Кіріспе

Солтүстік герман тілдері – герман тілдерінің үш тармағының бірі, батыс герман тілдерімен және жойылған шығыс герман тілдерімен бірге. Бұл тіл тобы даниялық, фарер, исланд, норвег және швед ғалымдары мен халық арасында ең көп қолданылатын терминнің тікелей аудармасы болып табылатын скандинавия тілдері деп те аталады. Солтүстік герман тілдері термині салыстырмалы тіл білімінде қолданылады, ал скандинавия тілдері термині Скандинавияның қазіргі стандартты тілдерін және диалектілік континуумын зерттеуде қолданылады, соның ішінде Финляндиядағы шамамен 5% азшылықты да қамтиды. Швед тілі екі тәуелсіз мемлекетте ресми мәртебесі бар жалғыз солтүстік герман тілі ғана емес, сонымен қатар барлық тілдердің арасында ең көп таралғаны болып табылады. Гренландия халқының 15%-ы дания тілін туған тілі ретінде қолданады. Бұл тіл саласы оңтүстікте ағылшын және голланд тілдерінен тұратын батыс герман тілдерінен бөлінеді және шығыстағы фин тілінен ерекшеленеді, ол мүлдем басқа урал тілдер отбасына жатады.

Орта ғасырлар

Ежелгі скандинав кезеңінен кейін Солтүстік герман тілдері шығыс скандинав тармағына – дания және швед тілдеріне; екіншісі – батыс скандинав тармағына – норвег, фарер және исланд тілдеріне; үшіншісі – көне гутниш тармағына айналды. Норвегиялықтар шамамен 800 жылы Исландия мен Фарер аралдарына көне батыс скандинав тілін әкелді. Қазіргі скандинав тілдерінің ішінде жазбаша исланд тілі осы ежелгі тілге ең жақын. 800 жылы викингтер қоныстанғаннан кейін Оркни және Шетланд аралдарында «Норн» деп аталатын қосымша тіл пайда болды, бірақ ол шамамен 1700 жылы жойылып кетті. 16 ғасырда көптеген даниялықтар мен шведтер Солтүстік герман тілдерін бір тіл деп қарастырды, бұл туралы алғашқы даниялық Библия аудармасының кіріспесінде және Олаус Магнустың «Солтүстік халықтарының сипаттамасы» еңбегінде айтылған. Алайда, Орта ғасырларда батыс және шығыс арасындағы диалектілік айырмашылықтар болды және үш диалект қалыптасты: көне батыс норвег, көне шығыс норвег және көне гутниш. Көне исланд тілі көне норвег тілімен бірдей болды, олар екі бірге көне норвег тілінің батыс диалектін құрады және Фарер аралдарында, Ирландияда, Шотландияда, Мэн аралында және Нормандиядағы норвегтік қоныстарда қолданылды. Көне шығыс норвег диалектісі Данияда, Швецияда, Ресейдегі қоныстарда, Англияда және Нормандиядағы даниялық қоныстарда сөйленді. Көне гутниш диалектісі Готландта және шығыстағы түрлі қоныстарда қолданылды. Дегенмен, 1600 жылға қарай Солтүстік герман тілдерінің тармақтарын жіктеудің тағы бір жүйесі пайда болды, синтаксистік тұрғысынан қарағанда. Континенттік скандинав (Skandinavisk) тілі екі топтың өзара түсіністік деңгейіне негізделген және түрлі факторлардың, әсіресе Дания мен Норвегияның саяси одағының (1536–1814) нәтижесінде дамыды, бұл орталық және шығыс норвег диалектілеріне (Бокмол немесе Дано-норвег) елеулі даниялық ықпал жасады.

Жіктеу

Тарихи лингвистикада Солтүстік герман тілдерінің туыстық ағашы екі негізгі тармаққа бөлінеді: Батыс скандинавия тілдері (норвег, фарер және исланд тілдері) және Шығыс скандинавия тілдері (дания және швед тілдері), сондай-ақ түрлі диалекттер мен нұсқалар. Екі тармақ та көне норвег тілінің батыс және шығыс диалекттерінен туындаған. Готланд аралында көне гутния тілінің де бір тармағы болған. Континентальды скандинавия тілдеріне (швед, норвег және дания тілдеріне) ханзалық кеңею кезеңінде төменгі неміс тілінің күшті әсері тиді. Тілдерді жіктеудің тағы бір тәсілі – тіршілік ағашы моделі емес, өзара түсіністікке назар аудару – норвег, дания және швед тілдерін Континентальды скандинавия тілдері деп, ал фарер және исланд тілдерін Аралық скандинавия тілдері деп қарастырады. Дегенмен, дания тілінде сөйлеу және жазу тілі арасындағы айырмашылықтар артқан, сондықтан сөйлеу тіліндегі норвег және дания тілдері арасындағы ерекшеліктер олардың жазбаша формалары арасындағыдан маңыздырақ. Жазбаша дания тілі басқа Континентальды скандинавия тілдеріне салыстырмалы түрде жақын, бірақ сөйлеу тілінің дыбыстық өзгерістері дауыстылар мен әріптердің қысқаруы мен сіңірілуін, сондай-ақ дания тіліне тән "stød" деп аталатын прозодиялық ерекшелікті қамтиды. Бұл өзгерістер басқа тілдерде болған жоқ (бірақ "stød" норвег және швед тілдеріндегі дыбыс биіктігінің өзгеруіне сәйкес келеді, олар дыбыс акценті тілдері). Скандинавиялықтардың бір-бірінің сөйлеген тілдерін түсінуі күтіледі. Әсіресе егде жастағы диалект сөйлейтін адамдармен қиындықтар тууы мүмкін, бірақ радио мен теледидар жүргізушілерін басқа скандинавиялық елдердің тұрғындары жақсы түсінеді. Дегенмен, үш тілдік аймақтың әртүрлі бөліктеріндегі негізгі диалекттерді түсіну үшін өзара түсіністік деңгейі әртүрлі болуы мүмкін. Швеция 1523 жылы Даниямен болған қақтығыстар нәтижесінде Кальмар одағынан шығып, екі скандинавиялық бірлестік қалды: Дания-Норвегия одағы (Данияның Копенгаген қаласынан басқарылатын) және Швеция (қазіргі Финляндияны қоса алғанда). Екі ел 1814 жылға дейін бірнеше соғыстарда қарама-қарсы жақта болды, сол кезде Дания-Норвегия одағы таратылды және жаңа халықаралық байланыстар орнатылды. Бұл шетел тілдерінен сөздердің алуан түрлі қарыздарына әкелді (Швецияда француз тілінің үстемдік кезеңі болды). Мысалы, ескі швед сөзі "vindöga" ("терезе") төменгі неміс тілінен алынған "fönster" сөзімен ауыстырылды, ал дания тілінде жергілікті "vindue" сөзі сақталды. Норвегиялықтар, көне норвег тілінен туындаған норвег диалектілерін сөйлейтін (және қазір де сөйлейтін) адамдар "vindauga" немесе осыған ұқсас сөздерді қолданады. Алайда Дания-Норвегияның жазба тілі Копенгаген диалектісіне негізделгендіктен "vindue" сөзі қолданылды. Екінші жағынан, "begynne" ("бастау") сөзі (қазір норвег бокмол тілінде "begynne" деп жазылады) дания және норвег тілдеріне қарыз алды, ал швед тілінде бастапқы "börja" сөзі сақталды. Стандартты швед және дания тілдері бір-бірінен алыстағанмен, диалекттерге көп әсер етпеді. Осылайша, норвег және швед тілдерінің айтылуы ұқсас қалды және "börja" сияқты сөздер кейбір норвег диалектілерінде, ал "vindöga" кейбір швед диалектілерінде сақталды. Нюнорск тілінде осы сөздердің көптеген нұсқалары бар, мысалы, "byrja" (швед тілінде "börja", дания тілінде "begynde"), "veke" (швед тілінде "vecka", дания тілінде "uge") және "vatn" (швед тілінде "vatten", дания тілінде "vand"), ал бокмол тілінде даниялық формалар сақталған ("begynne", "uke", "vann"). Нәтижесінде, Нюнорск тілі жоғарыда аталған шығыс-батыс бөлініс моделіне сәйкес келмейді, өйткені ол швед тілімен көптеген ерекшеліктерді бөліседі. Норвегиялық лингвист Арне Торптың пікірінше, жазбаша норвег тілін қайта құру мақсатымен құрылған "Нюнорск" жобасын Норвегия Даниямен емес, Швециямен одақта болған жағдайда жүзеге асыру әлдеқайда қиын болған болар еді, себебі айырмашылықтар аз болған болар еді. Қазіргі уақытта ағылшын тілінен алынған сөздер тілдерге әсер етеді. 2005 жылы скандинавия тілдерін сөйлейтін адамдардың қолданатын сөздері туралы сауалнама көрсетті, соңғы 30 жылда ағылшын тілінен алынған сөздердің саны екі есеге өсіп, қазір 1,2% құрайды. Исландия тілі басқа Солтүстік герман тілдеріне қарағанда ағылшын тілінен аз сөздерді импорттады, тіпті ол ағылшын тілін ең көп қолданатын ел болғанына қарамастан.

Өзара түсініктілік

Континенттік скандинавия тілдерінің өзара түсіністігі асимметриялық. Әртүрлі зерттеулер норвег тілінде сөйлейтіндердің Скандинавияда басқа тілдерді түсінуде ең жақсы екенін көрсетті. 2002–2005 жылдары Солтүстік мәдени қоры қаржылаған зерттеуге сәйкес, Стокгольмдегі швед тілінде сөйлейтіндер мен Копенгагендегі даниялықтар басқа скандинавия тілдерін түсінуде ең көп қиындыққа тап болады. Зерттеуде бір елдегі қатысушылар арасындағы нәтижелердегі ең үлкен айырмашылықты швед тілінде сөйлейтіндер көрсетті. Швецияның оңтүстік облысы Сканиядағы (Skåne) Мальмё қаласынан келген қатысушылар солтүстіктегі швед тілінде сөйлейтіндерге қарағанда дания тілін жақсырақ түсінді. Дания теледидары мен радиосына қолжетімділік, Копенгагенге Оресунд көпірі арқылы тікелей пойыз қатынасы және Оресунд аймағындағы шекарадан өтетін жұмыскерлердің санының артуы аймақ тұрғындарының дания тілін жақсы білуіне және оның ерекше сөздерін жақсы түсінуіне әсер етеді. Зерттеуге сәйкес, осы аймақтағы жастар дания тілін норвег тілінен (сәл) жақсырақ түсінеді. Бірақ олар даниялықтарды норвегтердей жақсы түсінбейді, бұл швед тілінің дания тілінен салыстырмалы түрде алыс екенін тағы бір рет көрсетеді. Копенгагендегі жастардың швед тілін меңгеруі өте нашар, бұл Оресунд байланысының көбінесе бір жақты екенін көрсетеді. Континенттік скандинавия тілдері көбінесе «Тіл – әскері мен флоты бар диалект» деген афоризмнің дәлелі ретінде келтіріледі. Норвегия, Швеция және Дания елдерінің ішіндегі диалекттердің айырмашылықтары мемлекеттер арасындағы айырмашылықтардан көп болуы мүмкін, бірақ бұл елдердің саяси тәуелсіздігі континенталды скандинавия тілдерінің көпшілік санасында және көптеген тіл білімі мамандары арасында норвег, швед және дания тілдері деп жіктелуіне әкеледі. Демек, қалыптасқан тілдік шекара саяси тұрғыдан анықталады. Бұл, әсіресе Дания мен Швециядағы стандартты тілдердің күшті ықпалынан туындайды. Норвегияда ортақ стандартталған тіл туралы келісімге келуге қол жеткізілмегендіктен, бірыңғай жазбаша тілдің құрылуы өте қиын деп есептеледі. Алайда, Норвегия, Швеция және Дания арасында жазу ережелерінде «кейбір біртектілік» пайда болуы мүмкін.

Норвегия тілінің жазба нормалары

Норвегия тілінде екі ресми жазба нормасы бар: бокмол және нюнорск. Бұған қоса, бірнеше бейресми нормалар да бар. Риксмол бокмолдан консервативті (яғни, дания тіліне жақын) және оны көптеген адамдар, әсіресе қала тұрғындары мен Норвегияның ірі газеті Aftenposten түрлі дәрежеде қолданады. Ал, Høgnorsk (Жоғары норвегиялық) нюнорскқа ұқсас және оны өте шағын топ қолданады.