Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Starogard Gdański (; 1950 жылға дейін: Starogard;; бұрынғы Preußisch Stargard) – Польшаның солтүстігіндегі Померания воеводтығындағы қала. 2004 жылғы мәлімет бойынша, халқы 48 328 адамды құрайды. Старгорд – Старгорд округінің орталығы. Бұл қала Коцеве этномәдени аймағындағы екінші ірі қала (Тчевтен кейін) және Коцевиандардың мекені.
Starogard Gdański (; until 1950: Starogard; ; formerly Preußisch Stargard) is a city in Pomeranian Voivodeship in northern Poland with 48,328 inhabitants (2004). Starogard is the capital of Starogard County. It is also the second biggest city (after Tczew) of the ethnocultural region Kociewie and is populated by Kociewians.
Географиялық орналасуы
Starogard Gdański Померанияда, кішкентай Wierzyca өзенінің жағасында, Тчевтен оңтүстік-батысқа қарай, Гданьскің оңтүстігінде және Хойницеден солтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Ол Гданьск шығанағының жағалауындағы Трицити (Троймиасто) агломерациясынан шамалы алыс.
Starogard Gdański is located in Pomerania on the small river Wierzyca, about south west of Tczew, south of Gdańsk and north east of Chojnice. It is from the Tricity (Trójmiasto) agglomeration on the coast of Gdańsk Bay.
Этимология
"Старогард" атауы померан тілінде "ескі қала" деген мағынаны білдіреді. 20-шы ғасырда басқа "Старогард" аталатын жерлерден ажырату үшін атауына "Гданьский" қосылды. Немец тіліндегі "Preußisch Stargard" (Пруссиялық Старгард) атауы да басқа "Stargard" аталатын жерлерден ажырату мақсатында ұқсас қолданылды. (Қараңыз: Stargard (айқындау)).
The name Starogard means "old city" in the Pomeranian language. Gdański is appended in the 20th century to the name to differentiate it from other places named Starogard. The German name Preußisch Stargard (Prussian Stargard) was similarly used to disambiguate from other places named Stargard. (See Stargard (disambiguation)).
Тарих
Археологиялық деректерге сүйенсек, бұл жерде 4-5 мың жыл бұрын неолиттік мәдениетке жататын қоныстың қалдықтары табылды. 10 ғасырда аймақ Польшаның алғашқы билеушісі Миешко I басқарған жаңа құрылған Польша мемлекетінің бір бөлігіне айналды. Польшаның фрагментация кезеңінде 1227 жылы Польшадан бөлініп шыққан Померания герцогтығының құрамына кірді. Староград (Старигрод деп те аталады) алғаш рет 1198 жылы Померания герцогы Гримслав II осы елді мекенді Госпитальдық орденге сыйға берген кезде тарихи құжаттарда еске алынған. Славян тіліндегі "Stargarde" атауы 1269 жылы айтылған. 1282 жылы Мествин II және Польша герцогы Пржемысл II Кемпно шартын жасасты, осы шарт бойынша Староградты қоса алғанда, Гданьск Помераниясының билігі Пржемысл II-ге өтті және аймақ Польшамен қайта біріктірілді. Гданьск Помераниясының қалған бөлігімен бірге 1308 жылы Гданьскіні Тевтон ордені басып алған кезде Тевтон орденінің билігіне қарады. 1348 жылы қалаға үлкен магистр Генрих Дуземердің Кулм заңы бойынша қала құқығы берілді. 1440 жылдың 31 наурызынан бастап Староград Пруссия конфедерациясының мүшесі болды. 1454 жылы Тевтон орденіне қарсы болған көтеріліске белсенді қатысып, осы көтеріліс 13 жылдық соғысқа (1454–1466) әкеп соқты. 1454 жылы Польша королі Казимир IV Ягеллон конфедерацияның өтініші бойынша аймақты Польша Корольдігіне қайта қосты және қала корольді заңды билеуші деп мойындады. 1461 жылы Тевтон ордені Староградты басып алды, бірақ 1466 жылдың шілдесінде Польша оны қайта басып алды. Бірнеше айдан кейін, 1466 жылы Торуньде бейбіт келісімге қол қойылды, осы келісім бойынша Тевтон ордені қалаға деген барлық құқықтарынан бас тарды және оны Польшаның бір бөлігі деп мойындады. Ол Ұлы Польша провинциясының құрамындағы Корольдік Пруссия провинциясының Померания воеводтығының бір бөлігіне айналды. 1772 жылы Польшаның бірінші бөлінісіне дейін Польша билігінде болды, содан кейін Пруссия Корольдігінің бір бөлігіне айналды. Қала германизация саясатына ұшырады. Польшаның бөлінген аймақтарынан сәтсіз ақпан көтерілісіне қатысқан көтерілісшілердің Польшадан басқа елдерге қашу жолдарының бірі осы қала арқылы өтті. 1871 жылы қаланың батыс жағында ірі арақ зауыты салынды, ол екі дүниежүзілік соғыстан да аман қалды және бүгінде "Sobieski" және "Krupnik" өнімдерін шығарады. Бұл Еуропадағы үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне арақ зауыттарының бірі және 1945 жылға дейін құрылған өте сирек арақ зауыттарының бірі. 1871 жылы Пруссияның басшылығымен Германия біріккеннен кейін Пруссияның Старгард қаласы Германия империясының құрамына кірді. Сол жылы қала теміржол желісіне қосылды, ал 1900 жылы қалада су және газ желілері салынды. 20 ғасырдың басында қалада протестант шіркеуі, католик шіркеуі, синагога, гимназия, дайындық мектебі, аудандық сот, Рейхсбанк бөлімшесі, басты салық кеңсесі және бірнеше коммерциялық мекемелер болды. 1905 жылғы халық санауы бойынша қалада 10 485 адам тұрды, оның 6 297-сі (60,1%) немістер. 1906–1907 жылдары жергілікті поляк балалары Пруссияның Польша бөлігінде тараған германизацияға қарсы мектеп ереуіліне қатысты. 1920 жылға дейін қала Германияның Батыс Пруссия провинциясындағы Даңциг округіндегі Пруссия Старгард округіне қарасты болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол жаңадан тәуелсіздік алған Польшаға қайта қосылды. Соғыс аралық кезеңде қала Польшаның Померания воеводтығындағы әкімшілік орталық болды.
Archeological evidence indicates remnants of a neolithic settlement from four to five thousand years ago. The area became part of the emerging Polish state under its first ruler Mieszko I of Poland in the 10th century, and during the fragmentation period in Poland it was part of a Pomeranian duchy, which separated from Poland in 1227. Starogrod (as Starigrod) was first mentioned in 1198 when Duke Grzymisław II of Pomerania granted the settlement to the Knights Hospitaller. The Slavic name Stargarde was mentioned in 1269. In 1282, Mestwin II and Polish Duke Przemysł II signed the Treaty of Kępno, which transferred the suzerainty over Gdańsk Pomerania including Starogard to Przemysł II and reunited the region with Poland. Together with the rest of Gdańsk Pomerania it came under the rule of the Teutonic Knights during the 1308 Teutonic takeover of Gdańsk. In 1348 the town received city rights under Kulm Law by Grandmaster Heinrich Dusemer. Since 31 March 1440 Starogard was a member of the Prussian Confederation. It took an active part in the 1454 uprising against the Teutonic Order that led to the Thirteen Years' War (1454–66). In 1454, Polish King Casimir IV Jagiellon re incorporated the region to the Kingdom of Poland upon the request of the Confederation, and the city recognized the King as the rightful ruler. In 1461 the Teutonic Knights took over Starogard, which was then eventually recaptured by Poland in July 1466. In the peace treaty signed in Toruń a few months later in 1466, the Teutonic Knights renounced any claims to the city, and recognized it as part of Poland. It became part of the Pomeranian Voivodeship in the province of Royal Prussia in the larger Greater Poland Province. It remained under Polish rule until the First Partition of Poland in 1772, when it became part of the Kingdom of Prussia under the name Preußisch Stargard. The city was subjected to Germanisation policies. One of the main escape routes for insurgents of the unsuccessful Polish November Uprising from partitioned Poland to the Great Emigration led through the city. In 1871, a large vodka distillery was built on the western end of city, which survived both world wars and today produces Sobieski and Krupnik. It is one of Europe's oldest continuously run vodka distilleries, and one of only a very small handful of vodka distilleries predating 1945. In 1871, with the Prussian led unification of Germany, Preußisch Stargard became part of the German Empire. In the same year, it was connected to the rail network and in 1900 a water and gas network was built in the city. At the beginning of the 20th century, the city had a Protestant church, a Catholic church, a synagogue, a grammar school, a preparatory institute, a district court, a Reichsbank branch, a main tax office and a number of commercial operations. According to the census of 1905, the town had a population of 10,485, of which 6,297 (60.1%) were Germans. In 1906–1907, local Polish children joined the children school strikes against Germanisation that spread throughout the Prussian Partition of Poland. Until 1920, the city belonged to the Preußisch Stargard district in Regierungsbezirk Danzig in the Province of West Prussia in Germany. After World War I, it was reincorporated into Poland, which had just regained independence as the Second Polish Republic. In the interbellum it was a county seat administratively located in the Pomeranian Voivodeship of Poland.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1939 жылы қыркүйекте Екінші дүниежүзілік соғысты бастарған Польшаға жасалған бірлескен неміс-совет шабуылы кезінде қала нацистік Германияның басып алуына ұшырады, содан кейін неміс Einsatzkommando 16 және SS Wachsturmbann "Eimann" поляктарға қарсы түрлі қылмыстар жасау үшін қалаға енді. Неміс оккупациясы кезінде қала жаңа құрылған Даңгыз округінің құрамына қосылды, ол Рейхгау Даңгыз Батыс Пруссиясының бір бөлігі болды. Польша халқы жаппай тұтқындауларға, түрмеге қамауға, азаптауларға, қырғындарға, жер аударуларға, концлагерлерге депортациялауға және мәжбүрлі еңбекке ұшырады. Немістер дереу Intelligenzaktion іс-шарасы аясында қала мен округте поляк мұғалімдерін, дін қызметкерлерін және жергілікті белсенділерді жаппай тұтқындады. Тұтқынға алынған поляктар соғысқа дейінгі түрмеде де, ортағасырлық Гданьск мұнарасында да ұсталды және көбінесе қатыгез соққыларға және қатыгездікке ұшырады, әсіресе дін қызметкерлері, олардың кейбіреулеріне тіпті маңдайларына свастикалар кесілді. 1939 жылдың қыркүйегінде немістер қала мен оның айналасында Старогард, Скорч және Гдыня тұрғындарының ішінде 150 полякты өлтірді. Плутовода шамамен 230 поляк өлтірілген кезде жергілікті шіркеудің дін қызметкері де қаза тапты. Немістер қалада Штутхоф концлагерінің қосалқы лагерін де құрып, басқарды. Мұндай жағдайларға қарамастан, поляктар Отандық армия және Ящурка ұйымдары сияқты жер асты қарсылық қозғалысын ұйымдастырды. 1945 жылы неміс оккупациясы аяқталып, қала Польшаға қайтарылды, бірақ советтік коммунистік режим орнатылды, ол 1980 жылдары коммунизм құлағанға дейін билікте болды.
During the joint German Soviet invasion of Poland, which started World War II in September 1939, the city was invaded by Nazi Germany, and then the German Einsatzkommando 16 and SS Wachsturmbann "Eimann" entered the city to commit various crimes against Poles. Under German occupation, the city was annexed into the newly formed Regierungsbezirk Danzig in the new province of Reichsgau Danzig West Prussia. The Polish population was subjected to mass arrests, imprisonment, tortures, massacres, expulsions, deportations to concentration camps and to forced labour. The Germans immediately carried out mass arrests of Polish teachers, priests and local activists in the town and county as part of the Intelligenzaktion. Arrested Poles were then held both in the pre war prison and the medieval Gdańsk Tower and often subjected to brutal beatings and mistreatment, especially clergymen, some of whom had even swastikas cut into their foreheads. Already in September 1939, the Germans murdered 150 Poles, including inhabitants of Starogard, Skórcz and Gdynia, in the city and its vicinity. A local parish priest was murdered in a massacre of around 230 Poles in Płutowo. The Germans also established and operated a subcamp of the Stutthof concentration camp in the town. Despite such circumstances, Poles still organized an underground resistance movement, including the Home Army and Jaszczurka organizations. In 1945 the German occupation ended and the town was restored to Poland, however with a Soviet installed communist regime, which remained in power until the Fall of Communism in the 1980s.
Қазіргі заманғы тарих
"Жорд Джаст" жастар антикоммунистік қарсылық ұйымы 1951 жылы Старогардта 16 жасар Тереза Блок құрды. Коммунистер бұл ұйымды таратты және 17 жасөспірім мүшесіне 1,5 жылдан 9 жылға дейін түрме жазасын берді.
The Jord Just youth anti communist resistance organization was established in Starogard in 1951 by 16 year old girl Teresa Block. The organization was eventually crushed by the communists, who sentenced 17 teenage members to 1.5 to 9 years in prison.
Көлік
Польшаның ұлттық 22-ші және воеводтық 222-ші жолдары қаладан өтеді, ал A1 тас жолы қаланың шығысында орналасқан. Старогардта теміржол станциясы бар.
The Polish National road 22 and Voivodeship road 222 pass through the city, and the A1 motorway runs nearby, east of the city. There is a train station in Starogard.
Спорт
Қаланың ең танымал спорт клубы – СКС Старогард Гданский баскетбол командасы. Ол Польша баскетбол лигасының (Польшаның жоғары дивизионы) мүшесі, 2011 жылы Польша кубогын жеңіп алды, ал 2006 жылы күміс жүлдегер атанды. Жергілікті футбол клубы – КП Старогард Гданский, ол III лигада (Польшаның төртінші лигасы) өнер көрсетеді. Команда жасыл және ақ түстерде "Миежский" стадионында ойнайды. Қалада Польша құрамасының футболшысы және Олимпиаданың алтын медалін жеңіп алған Казимеж Дейна тұрған. Дейна Старогард Гданскиде өсті, ал жергілікті "Stadion Miejski im. Kazimierza Deyny" стадионы оның құрметіне аталған. Стадионның отыру орналасқан жерінде оның ескерткіші орнатылған, сонымен қатар қала арқылы өтетін мұра жолы оның туған үйі, отбасылық үйі және спортшыға арналған суреттермен безендірілген қабырғаларды қамтиды. Starogard Gdański сондай-ақ Олимпиаданың қола жүлдегері Октавия Новачкамен де мақтанады. 2020 жылғы Олимпиада ойындарында Польша құрамасынан 3x3 баскетболдан өнер көрсеткен олимпиадашы Майкл Хикс қазіргі уақытта Старогард Гданскиде тұрады және жастар үшін баскетбол лагерьлерін ұйымдастырады.
The town's most notable sports club is basketball team SKS Starogard Gdański, which plays in the Polish Basketball League (Poland's top division), Polish Cup winners in 2011, and runners up in 2006. The local football club is KP Starogard Gdański, and it competes in the III liga (Polish fourth tier). The team plays in green and white at the Stadion Miejski. The town was home to the Polish World Cup football player and Olympic Gold Medal winner Kazimierz Deyna. Deyna grew up in Starogard Gdański, and the local Stadion Miejski im. Kazimierza Deyny is named after him. There is also a statue to him in the seating area of the ground, and a heritage trail through the town which takes in his birthplace, family home and murals to the sportsman. Starogard Gdański also boasted Olympic bronze medal winner Oktawia Nowacka. Michael Hicks, an Olympian that represents Poland in 3x3 Basketball at the 2020 Olympic Games, currently resides in Starogard Gdański and holds basketball camps for the youth.