Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ахмад сұлтан (سلطان احمد جلایر) - Жалайыридтер сұлтандығының билеушісі (1382-1410 жылдар аралығында билік құрған). Ол сұлтандықтың ең жетістікті билеушісі Шейх Увайс Жалайырдың ұлы. Патшалық құрған кезінде ол ағаларымен қақтығысты. Кейіннен ол Тимурдың бірнеше жеңілістеріне ұшырап, ақырында мамлюктер тұтқындады. Бостандыққа шыққаннан кейін ол өзінің ескі жауы Қара Қоюнлуға шабуыл жасады, бірақ кейіннен тұтқындалып, 1410 жылы өлім жазасына кесілді.
Sultan Ahmad (سلطان احمد جلایر) was the ruler of the Jalayirid Sultanate (ruled 1382–1410), he was son to the most accomplished ruler of the sultanate, Shaykh Uways Jalayir. Early in his reign, he was involved in conflicts with his brothers. He would later suffer from several defeats with Timur and eventually imprisoned by the Mamluks. After being set free, he attacked his old enemy, the Qara Qoyunlu but was later captured and executed 1410.
Бауырлас бәсекелестік
Ахмад билікке ағасы Шейх Хусейн Жалаирге қарсы жасалған сөз байласу нәтижесінде келді, ол тұтқындалып, жазаға кесілді. Ахмадтың басқа ағалары Шейх Али мен Баязид оған қарсы болды. Хусейннің бұрынғы әмірі Адил Ақа Баязидті Солтанияда сұлтан етіп жариялады, ал Шейх Әли Бағдадтан шығып, Тәбризге аттануға дайындалды. Өзінің позициясын нығайту үшін Ахмад Қарақойунлу (Қара қой түрікмендері) көмегін сұрады, олар Шейх Алиді жеңді және екі жыл ішінде Ахмад оның басқа ағасы Баязиді бейтараптандыруға мүмкіндік алды.
Ahmad came to power as a result of a plot against his brother Shaikh Hussain Jalayir, who was captured and executed. Ahmad's other brothers, Shaikh Ali and Bayazid opposed him. Husain's former amir, Adil Aqa, had Bayazid proclaimed sultan in Soltaniyeh, while Shaikh Ali prepared to leave Baghdad and march to Tabriz. To secure his position, Ahmad requested the assistance of the Qara Qoyunlu (Black Sheep Turkmen) which defeated Shaikh Ali and within two years Ahmad was able to neutralize his other brother, Bayazid.
Тимурмен қақтығыстар
1384 жылдың көктемінде Тимур мен Шағатай әскері (оның одақтасы) Жалаирлерге шабуыл жасады. Ахмад сұлтан тұтқындалмағанымен, оның Солтаниядағы қол астындағы адамдары қаланы қорғауға үлгермеді және Тимур оны аз қарсылық көрсетті. Тимур қаланы адал Ақаға берді, ол оған қарсы шықты, кейіннен ол жорықтан бас тартты. Ахмад сол кезде Солтанияны қайта алуға әскер жіберді, бірақ Адил Ақа оны сәтті қорғады. Тимурдың жоқтығы кезінде Ахмад Алтын Орда ханы Тохтамыштың шабуылына ұшыраған. Тохтамыш әскері Әзірбайжанға басып кірді, елді қиратты, Табриз 1385 жылы тоналды. Ахмад өзінің одақтасы Хаккаридің Иззаль-дин Ширі көмегімен Бағдадқа қашып кетті. Тәбриз шабуылы Ахмадтың позициясын едәуір әлсіретті, сондықтан ол 1386 жылы Тимурмен күресе алмады. Тебриз жаз айында шағатайлар қол астына алынды, оның азаматтары ауыр алым-салық төлеуге мәжбүр болды. Адил Ақа салығын жинады, бірақ оны сыбайлас жемқорлыққа күдіктенген Тимур өлтірді. Әзірбайжан осы уақыттан бастап Тимуридтердің бақылауында болды, өйткені Ахмад провинцияны қалпына келтіре алмады. 1393 жылы Тимур Ахмадпен соғысты қайтадан бастады. Тамыз айының соңында Ахмад тұратын Бағдадқа келді. Қаланы қорғау мүмкін емес деп шешкен Ахмад Сирияға қашып барып, сол жердегі Беркук сұлтанның панасын алды. Осы арада Бағдад төлем төлеуге мәжбүр болды және көптеген тұтқындар (соның ішінде Ахмадтың ұлы Ала әл Даула) Тимур қаладан кеткен кезде онымен бірге әкетілді, азаматтардың көпшілігі зардап шекпеді. Сарбадарлардың бір мүшесі, Хуаджа Масуд Сабзавариге қаланың бақылауы берілді. 1394 жылы Ахмад Бағдадқа оралды, ал Хуаджа Масуд соғысудың орнына өз күшін кері тартты. Нәтижесінде Ахмад келесі алты жыл бойы қаланы қайтадан қолға алды. Алайда ол халыққа танымалдылығы арта түсті, сондықтан 1397 немесе 1398 жылы оған қарсы сәтсіз қастандық жасалды. Бағдадта өзін қауіпсіз сезінбей, қаладан шығып, Қарақ Юсуфтың қарамағындағы Қарақойунлудан көмек сұрады. Түрікмендер қалаға келді, бірақ Ахмад оларды Бағдадты тонаудан тоқтатуда қиындыққа ұшырады, ақырында оларды кері қайтарып жіберді. 1398 жылы Тимурдың ұлы және Әзірбайжанның губернаторы Миран Шах Бағдадты алуға тырысты, бірақ Ахмад оған қарсылық көрсетті. 1399 жылы Грузия патшалығы әскері Темуридтер он жылдан астам уақыт бойы басып алуға тырысқан Аленжақ қаласын қоршауға алды. Грузия әскерінің басшысы Ахмадтың ұлдарының бірі Бағдадқа келді, бірақ көтеріліске шығып, қаза тапты.
In the spring of 1384, Timur and the Chagatai army (whom he was allied with) attacked the Jalayirids. Although Sultan Ahmad was not captured, his subordinates in Soltaniyeh failed to defend the town and Timur took it with little resistance. Timur gave the town to Adil Aqa, who had defected to him, before retiring from the campaign. Ahmad then sent an army to retake Soltaniyeh, but Adil Aqa successfully defended it. In the midst of Timur's absence, Ahmad had to deal with an invasion by Tokhtamysh, Khan of the Golden Horde. Tokhtamysh's troops swept down into Azerbaijan, devastating the land, and Tabriz was sacked in 1385. Ahmad himself had escaped to Baghdad through the aid of his ally, Izz al din Shir of Hakkari. The raid of Tabriz had significantly weakened Ahmad's position and so he could not combat Timur when he returned in 1386. Tabriz was taken by the Chagatai in the summer, its citizens had to pay a heavy tribute. Adil Aqa collected the tribute but was executed by Timur, who suspected him of corruption. Azerbaijan from this point on remained in the control of the Timurids, as Ahmad could not recover the province. In 1393, Timur renewed the war with Ahmad. Near the end of August, he arrived in Baghdad, where Ahmad was residing. Deciding that defending the city was impossible, Ahmad fled and traveled to Mamluk held Syria, and was granted asylum by Sultan Berkuk. Meanwhile, Baghdad was forced to pay ransom and many captives (including Ahmad's son Ala al Daula) were taken with Timur when he left the city, most of the citizens were left unharmed. A member of the Sarbadar, Khwaja Mas'ud Sabzavari, was given control of the city. In 1394, Ahmad returned to Baghdad and Khwaja Mas'ud withdrew his forces instead of fighting. As a result, Ahmad was able to regain control of the city for the next six years. He grew increasingly unpopular, however, and in 1397 or 1398 an unsuccessful conspiracy was hatched against him. Feeling unsafe in Baghdad, he left the city and requested the assistance of the Qara Qoyunlu under Qara Yusuf. The Turkmen arrived at the city, but Ahmad had a difficult time in preventing them from plundering Baghdad, and he eventually turned them back. In 1398 Timur's son and governor of Azerbaijan, Miran Shah, attempted to take Baghdad but Ahmad successfully resisted him. In 1399, an army from the Kingdom of Georgia raised the siege of the town of Alenjaq, which the Timurids had been attempting to take for over more than a decade. The leader of the Georgian army, one of Ahmad's sons, came to Baghdad, but rebelled and was killed.
Қайта басталған қақтығыстар
1400 жылы Тимур шығыстағы жорықтарынан оралғанда Ахмад өзіне шабуыл жасалады деп қорқып, Бағдадтан кетіп қалды. Ол қысқа уақытқа оралды, бірақ кейін Осман империясына бас сауғалап, қайтадан кетіп қалды. 1401 жылдың мамыр айында Бағдадқа Тимур жіберген шағатайлар тобы қарсылық көрсетті. Қаланың қолбасшысы тағы да Тимурид әскерін жіберсе де, олар Тимурдың әскері екенін білмеді, олар берілмеді. Тимурдың өзі көп ұзамай келіп, Бағдадты 40 күн қоршауға алды. Қала берілмегенде, Тимур қалаға шабуыл жасауға бұйрық берді. Ол қолға алынғанда барлық ерлер, әйелдер мен балалар қаза тапты, қоғамдық ғимараттардың көпшілігі қиратылды. Бұл апат өте кең тарағандықтан, Тимур тіпті губернаторды тағайындауға да тырыспады. Көп ұзамай Ахмад Бағдадқа оралып, оны қайта тұрғыза бастады. Шағатай әскерінің бір контингенті оны тұтқындауға жақындағанмен, ол бірнеше айдан кейін, 1402 жылы, Осман империясынан бас сауғалап келген Кара Куюнлу билеушісі Кара Юсуфпен бірге қайтып келді. Алайда олардың достығы ұзаққа созылмай, Қарақүсіп Ахмаді қаладан қуып шығады. Ахмад екінші рет Мысыр мамлюктеріне қашып кетеді, олар оны Тимурдан қорқып тұтқындады. 1403 жылы Қарақүсіпті Бағдадтан Тимуридтер қуып шығарып, мамлюктерден баспана іздеді, олар оны да тұтқындады. Түрмеде қайтадан кездескен Ахмад пен Қарақүсіп достығын жаңартып, өзара келісімге келді.
When Timur returned from campaigns in the east in 1400, Ahmad feared that he would be attacked and left Baghdad. He returned for a short while but then left again, taking refuge with the Ottomans. In May 1401 a group of Chagatais sent to Baghdad by Timur encountered resistance. Although more Timurid troops were sent by the city commander, unaware that they were Timur's forces, they refused to give in. Timur himself soon arrived and Baghdad was subjected to a 40 day siege, when the city refused to surrender, Timur ordered the city to be stormed. Once it was taken, nearly all of the men, women and children were massacred and most of the public buildings were destroyed. The destruction was so widespread that Timur did not even bother to install a governor. Soon afterwards, Ahmad returned to Baghdad and began to rebuild it. Although a contingent of the Chagatai army nearly captured him, he came back a few months later in 1402 with the Qara Qoyunlu ruler Qara Yusuf, who had also sought refuge with the Ottomans. Their friendship, however, did not last, and Qara Yusuf expelled Ahmad from the city. Ahmad fled to the Egyptian Mamluks a second time, who imprisoned him out of fear of Timur. In 1403, Qara Yusuf was driven out of Baghdad by the Timurids, and sought asylum with the Mamluks, who also imprisoned him. Reunited in prison, both Ahmad and Qara Yusuf renewed their friendship and struck an agreement with each other, whereby Ahmad would retain Iraq, and Qara Yusuf would take over Azerbaijan.
Ауыстыру
1405 жылы Тимур қайтыс болғанда, Мысырдың мамлюк сұлтаны Насир ад-Дин Фараж Ахмаданы босатты. Ол Бағдадқа оралып, Қара Юсуф Тәбризде тұрып қалды. Алайда олардың келісіміне қарамастан, ол ұзаққа созылмады. Ахмет Әзірбайжанды қайтарып алғысы келді, нәтижесінде ол Қара Қоюнлыға шабуыл жасады. Ол Тәбризді қысқа уақытқа басып алды, бірақ 1410 жылдың тамызында жеңілді, онда оны Қарақүсіп тұтқынға алып, өлтірді. Ахмадтың баласы Ала-уд-Даула да өлтірілді. Ахмадтың немересі Шах Валад Джалайр Бағдадта қысқа уақытқа билік жүргізді, бірақ Қарақойунлу бір жылдан кейін қаланы басып алды. Жалаирлар ақырында оңтүстікке, төменгі Иракқа қарай итермеленді, Хилла, Васит және Басра қалаларын 1432 жылы Кара Коюнлудан жеңілгенге дейін билеп, әулетке тоқтам жасады.
When Timur died in 1405, Nasir ad Din Faraj, the Mamluk Sultan of Egypt, released Ahmad. He returned to Baghdad, and Qara Yusuf took up residence in Tabriz. In spite of their agreement, however, it did not last. Ahmed wanted to regain Azerbaijan and, as a result he attacked the Qara Qoyunlu. He managed to occupy Tabriz briefly, but was defeated in August 1410 where he was captured by Qara Yusuf and executed. Ahmad's son Ala ud Daula, who had been released by the Timurids, was also killed. Ahmad's nephew Shah Walad Jalayir briefly succeeded him in Baghdad but the Qara Qoyunlu took the city a year later. The Jalayirids were eventually pushed south into lower Iraq, ruling over the towns of Hillah, Wasit and Basra until defeated by the Qara Qoyunlu in 1432, bringing an end to the dynasty.