Кіріспе

Ахмад сұлтан (سلطان احمد جلایر) - Жалайыридтер сұлтандығының билеушісі (1382-1410 жылдар аралығында билік құрған). Ол сұлтандықтың ең жетістікті билеушісі Шейх Увайс Жалайырдың ұлы. Патшалық құрған кезінде ол ағаларымен қақтығысты. Кейіннен ол Тимурдың бірнеше жеңілістеріне ұшырап, ақырында мамлюктер тұтқындады. Бостандыққа шыққаннан кейін ол өзінің ескі жауы Қара Қоюнлуға шабуыл жасады, бірақ кейіннен тұтқындалып, 1410 жылы өлім жазасына кесілді.

Бауырлас бәсекелестік

Ахмад билікке ағасы Шейх Хусейн Жалаирге қарсы жасалған сөз байласу нәтижесінде келді, ол тұтқындалып, жазаға кесілді. Ахмадтың басқа ағалары Шейх Али мен Баязид оған қарсы болды. Хусейннің бұрынғы әмірі Адил Ақа Баязидті Солтанияда сұлтан етіп жариялады, ал Шейх Әли Бағдадтан шығып, Тәбризге аттануға дайындалды. Өзінің позициясын нығайту үшін Ахмад Қарақойунлу (Қара қой түрікмендері) көмегін сұрады, олар Шейх Алиді жеңді және екі жыл ішінде Ахмад оның басқа ағасы Баязиді бейтараптандыруға мүмкіндік алды.

Тимурмен қақтығыстар

1384 жылдың көктемінде Тимур мен Шағатай әскері (оның одақтасы) Жалаирлерге шабуыл жасады. Ахмад сұлтан тұтқындалмағанымен, оның Солтаниядағы қол астындағы адамдары қаланы қорғауға үлгермеді және Тимур оны аз қарсылық көрсетті. Тимур қаланы адал Ақаға берді, ол оған қарсы шықты, кейіннен ол жорықтан бас тартты. Ахмад сол кезде Солтанияны қайта алуға әскер жіберді, бірақ Адил Ақа оны сәтті қорғады. Тимурдың жоқтығы кезінде Ахмад Алтын Орда ханы Тохтамыштың шабуылына ұшыраған. Тохтамыш әскері Әзірбайжанға басып кірді, елді қиратты, Табриз 1385 жылы тоналды. Ахмад өзінің одақтасы Хаккаридің Иззаль-дин Ширі көмегімен Бағдадқа қашып кетті. Тәбриз шабуылы Ахмадтың позициясын едәуір әлсіретті, сондықтан ол 1386 жылы Тимурмен күресе алмады. Тебриз жаз айында шағатайлар қол астына алынды, оның азаматтары ауыр алым-салық төлеуге мәжбүр болды. Адил Ақа салығын жинады, бірақ оны сыбайлас жемқорлыққа күдіктенген Тимур өлтірді. Әзірбайжан осы уақыттан бастап Тимуридтердің бақылауында болды, өйткені Ахмад провинцияны қалпына келтіре алмады. 1393 жылы Тимур Ахмадпен соғысты қайтадан бастады. Тамыз айының соңында Ахмад тұратын Бағдадқа келді. Қаланы қорғау мүмкін емес деп шешкен Ахмад Сирияға қашып барып, сол жердегі Беркук сұлтанның панасын алды. Осы арада Бағдад төлем төлеуге мәжбүр болды және көптеген тұтқындар (соның ішінде Ахмадтың ұлы Ала әл Даула) Тимур қаладан кеткен кезде онымен бірге әкетілді, азаматтардың көпшілігі зардап шекпеді. Сарбадарлардың бір мүшесі, Хуаджа Масуд Сабзавариге қаланың бақылауы берілді. 1394 жылы Ахмад Бағдадқа оралды, ал Хуаджа Масуд соғысудың орнына өз күшін кері тартты. Нәтижесінде Ахмад келесі алты жыл бойы қаланы қайтадан қолға алды. Алайда ол халыққа танымалдылығы арта түсті, сондықтан 1397 немесе 1398 жылы оған қарсы сәтсіз қастандық жасалды. Бағдадта өзін қауіпсіз сезінбей, қаладан шығып, Қарақ Юсуфтың қарамағындағы Қарақойунлудан көмек сұрады. Түрікмендер қалаға келді, бірақ Ахмад оларды Бағдадты тонаудан тоқтатуда қиындыққа ұшырады, ақырында оларды кері қайтарып жіберді. 1398 жылы Тимурдың ұлы және Әзірбайжанның губернаторы Миран Шах Бағдадты алуға тырысты, бірақ Ахмад оған қарсылық көрсетті. 1399 жылы Грузия патшалығы әскері Темуридтер он жылдан астам уақыт бойы басып алуға тырысқан Аленжақ қаласын қоршауға алды. Грузия әскерінің басшысы Ахмадтың ұлдарының бірі Бағдадқа келді, бірақ көтеріліске шығып, қаза тапты.

Қайта басталған қақтығыстар

1400 жылы Тимур шығыстағы жорықтарынан оралғанда Ахмад өзіне шабуыл жасалады деп қорқып, Бағдадтан кетіп қалды. Ол қысқа уақытқа оралды, бірақ кейін Осман империясына бас сауғалап, қайтадан кетіп қалды. 1401 жылдың мамыр айында Бағдадқа Тимур жіберген шағатайлар тобы қарсылық көрсетті. Қаланың қолбасшысы тағы да Тимурид әскерін жіберсе де, олар Тимурдың әскері екенін білмеді, олар берілмеді. Тимурдың өзі көп ұзамай келіп, Бағдадты 40 күн қоршауға алды. Қала берілмегенде, Тимур қалаға шабуыл жасауға бұйрық берді. Ол қолға алынғанда барлық ерлер, әйелдер мен балалар қаза тапты, қоғамдық ғимараттардың көпшілігі қиратылды. Бұл апат өте кең тарағандықтан, Тимур тіпті губернаторды тағайындауға да тырыспады. Көп ұзамай Ахмад Бағдадқа оралып, оны қайта тұрғыза бастады. Шағатай әскерінің бір контингенті оны тұтқындауға жақындағанмен, ол бірнеше айдан кейін, 1402 жылы, Осман империясынан бас сауғалап келген Кара Куюнлу билеушісі Кара Юсуфпен бірге қайтып келді. Алайда олардың достығы ұзаққа созылмай, Қарақүсіп Ахмаді қаладан қуып шығады. Ахмад екінші рет Мысыр мамлюктеріне қашып кетеді, олар оны Тимурдан қорқып тұтқындады. 1403 жылы Қарақүсіпті Бағдадтан Тимуридтер қуып шығарып, мамлюктерден баспана іздеді, олар оны да тұтқындады. Түрмеде қайтадан кездескен Ахмад пен Қарақүсіп достығын жаңартып, өзара келісімге келді.

Ауыстыру

1405 жылы Тимур қайтыс болғанда, Мысырдың мамлюк сұлтаны Насир ад-Дин Фараж Ахмаданы босатты. Ол Бағдадқа оралып, Қара Юсуф Тәбризде тұрып қалды. Алайда олардың келісіміне қарамастан, ол ұзаққа созылмады. Ахмет Әзірбайжанды қайтарып алғысы келді, нәтижесінде ол Қара Қоюнлыға шабуыл жасады. Ол Тәбризді қысқа уақытқа басып алды, бірақ 1410 жылдың тамызында жеңілді, онда оны Қарақүсіп тұтқынға алып, өлтірді. Ахмадтың баласы Ала-уд-Даула да өлтірілді. Ахмадтың немересі Шах Валад Джалайр Бағдадта қысқа уақытқа билік жүргізді, бірақ Қарақойунлу бір жылдан кейін қаланы басып алды. Жалаирлар ақырында оңтүстікке, төменгі Иракқа қарай итермеленді, Хилла, Васит және Басра қалаларын 1432 жылы Кара Коюнлудан жеңілгенге дейін билеп, әулетке тоқтам жасады.