Кіріспе

Беран әуежайы, сондай-ақ Долач әуежайы деп аталады, Черногорияның Беран қаласының маңында орналасқан әуежай. Беране 1949 жылдың шілдесінен 1992 жылдың наурызына дейін Иванград деп аталды, сондықтан IATA коды IVG. Бұл Черногорияның төрт әуежайының бірі, оның қапталған ұшу-қону жолақтары бар және Черногорияның үш әуежайының бірі терминал ғимараты бар. Berane әуежайы SFRY дәуірінде тұрақты әуе қатынасы үшін пайдаланылды, бірақ кейіннен қолданылмай қалды. Бүгінде оны негізінен авиация пайдаланады. Беран әуежайына инвестиция салу және оны халықаралық әуежай ретінде қайта жандандыру керек пе деген мәселе бойынша талқылаулар жүргізілуде. Беране қаласының басшылары, сондай-ақ Черногорияның солтүстік-шығысындағы жалпы жұртшылық қайта құруды қолдайды, ал үкімет органдары жобаның тиімділігіне күмән келтіреді.

Тарих

1961 жылы 21 шілдеде Белградтың Иванград туристік бағытын жақын маңдағы Белясица тауына JAT Yugoslav Airlines компаниясы Дуглас DC 3 әуе кемесімен ашты. 1971 жылға дейін бұл ұшақтармен қысқа уақытқа тоқтатылған ұшулар жүргізілді. 1973-1974 жылдар аралығында JNA асфальттық бетонды ұшу-қону жолын толық реконструкциялауды және салуды жүзеге асырды. Аэропорт 1975 жылы 6 мамырда ресми түрде Белградқа Zagreb-те орналасқан Croatiaairline Pan Adria Fokker F227B ұшағымен қайта ашылған кезде тұрақты тасымалдауға қосылды. Бұл барлық адамдар үшін үлкен тәжірибе болды және бұл саладағы беделдің символы болды. Алайда 1976 жылдың соңында Pan Adria банкротқа ұшырады, осылайша бұл әуежайдан тасымалдар күрт төмендеді. 1980 жылдардың басында словендік Inex Adria Airways компаниясымен желілер құруға тырысу сәтсіздікке ұшырады; әуе тасымалдаушысының шарттары қала экономикасы үшін тым баулушы болды, ал басқару бастаманы қолдамады. Dash 7 ұшағымен бірнеше жарнамалық рейстер жасалды, бұл әуежайдың тұрақты рейстерді жүзеге асырудағы соңғы әрекеті болды. Әуежай қазір жалпы авиацияға қызмет көрсетеді, Аэроклуб Иванград хабты ұстап тұрады. Мұнда Босния мен Герцеговинаның Мостар қаласынан Vojna Vazduhoplovna Gimnazija (Әскери авиациялық гимназия) кадеттері қызмет етті.

Жолаушылар тасымалы тарихы

Белград, Загреб, Любляна және Подгорицаға жолаушылар рейстерін қызмет көрсету тарихы бар, бірақ кейіннен пайдаланылмай қалды. Бераньдегі әуежай 1935 жылы ашылды. Ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде кеңінен қолданылды. Бірінші жолаушылар ұшағы 1961 жылы 21 шілдеде Беранға қонды. 1974 жылы қону жолағы қайта құрылып, 2000 метрге дейін кеңейтілді. 1975 жылы Pan Adria компаниясы Беранеден Белградқа тұрақты жолаушылар рейстерін ашты. 1980 жылы Inex Adria Airways жолаушылар рейстерін қайта бастауға тырысады. 2006 жылғы 14 мамырда жергілікті саясаткер екі жыл ішінде әуежайда жолаушылар қызметін қалпына келтіретінін мәлімдеді. 2007 жылдың 19 қазанында "Республика" газетінде мақала жарық көрді. Мақалада экономикалық тұрғыдан қарағанда, Беран әуежайына қарағанда Тиват әуежайына инвестиция салу маңыздырақ деп айтылған. Бұл туралы Еуропалық агенттік EAR қаржыландыратын баяндамада айтылды. 2008 жылғы 23 тамызда Г. Голубович жергілікті муниципалитет Беране әуежайын қайта іске қосу туралы зерттеуді жазу үшін Белградтан сарапшыларды жалдаған. 2009 жылғы 2 сәуірде министрлікте кездесу өткізіліп, Беран жолаушылар әуежайын қайта іске қосу мүмкіндіктері талқыланды. 2009 жылдың желтоқсанында түрік кәсіпкерлері Беране әуежайын қайта ашуға инвестиция салу керек пе деген талқылау болды. 2010 жылғы 27 сәуірде Беране муниципальдік билігі Германия мен Түркия инвесторларымен келіссөздер бір ай ішінде басталатынын мәлімдеді. 2011 жылы Беранда жаңа жолаушылар терминалын салуға дайын инвесторды табу үшін конкурстық рәсім жарияланды. Сауда-саттық құжаттарында жолаушылар әуежайының сыйымдылығы ең көп болған уақытта 120 жолаушыны құрайды. 3000 шаршы метрлік терминал инвесторлар тарапынан салынуы тиіс еді. 2011 жылғы 13 наурызда Беранның билігі Беранның әуежайы 2011 немесе 2012 жылы әуе компаниялары үшін ашылуы тиіс деп жариялады. Екі компания - "Limak" және "Turk mol" инвестицияға қызығушылық танытты. Алайда 2011 жылдың мамырында түрік компаниясы Беране әуежайын қайта іске қосуға тек Черногориядағы басқа екі жолаушылар әуежайын (Тиват және Подгорица әуежайларын) басқаруға рұқсат алған жағдайда ғана қызығушылық танытқандығы белгілі болды. 2011 жылғы 22 шілдеде Черногория президенті Berane әуежайын қайта іске қосуды күту керек деп мәлімдеді. 2013 жылдың 16 мамырында түрік инвесторлары Беран әуежайын бизнес үшін тиімді емес деп санайды деген мақала жарияланды. 2014 жылы Беранедегі пайдаланылмайтын жолаушылар әуежайында "Чекающий самолет из Нью-Йорка, который не останется" атты спектакль өткізілді. Жергілікті газетте жарияланған суретте біз жергілікті тұрғындарды паспорты, "билеттері" және чемодандары бар "Беран әуежайындағы" ұшақты "күтіп" жатқандарын көреміз.

Қазіргі жағдай

Сербия мен Черногорияның AIP-і әуежайда жанармай құю қондырғысы жоқ, сондықтан ол жоспардан тыс рейстер үшін пайдалы емес. Ұшақтарға арналған ангарда орын жоқ, өйткені ангар нашар жағдайда. Ұшу жолында жарық жоқ. Әуежайдың айналасында қоршау жоқ. Навигациялық құралдар жоқ. Жолаушылар терминалы бүлінген күйде. Жергілікті тұрғындар ұшып-қону жолында жиналып, күн бойы жаяу жүргіншілер мен көлік қозғалысы жиі кездеседі. Ұшу-қону жолағы - сүйреп жүгіру жарыстарының танымал орны, көптеген апаттар болды, соның салдарынан адам өлімі болды. Ұшу-қону жолағы асфальттен жасалған және өлшемдері 1899 × 45 метр. Келесіде әуежайды арзан бағамен әуе компаниялары пайдаланатын болса, оны кем дегенде 2100 метрге дейін кеңейту қажет. Аэрофотосуреттерден мұндай ұлғайту мүмкін екені көрінеді.

Қолданыстағы мүмкіндіктер

Әуежайды жолаушылар тасымалы үшін қайта ашу жоспарланып отыр. Алайда, жағдай анық емес және бұл бағытта аз күш-жігер жұмсалады. Тіпті Тиват әуежайы да пайдамен жұмыс істейді. Беран әуежайы да жұмыс істей алады, бірақ пайда табу үшін ұзақ жылдар қажет. Ұшу-қону жолағының ұзындығы 1900 метр. Егер қиындықтар туындаса, тіпті Wizzair немесе Ryanair де осында жұмыс істей алады.

Ұшу-қону жолағын кеңейту жоспарлары

Черногорияда жолаушылар әуежайлары өте аз. Жолаушылар үшін жаңа әуежай ашудың өзі айналадағы қауым үшін үлкен мүмкіндіктер әкеледі. Бұл Черногорияның асфальтталған ұшу-қону жолағын пайдаланатын бес әуежайының бірі. Алайда, арзан бағамен ұшуды тарту үшін ұшу-қону жолын кеңейту қажет. Ұсынылған ұзындығы 2500 метр болуы керек, қазіргі ұзындығы 1900 метр ғана.

Жолаушылар терминалы ғимаратының жаңғыртылуы

Әуежай Черногорияның үш әуежайының бірі болып табылады, оларда терминал ғимараттары бар, алайда терминал пайдаланылмайды. Қазіргі уақытта терминал ғимараты жолаушылар терминалы ретінде пайдаланылмайды және қайта ашылғанға дейін жаңғыртуды қажет етеді. Сонымен қатар, егер арзан бағамен әуежай пайдалануды жалға алса, терминал кеңейтілуі мүмкін. Беране әуежайы СФРЮ дәуірінде Белград, Загреб, Любляна және Подгорицаға бағыт-бағдармен тұрақты әуе қатынасы үшін пайдаланылған, бірақ кейіннен қолданылмай қалды. Бүгінде әуежайды негізінен жалпы авиация пайдаланады. БАҚ-та Беран әуежайына инвестиция салу керек пе, мүмкін ол халықаралық әуежай ретінде қайта жаңғыртылуы керек пе деген қысқаша пікірталас болды. Беране қаласының басшылары, сондай-ақ Черногорияның солтүстік-шығысындағы көпшілік мұндай инвестиция көптеген жаңа жұмыс орындарын ашады деп, қайта құруды қолдайды. Кейбір мемлекеттік органдар әуежайдың болашақ жалға алу мүмкіндігіне күмән келтірді.

Беран муниципальдігінің пікірі

Беранның жергілікті өзін-өзі басқару органы әуежайдың жұмысын қайта бастауды өте маңызды мәселе деп санайды және оны өзінің басымдықтарының біріне қояды. Черногория үкіметімен бірлесіп, Беране муниципалитеті жобаны әзірлеуге мүдделі инвесторларға барлық қажетті қолдауды көрсетеді. Беранедегі әуежай - бұл Черногорияның солтүстігінде маңызды стратегиялық жоба, әсіресе оның ең маңызды ресурс - Белясица тауында орналасқанын ескере отырып, қазір Беране - Коласин жолының құрылысы жүргізілуде. Осыған байланысты жергілікті билік Беране әуежайын іске қосуға мүдделі әлеуетті инвесторлардың назарын аударуға тырысады. Жағдайды объективті түрде зерттеу және әуежайды қайта іске қосу мүмкіндігін қарастыру мақсатында Беране муниципалитеті делегациясы Беране қаласындағы Көлік, байланыс және логистика факультетінің профессорларымен бірге жергілікті әуежайдың жұмыс істеу үлгісімен танысу үшін Тузлаға (Босния және Герцеговина) барды. Беране әуежайын қайта іске қосудың маңызды жобасын іске асыру Солтүстік-Шығыстың жалпы экономикалық бейнесін жақсартады, инвестициялық қызмет үшін жаңа мүмкіндіктер мен жаңа жұмыс орындарын ашады, сондай-ақ Бжеласица мен Комови аймағының барлығын игеруге мүмкіндік береді. Черногорияға НАТО-ға мүше болуға шақыру аясында Беране әуежайын қайта іске қосу мәселесі өзекті болып отыр. Белгілі болғандай, Беране әуежайы Черногория мемлекетінің меншігінде. Осыған байланысты, Беране муниципалитеті ұлттық деңгейдегі көлік даму стратегиясында қолайлы экономикалық жағдайды ынталандыру үшін, Черногорияның туристік әлеуетін арттыру мақсатында Беране әуежайын іске қосу бағытында күшейтілген белсенділік айқындалуы керек деп санайды. Беранның жергілікті өзін-өзі басқаруы қаржылай да, несиелік де қарыз алу мүмкіндігі жоқ, өйткені көршілес елдердің салыстырмалы тәжірибесі көрсеткендей, бұл инвестиция 10 12 миллион евроны құрайды, әуежайды функционалдық пайдалану деңгейіне жеткізу үшін. Терминал ғимаратынан басқа, алпысыншы жылдары БеранеПодгорицаБеране, БеранеБеоградБеране желілерінде және Загреб пен Любляна үшін DC3 ұшақтарымен және қысқа уақыт ішінде Фокерспен тасымалданады. 1975 жылы бұрынғы Югославия әскері ұзындығы екі шақырым, ені 45 метр болатын жоғары сапалы ұшу-қону жолын жасаған кезде әуежай қоғамдық көлік үшін жабылды.

Соңғы инвестициялар

2023 жылдың 6 сәуірінде Черногорияның премьер-министрі Дритан Абазович Черногория үкіметі мен неміс компаниясы Elite Private Jet Service арасында меморандумға қол қойды. Бұрынғы хабарлау бойынша, әуежайды қалпына келтіруге салынған инвестиция шамамен 75 млн. евроны құрайды, ол әуежайдың өзінде 45 млн. евроға жуық инвестиция және зауыттарды ашуға 30 млн. евро инвестиция бөлінеді. Олар болашақтағы алғашқы инновациялық, өзін-өзі қамтамасыз ететін әуежайды дамытуды жоспарлап отыр. Олардың ұсынысының аясында қазіргі тұжырымдамаға сәйкес нанокүндірістік технология бойынша да жұмыс жүргізілетін болады.