Кіріспе

2004 жылдың 17-18 наурызында Косовоның Митровица қаласында жүздеген адам жарақат алып, кем дегенде 14 адам қаза тапты. Бұл тәртіпсіздіктер Косово албандарының БАҚ-та жариялаған жалған мәлімдемесімен басталды. Олар үш албан баласын Косово сербтерінің тобы Ибар өзеніне қуғаннан кейін суға батып кеткенін мәлімдеді. БҰҰ бейбітшілдік күштері мен НАТО әскерлері сербтер мен албандар арасындағы атыс-жұғырды тоқтатуға асықты. Сербтер бұл оқиғаны "Март погромы" деп атаса, албандар оны "Март қақтығысы" деп атайды. Приштинадағы халықаралық соттар Сербияның бірнеше православие шіркеуіне шабуыл жасаған адамдарды соттап, 21 айдан 16 жылға дейін түрмеге кескен. Кейбір шіркеулер бұзылғаннан кейін Косово үкіметі Сербия православие шіркеуі мен БҰҰ-ның Косоводағы миссиясымен бірлесіп қайта тұрғызды.

Өмірбаян

Косово азат ету армиясы (ОАК) - албандықтардың мәдениетін, ұлтын және ұлтын атап, Балқандағы албандықтардың мекендейтін жерлерін біріктіруді мақсат еткен этникалық албандық ұйым. 1997 жылдан бастап, Югославия әскерінің аймақтағы қысыммен жауап беруіне байланысты, қақтығыс күшейді, нәтижесінде зорлық-зомбылық пен халықтың көшірілуі болды. Мыңдаған албанды көршілес елдерге итермелеген қантөгіс пен этникалық тазалау және оның аймақты тұрақсыздастыру мүмкіндігі БҰҰ, НАТО және ИНГО сияқты халықаралық ұйымдар мен агенттіктердің араласуына себеп болды. Соғыстан кейін Косово БҰҰ-ның халықаралық аясына кірді, БҰҰ-ның Косоводағы Уақытша әкімшілік миссиясы (UNMIK) әкімшілік істерді бақылайды және НАТО-ның Косово күштері (KFOR) қорғаныспен айналысады. Соғыстан кейінгі Косово албан қоғамында серб күштерінің соғыста жасаған зорлық-зомбылығы үшін кек алу туралы үндеулер қоғамдық мәдениетте таралды. 2004 жылы Косовоның болашақ мәртебесіне қатысты ұзаққа созылған келіссөздер, әлеуметтік-саяси проблемалар мен ұлтшылдық сезімдер Косоводағы тәртіпсіздікке әкелді.

Сербиялық жасөспірімді ату

2004 жылдың 15 наурызында 18 жасар серб, Йовица Ивич, Косовоның орталық аймағындағы Чаглавица ауылында атыс кезінде атылып, жараланды.

16 наурызда ОАК-ға қолдау білдірген наразылық акциялары

16 наурызда ҚОА-ның үш соғыс ардагерлері қауымдастығы этникалық албандық қалалар мен қалаларда кең көлемде демонстрациялар ұйымдастырды, олар бұрынғы ҚОА басшыларын соғыс қылмыстары үшін, соның ішінде ақпан айында төрт командирді тұтқындауға наразылық білдірді. 18000 адам қатысқан КОА-ға қарсы және ЮНМИК-ке қарсы наразылық акциялары үш албан баласының суға батып қалуы туралы хабарларға байланысты келесі демонстрацияларға негіз болды.

Албаниялық балалардың суға батуы

16 наурызда Сербияның Зубин-Поток ауылының маңында орналасқан Чабер ауылында үш албан баласы Ибар өзенінде суға батып кеткен. Төртінші бала аман қалды. Ол және оның достары өткен күні Ивичті атып өлтіргені үшін сербтер оны өзенге қуды деп болжанған, бірақ бұл мәлімдеме дәлелденген жоқ. БҰҰ полициясының өкілі Нейрад Сингх аман қалған балаға албан журналистерінің қатты қысымы төніп, не айту керектігін айтып отырғанын айтты. Оның оқиға туралы нұсқасы өзенге түскен басқа екі баланың нұсқасынан өзгеше болды, деді Сингх Приштинадағы баспасөз конференциясында. Оның айтуынша, баланың екі сұхбат барысында берген мәліметтері "өте маңызды" және оның әңгімесін растайтын дәлелдің жоқтығы. "Шын мәнінде, ол басқа дәлелдермен бірнеше жағынан логикалық тұрғыдан қайшы келеді", - деді Сингх мырза. БҰҰ үш албан баласын суға батырып өлтіргендіктен сербтердің кінәлі екеніне ешқандай дәлел таппады. Бір бағалау бойынша, көтеріліске 50 000-нан астам адам қатысты. ЕҚЫҰ-ның Косоводағы миссиясының құқықтық жүйелерді бақылау бөлімі (ЕҚЫҰ) 2004 жылдың наурызынан бастап осы күнге дейін тергеу мен сот процестерін мұқият бақылап келді. 2005 жылдың желтоқсаны мен 2008 жылдың наурызы аралығында 73 істі (қалалық, аудандық және жеңіл құқық бұзушылықтар бойынша соттар) бақылауға алғаннан кейін, ЕҚЫҰ 2005 жылдың желтоқсанындағы алғашқы баяндаманы қадағалап отыр.

Чадлавица

Чаглавицада 12000 Косово албандары сербтер мекендеген аймақтарға шабуыл жасауға тырысты. Швед подполковнигі Ханс Хоканссон бастаған Швеция, Норвегия және Финляндиядан келген KFOR бейбітшілдері екі топты бір-бірінен ажырату үшін жас ағызу газы, резеңке оқ және тоңдырғыштар арқылы блокада құрды. Бір жүк көлігін Косово албандары бар жылдамдықпен баррикадаға қарай алып барады. Жүк машинасына ескерту оқ атудан кейін бейбітшілдік сақшылары жауынгерлердің қаза болуын болдырмау үшін өлімге душар етуші күш қолданды және жүргізушіні атып өлтірді. 16 бейбітшіл жарақат алды, ал 13-ін көшіруге тура келді. Бұл күні Чадлавицаны қорғауға көбінесе швед сарбаздарынан тұратын KFOR-тің басқа бірлігі де қатысты, оған казармадағы адамдар қолдау көрсетті, олар әдетте әскери емес міндеттермен жұмыс істеді. Көтеріліс кезінде 700 адамға қолбасшылық еткен подполковник Ханс Хоканссон жауынгерлердің 11 сағат бойы соқтығысып, көптеген адам сусызданудан және жарақаттанудан құлап кеткенін хабарлады. Жалпы, қаланы қорғауда 35 адам жарақат алды.

Приштина

Чаглавицадағы шабуылдардан кейін албандықтар тобы Приштинада YU бағдарламасының пәтерлерінде тұратын аздаған сербтерге назар аударды. Албұндықтар барлық кіреберіс жолдарын жауып, төменгі қабаттарды өртеп жібергеннен кейін пәтерлерге шабуыл жасалды. Сербтер пәтерлерден қашып кетуге тырысқанда, оқтырма қарумен атылды немесе топ мүшелері пышақпен ұрды. Жиналғандар пәтерлерді тонауға кірісіп, Косовоны азат ету армиясына қолдау білдіріп, сербтерді өлтіруге шақырды. ҚКФО (негізінен ирландтық сарбаздар) мен ЮНМИК полициясына қарулы албандардың үнемі атысына ұшыраған сербтерді эвакуациялау үшін 6 сағаттан астам уақыт қажет болды. Эвакуациядан кейін көпшілік Мәсіхтің дәмін сезу шіркеуіне жиналып, қасбеті мен ішін өртеп, зақымдады.

Қамыр

Албандар Пежа қаласында БҰҰ кеңселеріне шабуыл жасап, көтеріліс жасады. Бір албанды БҰҰ полициясы өлтірді. Бело-Польеде сербтердің қатарына шабуыл жасалды.

Липян

Липжан қаласында албандар мен КФОР атыс-жұғысқа түсті. Төрт серб өлтірілді, ал жергілікті православие шіркеуінде бас сауғалаған сербтерге шабуыл жасалды.

Халықаралық реакция

KFOR әскерлері Косовоның Сербия мен Черногорияның қалған бөлігімен шекарасын жапты, БҰҰ провинцияға және одан тыс ұшуларды тоқтатты. 18 наурызда НАТО елге тағы 1000 әскерін, оның ішінде 750-і Ұлыбританиядан, 18 500 әскерін күшейту үшін жібереді деп мәлімдеді. БҰҰ мен Еуропалық Одақ жергілікті басшыларды өз жақтастарын тыныштандыруға шақырып, тыныштыққа шақырды. БҰҰ Бас хатшысы Кофи Аннан екі тарапты да бейбітшілікті сақтау күштерімен ынтымақтасуға шақырды, бірақ Косово албандарына "Косоводағы барлық адамдардың, әсіресе оның азшылықтарының құқықтарын қорғау және қолдау" жауапкершілігі бар екенін нақты естеріне салды. Австриялық ЕҚЫҰ өкілі бұл оқиғаларды қалған сербтерді қуып шығарудың ұйымдастырылған жоспары деп атады, ал UNMIK-тің бір анонимді өкілі бұл оқиғаны Косовоның "Хрустальдық түні" деп атады. НАТО-ның Оңтүстік флангінің қолбасшысы адмирал Грегори Г. Джонсон 19 наурызда зорлық-зомбылық албандықтардың сербтерді этникалық тазалауына ұласты деп мәлімдеді. 20 наурызда БҰҰ-ның Косово жөніндегі әкімшісі Хари Холкери журналистерге "Бәлкім, бастауынан-ақ бұл стихиялық жағдай болған шығар, бірақ басталғанынан кейін кейбір экстремистік топтар жағдайды ұйымдастырып, соны іске асыру мүмкіндігіне ие болды, сондықтан біз кінәлілерді сотқа тарту үшін жедел түрде жұмыс істеп жатырмыз" деді. Amnesty International-тің мәліметінше, кем дегенде 27 адам қаза тапты - 11 албан және 16 серб, 1000-нан астам адам жарақат алды, ал азшылықтарға тиесілі 730 үй, көбінесе Косово сербтері, сондай-ақ 36 православие шіркеулері, монастырлар және басқа да діни және мәдени нысандар зақымдалды немесе жойылды. 48 сағаттан аз уақыт ішінде азшылық қауымдастығының 4100 мүшесі жаңадан қоныс аударады (2003 жылы қайтып келген 3664 адамнан көп), олардың 82% -ы сербтер, қалған 18% -ы рома (және ашкали), сондай-ақ сербтер көпшілік тұратын Косово Митровица мен Лепосавич аймақтарынан шамамен 350 албан. Дания зорлық-зомбылық басталғаннан кейін аймаққа қосымша 100 бейбітшілікті сақтаушы әскер жіберуді уәде етті. Германияның қорғаныс министрі Петер Штрук 19 наурызда Косоводағы неміс күштеріне қосылу үшін тағы 600 бейбітшіл сарбаз жіберілетінін, ал 20 наурыздан бастап аймаққа орналастырылатынын мәлімдеді. АҚШ Мемлекеттік департаменті де зорлық-зомбылықты тоқтатуға шақырды: "Өзгереп келе жатқан зорлық-зомбылық Косоводағы демократия мен татуласу процесін қауіпке ұшыратады және тоқтатылуы керек".