2007 жылы Канада полициясымен табылып, соңынан Австрияға қайтарылды. Бланшард құнды мұнықтың иесі болғанымен, оны ұрлағаны үшін ешкім ресми айыптама алған жоқ. Словакияда император Елизаветаның бірнеше мүсіндері бар: 1903 жылғы Бардеёв курортындағы Джула Донат жасаған қола мүсіні, сондай-ақ Полтара және Прешовтағы бюстер. 1892 жылы салынған Комәрно (Словакия) және Комаром (Венгрия) қалаларын байланыстыратын Елизавета көпірі императордың құрметіне аталған. Оның естелігіне арналған басқа мүсіндер Зальцбургта, Фельдафингтегі бұрынғы «Страух» қонақ үйінің бағында (ол кейінгі сапарларында тұратын), Будапештте, Фуншал және басқа да көптеген жерлерде орнатылған.

In 1898, despite warnings of possible assassination attempts, the 60 year old Elisabeth traveled incognito to Geneva, Switzerland. However, someone from the Hôtel Beau Rivage revealed that the Empress of Austria was their guest. They were walking along the promenade when the 25 year old Italian anarchist Luigi Lucheni approached them, attempting to peer underneath the empress's parasol. According to Sztáray, as the ship's bell announced the departure, Lucheni seemed to stumble and made a movement with his hand, as if he wanted to maintain his balance. In reality, however, in an act of "propaganda of the deed", he had stabbed Elisabeth with a sharpened needle file that was long (used to file the eyes of industrial needles) that he had inserted into a wooden handle. Lucheni originally planned to kill the Duke of Orléans, but the pretender to France's throne had left Geneva earlier for the Valais. Failing to find him, the assassin selected Elisabeth when a Geneva newspaper revealed that the elegant woman traveling under the pseudonym of "Countess of Hohenembs" was the Empress of Austria. blockquote|I am an anarchist by conviction I came to Geneva to kill a sovereign, with object of giving an example to those who suffer and those who do nothing to improve their social position; it did not matter to me who the sovereign was whom I should kill It was not a woman I struck, but an Empress; it was a crown that I had in view. and lost consciousness again. The entire empire was in deep mourning; 82 sovereigns and high ranking nobles followed her funeral cortege on the morning of 17 September to the Imperial Crypt at the Capuchin Church. Although Lucheni boasted that he acted alone, because many political refugees found a haven in Switzerland, the possibility that he was part of a plot and that the life of the Emperor was also in danger was considered. Once it was discovered that an Italian was responsible for Elisabeth's murder, unrest swept Vienna and reprisals were threatened against Italians. The intensity of shock, mourning, and outrage far exceeded that which occurred at the news of Rudolf's death. An outcry also immediately erupted over the lack of protection for the Empress. The Swiss police had been well aware of her presence, and telegrams to the appropriate authorities advising them to take all precautions had been dispatched. Police Chief Virieux of the Canton of Vaud had organized Elisabeth's protection, but she had detected his officers outside the hotel the day before the assassination and protested that the surveillance was disagreeable, so Virieux had no choice but to withdraw them. It is also possible that if Elisabeth had not dismissed her other attendants that day, an entourage larger than one lady in waiting could have discouraged Lucheni, who had been following the Empress for several days, awaiting an opportunity. Franz Joseph remarked to Prince Liechtenstein, who was the couple's devoted equerry, "That a man could be found to attack such a woman, whose whole life was spent in doing good and who never injured any person, is to me incomprehensible". Near the location of her assassination at Quai du Mont Blanc on the shore of Lake Geneva, there is a statue in memoriam, created by Philip Jackson and dedicated in 1998 on the 100th anniversary of the assassination. A large number of chapels were named in her honour, connecting her to Saint Elisabeth. Various parks were named after her, such as the Empress Elisabeth Park in Merano, South Tyrol. Various residences that Elisabeth frequented are preserved and open to the public, including her Hofburg apartment and the Schönbrunn Palace in Vienna, the Hermesvilla in the Vienna Woods, the Imperial Villa in Bad Ischl, the Achilleion on the Island of Corfu, and the Royal Palace of Gödöllő in Hungary. Her childhood family summer residence, Possenhofen Castle, houses the Empress Elizabeth Museum. The Empress's specially built railway sleeping car is on display at the Technical Museum in Vienna. Several sites in Hungary are named after her, such as two of Budapest's districts, Erzsébetváros and Pesterzsébet, and the Elisabeth Bridge. In the village Gastouri, on the Greek island of Corfu, a fountain is named after Elisabeth. The Empress had donated the "Fountain under the Sycamores" for the locals. It was festively inaugurated in 1894 by the church dignitaries and later named "Elisabeth Fountain". Empress Elisabeth and the Empress Elisabeth Railway (Western Railway) named after her were recently selected as a main motif for a high value collector coin, the Empress Elisabeth Western Railway commemorative coin. In 1998, Gerald Blanchard stole the Köechert Diamond Pearl known as the Sisi Star, a 10 pointed star of diamonds fanning out around one enormous pearl from an exhibit commemorating the 100th anniversary of her assassination at the Schönbrunn Palace in Vienna. It was one of approximately 27 jewel encrusted pieces designed and made by court jeweler Jakob Heinrich Köchert for her to wear in her hair, which appears in a portrait of her by Franz Xaver Winterhalter. Two versions of the stars were created: a second type without a pearl center, was designed by court jeweller Rozet & Fischmeister; some stars were given to ladies of the court. One set of 27 diamond stars was kept in the Imperial family and it is seen in a photograph that shows the dowry of Rudolf's daughter, Archduchess Elisabeth, known as "Erzsi", on the occasion of her wedding to Prince Otto of Windisch Graetz in 1902. The Star was recovered by Canadian Police in 2007 and eventually returned to Austria. Although Blanchard possessed the priceless jewel, no one was ever formally charged with stealing it. There are several statues of Empress Elisabeth in Slovakia: a bronze statue by Gyula Donáth from 1903 at the Bardejov spa in Bardejov and busts in Poltár and in Prešov. The Elisabeth Bridge connecting the towns Komárno in Slovakia and Komárom in Hungary (which used to be one town at the time when it was built in 1892), is named after the Empress. Other statues in her memory were erected in Salzburg, in the garden of the former Hotel Strauch in Feldafing (where she used to stay on her later travels), in Budapest, in Funchal, and in many other places.

Сахна

1932 жылы Венада "Сисси" комедиялық опереттасының премьерасы өтті. Фриц Крайслер жазған либретто авторы Эрнст және Губерт Маришка болды, ал оркестрлеуін Роберт Рассел Беннетт жасады. Императрицаның лақап аты әрқашан "Сиси" деп жазылса да, ешқашан "Сисси" деп жазылмаған. Дегенмен, оның есімінің бұл бұрыс нұсқасы одан кейінгі туындыларда да сақталды. 1943 жылы Жан Кокто Елизавета мен оның қатылушысының ойдағы кездесуі туралы "Екі басты бүркіт" ("L'Aigle à deux têtes") атты пьеса жазды. Ол алғаш рет 1946 жылы сахналанды. 1992 жылы Венадағы "Театр ан дер Вьен" сахнасында "Элизабет" мюзиклінің премьерасы өтті. Майкл Кунзе либреттосын, ал Сильвестр Левай музыкасын жазған бұл мюзикл, императрицаның өмірін ең зұлым бейнелейді. Онда Елизаветаның өлімнің физикалық түрімен императорлық сарайға келгені және Габсбургтер әулетін құлатқаны көрсетілген. Премьерадағы басты рөлді голландиялық мюзикл әншісі Пиа Доуес ойнады. "Элизабет" барлық уақыттағы ең сәтті неміс тіліндегі мюзикл атанды және бүкіл әлемде көптеген қойылымдар көрсетілді.

Балет

1978 жылы Кеннет Макмиллан "Майерлинг" балетінде Елизаветаны ұлы, балеттегі басты кейіпкер Рудольфпен па-де-деде бейнеледі. 1993 жылы француз балеринасы Сильви Гилем Морис Бежардың хореографиясымен Штраустың "Император вальсіне" қойылған "Сисси, анархист императорша" (Sissi, l'impératice anarchiste) атты туындыда өнер танытты.

Теледидар

Елизавета 1974 жылғы британдық телесериалдың 1-ші бөлімінде бейнеленген. Диана Кин жас Елизаветаның рөлін ойнады, ал Рейчел Гурни Рудольф қайтыс болған кездегі императрица рөлін сомдады. 1992 жылы BBC-де Агата Кристидің «Мисс Марпл» жұмбағының «Күлектің бір жағынан екіншісіне жарылуы» Елизавета туралы ойдан шығарылған фильмнің түсіріліміне арналған. Императрица рөлін бейнелеген актрисаның рөлін Клэр Блум ойнады. 1994 жылғы австриялық детективтік телесериал «Коммисар Рекс»-тің бесінші маусымның финалы императрица туралы миф әсер еткен, жаңылысқан әйел туралы әңгімелейді. Эпизод сәйкесінше «Сиси» деп аталады. Елизаветаның жас шағының көркемделген нұсқасы 1997 жылы балаларға арналған анимациялық «Принцесса Сисси» сериалында көрсетілген. Ариэль Домбасль 2004 жылғы француз телефильмі «Сисси, бүлікші императорша»-да Елизавета рөлін ойнады, онда оның өмірінің соңғы бес күні егжей-тегжейлі баяндалған. Сандра Чекарелли 2006 жылғы «Мейерлинг оқиғасы» теледрамасында, «Тақ мұрагері» фильмінде Елизаветаның есейген кезін сомдады. Оның ұлы мен сүйіктісінің рөлін Макс фон Тун мен Виттория Пуччини ойнады. 2009 жылдың желтоқсанында Германия, Австрия және Италияның бірлескен өндірісімен жасалған екі бөлімді «Сиси» шағын сериалы Еуропа теледидарында көрсетілді, онда Елизавета рөлін Кристиана Капотонди, ал Франц Иосиф рөлін Давид Рот ойнады. 1997 жылғы анимациялық сериал сияқты, бұл фильмде де Елизавета мен Франц Иосифтің бақытсыз некесіне байланысты романтикалық мифология бейнеленген, бірақ империяның саяси мәселелері мен басты кейіпкерлердің жеке қиындықтары басқа драмаларға қарағанда әлдеқайда толық көрсетілген. 2015 жылдың қазан айында Mondo TV телеарнасында итальяндық мультсериал «Sissi, жас императорша» (итальяндық сериал) [it] көрсетіле бастады. 2018 жылы екі маусымнан (әрқайсысы 26 минуттан, үшінші 3D маусымына 52 қысқа 11 минуттық эпизодтар жоспарланған) тұратын 56 эпизодты эфирге шығарғаннан кейін, оның екінші маусымы 2017 жылы TV Azteca телеарнасына таратылғаннан кейін Jeem TV-ге сатылды. 2021 жылы RTL+ телеарнасында неміс мини-сериалы «Sisi» (2021 мини-сериалы) [de] көрсетілді, онда Елизавета рөлін Доминик Девенпорт ойнады. 2023 жылдың наурызынан бастап ол АҚШ-та PBS Passport стриминг платформасында «Sisi: Austrian Empress» деген атаумен қолжетімді. 2022 жылғы Netflix мини-сериалы «Императрица», Сиси өміріне арналған, онда түрік-неміс актрисасы Деврим Лингнау ойнайды.

Elisabeth was portrayed in episode 1 of the 1974 British television series Fall of Eagles. Diane Keen played the young Elisabeth and Rachel Gurney portrayed the Empress at the time of Rudolf's death. The 1992 BBC adaptation of Agatha Christie's Miss Marple mystery The Mirror Crack'd from Side to Side centers around the shooting of a fictitious film about Elisabeth. The role of the actress portraying the Empress was played by Claire Bloom. The season five finale of the Austrian detective television series Kommissar Rex (1994) revolves around a deluded woman affected by the myth of the Empress. The episode, appropriately, is entitled, "Sisi." A heavily fictionalized version of Elisabeth's younger years is portrayed in a 1997 animated children's series, Princess Sissi. Arielle Dombasle portrayed Elisabeth in the 2004 French television film Sissi, l'impératrice rebelle, detailing the last five days of her life. Sandra Ceccarelli portrayed an older Elisabeth in the 2006 television dramatization of the Mayerling incident, The Crown Prince. Her son and his lover were played by Max von Thun and Vittoria Puccini. In December 2009, Sisi, a two part mini series, premiered on European television, produced by a German, Austrian and Italian partnership, starring Cristiana Capotondi as Elisabeth and David Rott as Franz Joseph. Like the 1997 animated series, this film portrays the romantic mythology surrounding the unhappy marriage of Elisabeth and Franz Joseph, but the political problems of the empire and the personal troubles of the main characters are dealt with in much better detail than in many other dramas. In October 2015 an Italian cartoon series Sissi, the young empress (italian series) [it] began broadcasting on Mondo TV. In 2018 after airing two seasons totalling 56 episodes (26 minutes each, with 52 shorter 11–minute episodes slated for its 3D third season) it sold its second season to Jeem TV, after already having ported it to TV Azteca in 2017. In 2021 a German miniseries Sisi (2021 miniseries) [de], aired on RTL+; Elisabeth was portrayed by Dominique Devenport. As of March 2023, it is available in the United States on the streaming platform PBS Passport as Sisi: Austrian Empress. In the 2022 Netflix miniseries The Empress, centering on Sisi's life, she is played by Turkish German actress Devrim Lingnau.

Музыка

Голландиялық әнші Петра Бергердің "Мәңгілік әйел" альбомында Элизабет туралы "Егер менде бір тілек болса" әні бар. Шотландтық Washington Irving тобының "SiSi" әні Элизабеттің өмірінен шабыттанған.

Сәулет

1855 жылы ашылған Эльба өзеніндегі Елизавета патшайымның көпірі оның құрметіне аталған. 1903 жылы тұңғыш рет салынған Дунайдағы Буда мен Пештті байланыстыратын Елизавета көпірі де оның есімімен аталыпты. Украинаның Львов қаласындағы Елизавета шіркеуі (қазіргі грек-католик шіркеуі, Әулие Ольга мен Елизавета шіркеуі) 1903 жылы император Франц Иосиф Елизаветаның естелігіне арнап салынған.