Кіріспе

Starogard Gdański (; 1950 жылға дейін: Starogard;; бұрынғы Preußisch Stargard) – Польшаның солтүстігіндегі Померания воеводтығындағы қала. 2004 жылғы мәлімет бойынша, халқы 48 328 адамды құрайды. Старгорд – Старгорд округінің орталығы. Бұл қала Коцеве этномәдени аймағындағы екінші ірі қала (Тчевтен кейін) және Коцевиандардың мекені.

Географиялық орналасуы

Starogard Gdański Померанияда, кішкентай Wierzyca өзенінің жағасында, Тчевтен оңтүстік-батысқа қарай, Гданьскің оңтүстігінде және Хойницеден солтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Ол Гданьск шығанағының жағалауындағы Трицити (Троймиасто) агломерациясынан шамалы алыс.

Этимология

"Старогард" атауы померан тілінде "ескі қала" деген мағынаны білдіреді. 20-шы ғасырда басқа "Старогард" аталатын жерлерден ажырату үшін атауына "Гданьский" қосылды. Немец тіліндегі "Preußisch Stargard" (Пруссиялық Старгард) атауы да басқа "Stargard" аталатын жерлерден ажырату мақсатында ұқсас қолданылды. (Қараңыз: Stargard (айқындау)).

Тарих

Археологиялық деректерге сүйенсек, бұл жерде 4-5 мың жыл бұрын неолиттік мәдениетке жататын қоныстың қалдықтары табылды. 10 ғасырда аймақ Польшаның алғашқы билеушісі Миешко I басқарған жаңа құрылған Польша мемлекетінің бір бөлігіне айналды. Польшаның фрагментация кезеңінде 1227 жылы Польшадан бөлініп шыққан Померания герцогтығының құрамына кірді. Староград (Старигрод деп те аталады) алғаш рет 1198 жылы Померания герцогы Гримслав II осы елді мекенді Госпитальдық орденге сыйға берген кезде тарихи құжаттарда еске алынған. Славян тіліндегі "Stargarde" атауы 1269 жылы айтылған. 1282 жылы Мествин II және Польша герцогы Пржемысл II Кемпно шартын жасасты, осы шарт бойынша Староградты қоса алғанда, Гданьск Помераниясының билігі Пржемысл II-ге өтті және аймақ Польшамен қайта біріктірілді. Гданьск Помераниясының қалған бөлігімен бірге 1308 жылы Гданьскіні Тевтон ордені басып алған кезде Тевтон орденінің билігіне қарады. 1348 жылы қалаға үлкен магистр Генрих Дуземердің Кулм заңы бойынша қала құқығы берілді. 1440 жылдың 31 наурызынан бастап Староград Пруссия конфедерациясының мүшесі болды. 1454 жылы Тевтон орденіне қарсы болған көтеріліске белсенді қатысып, осы көтеріліс 13 жылдық соғысқа (1454–1466) әкеп соқты. 1454 жылы Польша королі Казимир IV Ягеллон конфедерацияның өтініші бойынша аймақты Польша Корольдігіне қайта қосты және қала корольді заңды билеуші деп мойындады. 1461 жылы Тевтон ордені Староградты басып алды, бірақ 1466 жылдың шілдесінде Польша оны қайта басып алды. Бірнеше айдан кейін, 1466 жылы Торуньде бейбіт келісімге қол қойылды, осы келісім бойынша Тевтон ордені қалаға деген барлық құқықтарынан бас тарды және оны Польшаның бір бөлігі деп мойындады. Ол Ұлы Польша провинциясының құрамындағы Корольдік Пруссия провинциясының Померания воеводтығының бір бөлігіне айналды. 1772 жылы Польшаның бірінші бөлінісіне дейін Польша билігінде болды, содан кейін Пруссия Корольдігінің бір бөлігіне айналды. Қала германизация саясатына ұшырады. Польшаның бөлінген аймақтарынан сәтсіз ақпан көтерілісіне қатысқан көтерілісшілердің Польшадан басқа елдерге қашу жолдарының бірі осы қала арқылы өтті. 1871 жылы қаланың батыс жағында ірі арақ зауыты салынды, ол екі дүниежүзілік соғыстан да аман қалды және бүгінде "Sobieski" және "Krupnik" өнімдерін шығарады. Бұл Еуропадағы үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне арақ зауыттарының бірі және 1945 жылға дейін құрылған өте сирек арақ зауыттарының бірі. 1871 жылы Пруссияның басшылығымен Германия біріккеннен кейін Пруссияның Старгард қаласы Германия империясының құрамына кірді. Сол жылы қала теміржол желісіне қосылды, ал 1900 жылы қалада су және газ желілері салынды. 20 ғасырдың басында қалада протестант шіркеуі, католик шіркеуі, синагога, гимназия, дайындық мектебі, аудандық сот, Рейхсбанк бөлімшесі, басты салық кеңсесі және бірнеше коммерциялық мекемелер болды. 1905 жылғы халық санауы бойынша қалада 10 485 адам тұрды, оның 6 297-сі (60,1%) немістер. 1906–1907 жылдары жергілікті поляк балалары Пруссияның Польша бөлігінде тараған германизацияға қарсы мектеп ереуіліне қатысты. 1920 жылға дейін қала Германияның Батыс Пруссия провинциясындағы Даңциг округіндегі Пруссия Старгард округіне қарасты болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол жаңадан тәуелсіздік алған Польшаға қайта қосылды. Соғыс аралық кезеңде қала Польшаның Померания воеводтығындағы әкімшілік орталық болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылы қыркүйекте Екінші дүниежүзілік соғысты бастарған Польшаға жасалған бірлескен неміс-совет шабуылы кезінде қала нацистік Германияның басып алуына ұшырады, содан кейін неміс Einsatzkommando 16 және SS Wachsturmbann "Eimann" поляктарға қарсы түрлі қылмыстар жасау үшін қалаға енді. Неміс оккупациясы кезінде қала жаңа құрылған Даңгыз округінің құрамына қосылды, ол Рейхгау Даңгыз Батыс Пруссиясының бір бөлігі болды. Польша халқы жаппай тұтқындауларға, түрмеге қамауға, азаптауларға, қырғындарға, жер аударуларға, концлагерлерге депортациялауға және мәжбүрлі еңбекке ұшырады. Немістер дереу Intelligenzaktion іс-шарасы аясында қала мен округте поляк мұғалімдерін, дін қызметкерлерін және жергілікті белсенділерді жаппай тұтқындады. Тұтқынға алынған поляктар соғысқа дейінгі түрмеде де, ортағасырлық Гданьск мұнарасында да ұсталды және көбінесе қатыгез соққыларға және қатыгездікке ұшырады, әсіресе дін қызметкерлері, олардың кейбіреулеріне тіпті маңдайларына свастикалар кесілді. 1939 жылдың қыркүйегінде немістер қала мен оның айналасында Старогард, Скорч және Гдыня тұрғындарының ішінде 150 полякты өлтірді. Плутовода шамамен 230 поляк өлтірілген кезде жергілікті шіркеудің дін қызметкері де қаза тапты. Немістер қалада Штутхоф концлагерінің қосалқы лагерін де құрып, басқарды. Мұндай жағдайларға қарамастан, поляктар Отандық армия және Ящурка ұйымдары сияқты жер асты қарсылық қозғалысын ұйымдастырды. 1945 жылы неміс оккупациясы аяқталып, қала Польшаға қайтарылды, бірақ советтік коммунистік режим орнатылды, ол 1980 жылдары коммунизм құлағанға дейін билікте болды.

Қазіргі заманғы тарих

"Жорд Джаст" жастар антикоммунистік қарсылық ұйымы 1951 жылы Старогардта 16 жасар Тереза Блок құрды. Коммунистер бұл ұйымды таратты және 17 жасөспірім мүшесіне 1,5 жылдан 9 жылға дейін түрме жазасын берді.

Көлік

Польшаның ұлттық 22-ші және воеводтық 222-ші жолдары қаладан өтеді, ал A1 тас жолы қаланың шығысында орналасқан. Старогардта теміржол станциясы бар.

Спорт

Қаланың ең танымал спорт клубы – СКС Старогард Гданский баскетбол командасы. Ол Польша баскетбол лигасының (Польшаның жоғары дивизионы) мүшесі, 2011 жылы Польша кубогын жеңіп алды, ал 2006 жылы күміс жүлдегер атанды. Жергілікті футбол клубы – КП Старогард Гданский, ол III лигада (Польшаның төртінші лигасы) өнер көрсетеді. Команда жасыл және ақ түстерде "Миежский" стадионында ойнайды. Қалада Польша құрамасының футболшысы және Олимпиаданың алтын медалін жеңіп алған Казимеж Дейна тұрған. Дейна Старогард Гданскиде өсті, ал жергілікті "Stadion Miejski im. Kazimierza Deyny" стадионы оның құрметіне аталған. Стадионның отыру орналасқан жерінде оның ескерткіші орнатылған, сонымен қатар қала арқылы өтетін мұра жолы оның туған үйі, отбасылық үйі және спортшыға арналған суреттермен безендірілген қабырғаларды қамтиды. Starogard Gdański сондай-ақ Олимпиаданың қола жүлдегері Октавия Новачкамен де мақтанады. 2020 жылғы Олимпиада ойындарында Польша құрамасынан 3x3 баскетболдан өнер көрсеткен олимпиадашы Майкл Хикс қазіргі уақытта Старогард Гданскиде тұрады және жастар үшін баскетбол лагерьлерін ұйымдастырады.