Кіріспе
Дхундари (ढूंढाड़ी), сондай-ақ Джайпури деп те аталады, Индо-арий тілдер тобындағы Раджастхан тілдерінің бірі. Бұл тілде Үндістанның солтүстік-шығысындағы Раджастан штатының Дхундар аймағында сөйлейді. Дхундари тілін сөйлейтін адамдар төрт ауданда кездеседі: Жайыпур, Савай Мадхопур, Дауса, Тоңк және Сикар, Караули және Гангапур аудандарының кейбір бөліктерінде. 1,5 миллионға жуық адам сөйлейтін бұл диалект, жоғарыда аталған аймақтарда өте көп қолданылса да, Раджастхандағы ең көп сөйленетін диалект емес. Дхундари тілі - Джайпур мен оның айналасында кең тараған тіл. Макалистер грамматикалық талдауды 1884 жылы 24 ақпанда аяқтады. Джайнистік философияға арналған кітаптар, мысалы Мокша Марга Пракашак, Ачарья Калпа Пт. Тодармалжи. 1815 жылы Серампур миссионерлері Жаңа Келісімді Джайпури тіліне аударды.
Dhundhari (ढूंढाड़ी), also known as Jaipuri, is a Rajasthani language within the Indo Aryan language family. It is spoken in the Dhundhar region of northeastern Rajasthan state, India. Dhundari speaking people are found in four districts – Jaipur, Sawai Madhopur, Dausa, Tonk and some parts of Sikar, Karauli and Gangapur District. With some 1.5 million speakers, it is not the largest speaking dialect in Rajasthan, though fairly used in the regions mentioned above. Dhundhari is spoken widely in and around Jaipur. MacAlister completed the grammatical analysis on 24 February 1884. Books on Jain philosophy, such as Moksha Marga Prakashak, have been written in Dhundari by Acharya Kalpa Pt. Todarmalji. The Serampore missionaries translated the New Testament into Jaipuri proper in 1815.
Этимология
Ол негізінен Дхундар аймағында сөйленгендіктен, Дхундар деп аталады. Штат Марвар, Мевар, Дхундар, Хадоти және Вагад болып бөлінді. Бұл жіктелулер мәдениет пен тілге негізделген. Қазір мұндай бөлініс жоқ және осы аймаққа жататын аудандар жоғарыда көрсетілгендер. Дхундари тілін сөйлейтін халықтың көпшілігі Джайпур қаласында тұрады, сондықтан да Джайпури деп аталады. Дхундари атауларының шығу тегі екі жерде деп есептеледі. Бірінші пікірге сәйкес, Дхундари өзінің атын Дхундх немесе Дхундакрити тауынан алған деп есептеледі, ол Джайпур ауданының Джобнер маңында немесе штаттың батыс шекарасында орналасқан. Екінші пікір бойынша, бұл аймақ арқылы ағатын Дхундх өзенінің атымен аталған. Осыдан кейін бұл атау Дхундар болып қалды. Бұл жер Шекхавати мен Джайпур арасындағы шекараны құрайтын таулардың оңтүстік-шығысында орналасқан.
Географиялық таралуы
Дхундари тілі негізінен Раджастан штатында сөйленеді. Мевати - солтүстік-шығыстағы Раджастханидің тағы бір диалектісі, ол Бхаратпурда Браджа-Бхаша түрін алады. Мевати - бұрынғы Меваттың тілі, Даңдағы Меостардың мекені - Караулидегі Бража-Бхасаның қосымша диалектісі және Жалавардағы Бундели мен Малви және Котаның оңтүстік бөліктері. Сол сияқты, Ахирвати (шулай-ақ белгілі Hīrwāṭī) ол Раджастхан тілдер тобына жатады және әдетте Харьянвидің диалектісі деп есептеледі. Ол Ахирвал аймағында, Ахир / Хаир Бехордың мекенінде, Мундаварда, Тиджарада, Бансурда (Альвар ауданында, Раджастан), Джайпур ауданындағы Котпутлиде сөйленеді.
Лексисі
Қазіргі уақытта қолданылып жүрген қазіргі заманғы Дхундхари [rwr], Раджастханда хинди тілімен 75 80% лексикалық ұқсастық бар (бұл Swadesh 207 сөз тізімінің салыстыруына негізделген). Бұл тілдегі сөздердің көбісі хинди тіліне ұқсас. Сондай-ақ, ол басқа Раджастхан диалектілерімен көптеген сөздерді бөліседі. Кейбір жерлерде ол хинди және басқа ұқсас тілдермен араласып сөйленеді.
Сегменттік үсті фонемалар
Назализация - барлық дауыстылармен кездесетін, Джайпури тілінде кездесетін суперсегменттік фонема. Мұрындық дауыссыздардың кейбір кездескен жерлері мұрындық емес дауыссыздармен салыстырғанда төменде берілген. Мысалдар: "ағлы" - бірінші А (((ɐ) әрпі мұрындыққа салынған саусақ; "bɐgicho" - дхундари тіліндегі бақ, ал ɐ мұрындыққа салынбаған. 'pũ:chŋo' - 'үзу' және тағы да u - үстіркіш фонема.
Морфология
Дхундаридің құрылымы хиндустаниге (хинди немесе урду) өте ұқсас. Сөздердің негізгі реті - субъект объект етістік. Дхундари тілінде қолданылатын сұрақтар хинди тілінен өзгеше.
Сөздік
Дхундари сөздік қоры басқа батыс үнді-арий тілдеріне, әсіресе раджастхан тілдеріне ұқсас. Дхундари мен гужарати тілдерінің арасында да біршама ұқсастық бар. Алайда, грамматика мен негізгі терминология элементтері өзара түсініктілікке елеулі кедергі келтіретін дәрежеде ерекшеленеді. Дхундариде санскрит тілінен шыққан кейбір сөздер де қолданылған, бірақ олар қазір хинди тілінде жоқ.
Жазу жүйесі
Дхундари әдетте деванагари тілінде жазылады. Алайда қазіргі таңда жазу түріндегі дхундаридің қолданылуы аз.
Қолданылуы
Джайпури тілі ана тілі ретінде үйде қолданылса да, жас ұрпақ джайпуриді хинди тілімен араластырып қолданады. Джайпури тілі джайпуриліктердің арасында жергілікті қоғамдық орындарда және базарда қолданылады. Джайпури тілі мектептерде жеке пән ретінде немесе оқу құралы ретінде оқытылмаса да, ауызша қарым-қатынас пен оқыту негізінен джайпури тілінде сөйлейтіндер басым болған ауылдық жерлерде джайпури тілі арқылы жүргізіледі. Соңғы жылдары көптеген адамдар хиндиге ауысып, дхундариді мүлдем қолданбай қалды, бұл үрдіс әлі де жалғасуда. Бұл санақтағы сөйлеушілердің нақты санын азайтады.