Кіріспе

Конкретті поэзия – жолдары белгілі бір пішінге түйінделген поэзия түрі. Бұл тілдік элементтердің орналасуында типографиялық эффектінің сөздік мағынадан гөрі мағынаны жеткізуде маңыздырақ болатын тәсіл. Оны кейде визуалды поэзия деп те атайды, бірақ бұл термин қазір өз алдына жеке мағынаға ие. Конкретті поэзия көбінесе көркемдік өнерге жатады, бірақ оның нәтижесі сөздік өнермен де байланысты. Дегенмен, тарихи тұрғыдан алғанда, конкретті поэзия сөздері бейнеленген нысананың пішінін келтіретін пішінделген немесе үлгілі өлеңдердің ұзақ дәстүрінен пайда болды.

Даму

"Конкретті поэзия" термині қазіргі заманға сай болғанымен, өлеңнің мағынасын күшейту үшін әріптерді пайдалану идеясы көне. Мұндай пішінделген поэзия грек Александриясында б.з.д. 3 және 2 ғасырларда танымал болды, бірақ қазір грек антологиясында жиналған аз ғана мысалдары сақталған. Мысал ретінде Родос ақыны Симмиас жазған жұмыртқа, қанаттар және балта пішіндес өлеңдерін, сондай-ақ Теокриттың сырнайларын атауға болады. Пішінделген поэзияның классикалық қайта жандануы Кидрихтегі Әулие Валентин шіркеуіндегі "Әділет спиралі" (Gerechtigkeitsspirale) деп аталатын өлеңнің рельефтік бейнесімен басталған сияқты. Мәтін 1510 жылы шебер ағаш өңдеуші Эрхарт Фалькенер жасаған шіркеу орындығының алдыңғы жағына спираль түрінде ойылған. Бірақ пішінделген поэзияның қайта өркендеуінің шарықталуы барокко дәуірінде болды, сол кезде ақындар, Джереми Адлердің сөзімен айтқанда, "мәтіннің көбінесе кездейсоқ сипатталуымен күресіп, жазудың кездейсоқ фактісін композицияның маңызды аспектісіне айналдырып, поэзияны бейнелеу өнерімен біріктірді". Бұған дейін еврей суретшілері қолданған бейнелер жасау техникасы – микрографияда да осыған ұқсас жағдай болды. Микрографиялық сурет салу еврейлерге жалған құдайларға табыну деп есептелетін "тірі бейнелерді" жасауға тыйым салынған заңды бұзбай, табиғи нысандардың бейнелерін жасауға мүмкіндік берді. Бұл техниканы қазір діни және зайырлы суретшілер де қолданады, бұл ислам каллиграфиясындағы араб мәтіндерін пайдалануға ұқсас. Ағылшын тіліндегі пішінделген өлеңдердің ертедегі діни мысалдарына Джордж Герберттің "Шырыштар" (1633) және Роберт Херриктың "Бұл крест" (1647) өлеңдері, олар "Нобл сандарынан" (1647) крест пішіндес келіп, кіреді. Дүниежүзілік мысалдарға Рабле мен Шарль Франсуа Панардың (1750) шарап құмыралары пішіндес ішу тақырыбындағы өлеңдері, оларды Квиринус Мошероштің (1660) әсем тостағаны толықтырды, Франс Прешереннің шарап шынылары пішіндес шумақтары бар ойыншыл "Тост" (Здравлица, 1844) және Льюис Кэрроллдің 1865 жылы жарияланған пішінделген өлеңі "Тышқанның ертегісі" жатады. Бұл тәсіл 20 ғасырдың басында, бастапқыда Гвийом Аполлинердің "Каллиграммаларында" (1918) қайта пайда болды, онда галстук, фонтан және терезеден ағып жатқан жаңбыр тамшылары сияқты пішіндес өлеңдер келтірілген. Сол дәуірде футуризм, дада және сюрреализм сияқты авангардтық қозғалыстардың мүшелері макеттің мағынаны күшейтуден көркемдік басымдыққа ауысқан типографиялық тәжірибелер жүргізді. Осылайша Маринеттидің "Занг тум тум" (1912) шығармасындағы дыбыстық поэзияның маңызы суреттік құралдар арқылы көрініс табады. Германияда Рауль Хаусман өзінің "Фонемаларының" типографиялық стилі оқырманға қандай дыбыс көзделгенін анықтауға мүмкіндік береді деп мәлімдеді. Ресейде футурист ақын Василий Каменский 1914 жылы жарық көрген "Сиырлармен танго" шығармасының типографиясын "желтемір-бетон өлеңдер" (железобетонные поэмы) деп атады, бұл атау басқа жерлерде кеңінен таралғанға дейін көп бұрын болды. Мағынадан алыстаудың тағы бір жолы "өлеңдерді" әліпби әріптерінің қарапайым орналасуына дейін жеңілдету болды. Мысалы, Луи Арагон А-дан Z-ға дейінгі реттілікпен "Өзін-өзі өлтіру" (1926) деп атады, ал Курт Швиттердің "ZA (элементар)" әліпбиі кері бұрылған, ал каталондық жазушы Жозеп Мария Джуной (1885-1955) беттің жоғарғы және төменгі жағына Z және A әріптерін "Арс Поэтика" деген атпен орналастырды.

Соғыстан кейінгі нақты поэзия

1950 жылдардың басында Бразилияның қатаң абстрактілі және бейпернелік туындылар жасайтын екі көркемдік тобына Сан-Паулудағы Noigandres журналымен байланысты ақындар қосылды. Олар тілді де сол сияқты абстрактілі түрде қарастыра бастады. Олардың туындылары Ұлттық Конкреттік Өнер Көрмесінде (1956/57) суретшілермен бірге көрмеге қойылғаннан кейін «конкретті поэзия» деп аталды. Ақындардың қатарында Аугусто де Кампус, Харолдо де Кампус және Десио Пигнатари болды, ал Рио-де-Жанейродан Феррейра Гуллар, Роналдо Азередо және Владемир Диас Пино оларға қосылды. 1958 жылы бразилиялық конкретті поэзия манифесті, ал 1962 жылы антология жарияланды. Дом Сильвестр Хуэдард португалдық Э. М. де Мело э Кастроның 1962 жылы The Times Literary Supplement басылымында жарияланған хаты өзін, Иан Гамильтон Финлейді және Эдвин Морганды Конкретті Поэзия мүмкіндіктеріне оянғанын айтты. Дегенмен, сол кезде осындай туындылар жасаған басқа еуропалық жазушылар да болды. 1954 жылы швед ақыны және суретші Ойвинд Фальстрём Hätila Ragulpr på Fåtskliaben манифестін жариялады. Германияда Эуген Гомрингер vom vers zur konstellation (жолдан шоқжұлдызға) манифестін жариялады, онда өлеңнің шындық туралы мәлімдеме емес, «өзінен-өзі шындық болуы керек» және «әуежайлардағы және жол белгілеріндегі белгілердей оңай түсінілуі керек» деп мәлімдеді. Хуэдардтың «баспадағы конкретті өлең типографиялық поэзия да, поэтикалық типография да екіұшты» деген мәлімдемесі мұндай стильді анықтаудың қиындығын мойындайды. Анықтама берудегі тағы бір қиындық – мұндай туындылардың музыка мен мүсін салаларына көркемдік шекараларды кесіп өтуі, немесе оларды дыбыстық поэзия, бейнелі поэзия, табылған поэзия және теріс машинасы өнері деп анықтауға болады. Генри Шопеннің туындылары сөзді музыкалық тұрғыдан қарастырумен байланысты. Кенэлм Кокс (1927–68) – кинетикалық суретші, «көрнекі тәжірибенің сызықтық, сериялық аспектілеріне, әсіресе өзгерістер процесіне қызығушылық танытқан», оның айналмалы машиналары статикалық бетті басып өтіп, оны білдіре алды. Иан Гамильтон Финлейдің конкретті поэзиясы бетте басталды, бірақ содан кейін үш өлшемді бейнелеуге және одан кейін Кішкентай Спартадағы мүсін бағын құрудағы арнайы өнерге қарай жылжыды. Итальяндық Маурицио Наннуччидің Dattilogrammmi эксперименттері (1964/1965) де өтпелі болды, оның жарық өнеріне көшуіне бастама болды. Боб Коббинг 1942 жылдан бері теріс машинасымен және дубликатормен тәжірибе жүргізіп келеді. Оның аудиторлық процестің физикалық өлшемін ұсыну мүмкіндіктері туралы ол «Теріс машинасының дәл сол/оң және жоғары/төмен қозғалыстарымен өлеңнің өлшемін алуға болады; бірақ штемпель және дубликатор арқылы үстінен қою осы өлшемге билеуге мүмкіндік береді» деп мәлімдеді. Хуэдардтың мүлдем басқа жұмысы да негізінен теріс машинасымен жасалды, бірақ суретшілік және мүсіншілік процедураларға көбірек жақын. Американдық минималист суретші Карл Андре де шамамен 1958 жылдан бастап және оның көркемдік процедураларын өзгертуге параллель. Ал Италияда Адриано Спатола (1941–88) өзінің Zeroglifico (1965/6) шығармасында әртүрлі бейнелі техникаларды қолдана отырып, тілдің көркемдік фрагментациясын дамытты. Эдвин Морганның конкретті поэзиямен тәжірибелері оның басқа да бірнеше аспектілерін қамтыды, соның ішінде қате оқып, баспа көздерінен элементтерді оқшаулау арқылы «табылған» поэзия элементтері. «Көптеген адамдар газет беттерін жылдам қарап, ондағы хабардың мағынасы күтілгеннен мүлдем өзгеше екенін байқаған шығар. Мен осындай жасырын хабарларды әдейілеп іздеуді бастадым, әсіресе визуалды немесе типографиялық элементтер маңызды болғанда». Мағынаның бейқам сәйкестіктерін іздеудің тағы бір аспектісі көркем суретші Том Филлипстің өмірлік жұмысы «А Humument» кітабында пайда болады, ол оларды бетте оқшаулау үшін кескіндемелік және сәндік процедураларды қолданады. Көркемдік шекаралардың бұзылуына қарамастан, конкретті поэзияны екі мың жылдан астам уақыт бойы кеңінен таралған, сөздің ауқымына назар аударуға тырысатын, сөздердің арасындағы кеңістікке олардың мәнін баса көрсетуге көмектесетін, негізінен көркемдік дәстүрге ие деп қарастыруға болады. Соңғы жылдары бұл тәсіл Марио Петруччиге конкретті поэзияның «шекті мысалын» кеңірек кеңістіктік форма тұжырымдамасына енген деп қарастыруға мүмкіндік берді. Поэзияны прозадан қарапайым қарастыру арқылы айтуға болады деген байқаудан бастау, бұл оқу Spatial Form мысалы, қаріп немесе қайталанған әріптердің текстураларында, сондай-ақ өлеңнің орналасуы арқылы пайда болатын нақты визуалды мағынаның көптеген аспектілерін қамтиды.