Кіріспе

Квинтилианның риторика теориясы мен практикасы бойынша оқу құралы Institutio Oratoria (ағылшынша: Institutes of Oratory) - римдік риторик Квинтилианның риторика теориясы мен практикасы бойынша он екі томдық оқу құралы. Бұл кітап біздің заманымыздың 95 жылы жарық көрді. Сонымен қатар, бұл еңбек оратордың өзіндік іргелі тәрбиелеуі мен дамуына да қатысты.

Кіріспе

Квинтилиан өзінің кітабын император Домицианның билігінің соңғы жылдарында жазған. Нерон мен Калигула сияқты Рим императорларының дәстүріне сай, Домицианның билігі уақыт өте келе қатал бола түсті. [А] белсенді құпия полиция римдік халықты қудалады, тіпті сенаторларды да әртүрлі жолдармен бір-бірін Домициан кезінде хабарлауға шақырды, тіпті императорға құрметсіздік танытудың ең кішкентай күдігі де өлім жазасына айналды (xx). Ал, шын мәнінде, бұл - бірден бір жағдай. Ең үлкен ирониялық әрекетпен, азғындыққа салынған Домициан өзін "мәңгілік цензор" деп атады, өзін қоғамдық мораль үшін жауапты етті (xx). Осыған байланысты Цицеронның дәстүрінде ораторларды табу өте қиын болды, оның "оратор ретінде атақ-даңқы мемлекеттің жауларын жариялы түрде айыптаудан туындайды" (XIX). Мұндай позицияларды Августтан кейінгі императорлардың тұсында алу өте қауіпті еді. Сондықтан оратордың рөлі Цицероннан бері өзгерген. Олар барлық жағдайдан гөрі сотқа жүгінуге көбірек көңіл бөлді. Осы уақытқа Квинтилиан бұрынғы идеализмнің бір бөлігін енгізуге тырысты. "Саяси оратория өлі еді, Римде бәрі оның өлі екенін білетін, бірақ Квинтилиан өзінің білім беру идеалы ретінде өткен ұрпақтың ораториясын әдейі таңдады" (Гвинн, 188). Орта ғасырларда ғалымдар тек басқа еңбектердегі цитаталардан және өздері тауып алған шағын үзінділерден ғана Институт туралы білген. Алайда 1416 жылы толық көшірме Швейцарияның Сент-Галл (Сент-Галл) монастырында табылды: text=1416 жылдың қыркүйек айында итальян гуманисі және кітап аңшысы Поджио Браччолини Швейцарияның Сент-Галл қаласындағы бенедиктин монастырына барды. Ол кітапханада емес, түрмеде, ол сотталған адамға жарамайды деп жариялады, Квинтильянның Institutio Oratoria (Оратордың білім беруі, 95 CE) алғашқы толық көшірмесін тапты, оны алты ғасырға жуық уақыт бойы кез-келген ғалым көрген. Бірден оның құнды кітап екенін білген неміс монахтары Поджиоға оны алып кетуге рұқсат бермеді, сондықтан ол 54 күн бойы қолмен көшіріп жазуға мәжбүр болды. Гуманистердің арасында, әсіресе Италияда, бұл жаңалыққа реакция тез және қызу болды. Леонардо Ареттино жазды, "Мен сізге жалбарынамын, менің сүйікті Поджиом, маған қолжазбаны мүмкіндігінше тезірек жіберіңіз, мен оны өлмей тұрып көре аламын". автор=Джеймс Дж. Мерфи.

ІІІ кітаптардың жалпы сипаттамасы

Бірінші екі кітапта Квинтилиан болашақ оратордың ерте білім алуына, оның ішінде оқу мен шығарма жазу сияқты әртүрлі тақырыптарға дағдылануы керектігіне назар аударды. Ол бізге теорияны емес, оқу бағдарламасын ұсынады. Мысалы, ch. IV, 1-кітапта ол кейбір әріптер, сөздердің шығу тегі және сөйлеудің бөлшектері туралы айтады; v, сөйлеу мен жазудағы дұрыстықтың қажеттілігі, сөздерді таңдау, варваризмдер, ұмтылыс, акцент, солецизмдер, сөздік фигуралар, шет тілдер және құрама сөздер; тарау. vi, аналогия және ch. viii, орфография (Лаинг). Оратордың білімін қай жастан бастау керектігіне қатысты Квинтилиан Гесиод пен Эратостеннің пікірлеріне сілтеме жасайды, бірақ бала өмірінде ешқашан білімсіз болмауы керек деген Хрисипптың пікірін қабылдайды (Квинтилиан 1.1.15 19). Квинтилиан бұл қалыптасу жылдарын оратордың білім алуы үшін ең маңызды деп санайды: "Аңның нәрестелік кезі дененің нәрестелік кезі сияқты маңызды және оған көп көңіл бөлу керек" (Квинтилиан 1.1.1 24). Оратордың мейірбикесі рөлі ерекше атап өтіледі, өйткені "Балалар бірінші болып тыңдайтын әйел, [және] оның сөздерін еліктейді" (Лаинг, 519). Ата-аналардың да рөлі маңызды, өйткені олардың білім алуы баяндамашының жетістіктерін анықтайды. Үшіншіден, педагог (жас ораторға қызмет ететін құл) жақсы білімді және грамматикалық қателерді түзету үшін әрқашан дайын болуы керек (Лаинг, 520). Соңында Квинтилиан ораторды "ең жақсы ұстаз" тәрбиелеуі керектігін баса айтады (1.1.22). Бұл идеалдық мұғалім (2.2.5) -та егжей-тегжейлі сипатталған. II кітабында Квинтилиан риториканы өнер деп анықтайды, сонымен қатар өнердің үш түрін жіктейді: теориялық, практикалық және өнімді (2.17 18). Ол риторика үш категорияның бәріне де қатысады деген қорытындыға келеді, бірақ оны практикалықпен тығыз байланыстырады (2.18.1 5). Риторика да үш санатқа бөлінеді: 1) өнер, 2) суретші, 3) жұмыс (2.14.5). Содан кейін Квинтилиан риториканың табиғаты мен ізгілігін зерттеуге кіріседі, содан кейін оратория мен философияны салыстырумен (2.19 21). Сонымен қатар, Квинтилианның бұл екі терминді, риторикалық және ораторлық, бір-бірін алмастыра пайдаланатынын атап өту керек (II кітапты қараңыз).

III-V кітаптардың жалпы сипаттамасы

III-IX кітаптарда сөйлеудің әртүрлі түрлері қарастырылады, олардың құрылымы мен ынандыру әдістеріне баса назар аударылады. Осылайша, бұл кітаптар "негізінен риторика өнерімен байланысты" (Walzer, 40). ІІІ кітапта Квинтилиан өзінің оқырмандарынан жазған жазбаларының құрғақ, техникалық сипаты үшін кешірім сұрайды (3.1). Келесі тарауларда риториканың пайда болуы (3.2), сондай-ақ оның сипаты мен әртүрлі бөлімдері (3.3) талқыланады. Квинтилиан кейін себеп (3.5) және себептің мәртебесін (3.6) талқылаудан бұрын ораторлық (3.4) үштен астам түрі бар ма деп сұрайды. Ораторлық сөйлеудің үш негізгі түрі талқыланады: панегирик (3.7), делевативтік (3.8) және сот медицинасы (3.9). Мәтіннің маңызды бөлігі Цицеронның 5 риторикалық каноны бойынша құрылған: III-VI кітаптар өнертабыс процесіне, VII кітаптағы орналасуға және VIII және IX кітаптардағы стильге қатысты. IV кітапта Квинтилиан Цицеронның сөйлеген сөздерінің кей бөліктерін талқылайды (4.1 5). V кітап негізінен дәлелдемелерді талқылау болып табылады, олар жасанды немесе жасанды емес (5.1) деп белгіленеді.

VI кітаптың жалпы сипаттамасы

VI кітабының басты тақырыбы күлкі болып табылады және ол үшінші тарауда кеңінен талқыланады. Аристотельдің үш көркемдік үндеулері, этос, пафос және логос, VI (6.2) кітапта талқыланады.

VII-IX кітаптардың жалпы сипаттамасы

VII кітапта Цицеронның 5 риторикалық канонының бірі - аранжировка қарастырылған. Стиль VIII және IX кітаптарда қарастырылған.

Х кітаптың жалпы сипаттамасы

Х кітабында Квинтилиан латын және грек авторларының риторикаға бұрынғы үлестерін зерттейді. Осы талқылаудан кейін Квинтилиан оратордың сәтті болуын қаласа, ең жақсы авторларды еліктеуі керек деп айтады (10.1.5), "Сәнде біздің міндетіміздің аз бөлігі еліктеуге жататынына күмән жоқ, өйткені, өнертабыс бірінші болып келсе де, бәрі маңызды, сәтті ойлап тапқан нәрсені еліктеу орынды" (10.2.1). Содан кейін жазу (10.3) талқыланады, содан кейін түзету (10.4), композицияның әртүрлі түрлері: аударма, перефразировка, тезистер, жалпы және декламациялар (10.5), алдын ала ойлау (10.6) және импровизация (10.7).

ХІ кітаптың жалпы сипаттамасы

XI кітабында Квинтилиан оратордың әр түрлі уақытта (11.1) тиісті тақырыпты таңдауына баса назар аударған. Ол сөйлеушілердің ораториядағы рөлін тағы да атап өтті: "Олардың билігі мен дәрежесі аз айырмашылық тудырмайды; біз императордың, судьяның, сенатордың, жеке азаматтың немесе жай ғана ерікті адамның алдында сөйлеуімізге байланысты әртүрлі әдістерді қолданамыз, ал қоғамдық соттардағы сот процестерінде және төрелікке берілген жағдайларда басқа тон талап етіледі" (11.1.43). Сонымен қатар, оратордың естелігі (11.2) және сөйлеу (11.3) Аристотельдің риторикасының соңғы канондары талқыланады.

ХІІ кітаптың жалпы сипаттамасы

ХІІ кітапта білімді оратордың өз мамандығын бітіргеннен кейінгі қызметі туралы айтылады. Алдын ала сөзінде Квинтилиан алғаш рет басқалардың жұмысынан тыс теориялық тұрғыда ойластыратынын айтады: "Қазіргі кезде аспан мен мұхиттан басқа ештеңе жоқ және ештеңе жоқ". Мен тек бір ғана судың шексіз қалдықтарын ажырата аламын, Маркус Туллиус Цицерон, тіпті ол, ол теңізге кірген кеме осындай көлемде болса да, сондай-ақ жақсы табылды, желкенді азайта бастайды және баяу соққыға жүзуге болады, және ол тек қана сөйлеудің түрі туралы сөйлеседі. Бірақ менің батыллық осындай, мен оретор мінез-құлық қалыптастыруға тырысамын және оны өз міндеттерін үйрету. Сондықтан менің қадамдарымды бағыттайтын алдыңғыларым жоқ және менің тақырыбым талап еткендей, өте алысқа баруым керек (Квинтилиан 12. 4) тармақшада көрсетілген. Ең бастысы, Квинтилиан жақсы оратордың жақсы адам болуы керек деп санайды (12.1.1). Ораторға жақсы адам болуға көмектесу үшін Квинтилиан философияны зерттеумен қатар, оның мінез-құлқына әсер ету әдістерін талқылайды (12.2). Квинтилиан азаматтық құқық зерттеуді оратордың мемлекетке кеңес беру қабілеті үшін маңызды деп санайды (12.3). Сонымен қатар, баяндамашының өткен және қазіргі мысалдардан (12.4) тарту қабілеті, сондай-ақ баяндамашыны қорқыныштан жоғары қоятын белгілі бір "жанның биігі" (12.5.1) талқыланады. Квинтилиан оратордың өтініш айтуды бастауы керек нақты жасын ұсынбайды; ол бұл жастың "әлбетте, оның күш-қуатының дамуына байланысты болады" деп түсіндіреді (12.6.2). Одан кейін баяндамашының істі мұқият таңдауы және төлем мәселесі талқыланады (12.7). (12.8) -де Квинтилиан оратордың кейстерді зерттеуге уақыт пен күш жұмсау керектігін атап көрсетеді. Алайда Квинтилиан өзінің басқа міндеттерінен жоғары оратордың "бұл көпшілік сияқты ешқашан қол шапалақтауды жеңу құштарлығына жетеленіп, іс-әрекеттің мәнін елемеуі керектігін" (12.9.1) анықтайды. Соңында Квинтилиан грек және рим ораторлық стильдерін салыстырады (әсіресе, аттизм және азиялық стиль), сондай-ақ сурет салу мен мүсін өнерінің көркем стильдеріне түсініктеме береді (12.10). Соңында Квинтилиан оратордың қашан зейнеткерлікке шығуы керектігін талқылайды және осындай мансабтың мүмкін артықшылықтарын қарастырады. Оның соңғы сөздері баяндамашыны өзін толықтай тапсырмаға арнауға шақырады: "Осылайша, біз барлық нәрселер үнсіз болып, қазіргі даңқ пен ұрпақтың өлмейтін жазбасын ұрлап, сөздіктің шынайы ұлылығын, Құдайдың адамға берген ең әдемі сыйлығын бар жүрегімізбен іздесейік; және ең жақсы нәрсеге ұмтылайық, өйткені егер біз мұны жасасақ, біз ең жоғары деңгейге жетуіміз немесе кем дегенде бізден төмен көптеген басқаларды көруіміз керек" (12.11.30).

Риторика туралы

Квинтилианның заманында риторика негізінен үш аспектіден тұрды: теориялық, білім беру және практикалық. Institutio Oratoria - ның түпнұсқалығы жоқ; Квинтилиан өз еңбегін құрастыруда бірнеше дереккөздерден пайдаланған. Бұл эклектизм оған осы мәселе бойынша қандай да бір ойлау мектебінің қатаң ұстануына жол бермеді, дегенмен Цицерон басқа көздер арасында ерекшеленеді. Сондай-ақ, Квинтилиан қысқа, қарапайым ережелерді қабылдамады; ол риториканы зерттеу мен өнерді осылай азайтуға болмайды деп ойлаған. Бұл он екі кітаптан тұратын Institutio Oratoria-ның ұзындығын түсіндіруі мүмкін. Б. з. б. бірінші ғасырдың ортасынан бастап Квинтилианның заманына дейін Рим риторикасының гүлденуі болды. Алайда Квинтилианның заманында халық арасында айтыс әдеті "күміс латын" деп аталатын стильге айналды. Квинтилианның Institutio Oratoria-ны көптеген жағынан осы үрдіске қарсы реакция ретінде оқуға болады; ол қарапайым және айқын тілге оралуды қолдайды. Бұл сондай-ақ, марқұм император Веспасианның ықпалын көрсетеді, ол plebeian тектес адам, жалпы әсері бар жерге реалист (Мюррей, 431); Веспасиан артықшылықты және ысырапшылықты ұнатпады, ал Квинтилианның қамқорлығы соңғысының тілге деген көзқарасына әсер еткен болуы мүмкін. Цицерон - бұл Квинтилианның осы форманың стандартты жеткізушісі ретінде қабылдаған үлгісі; өткен ғасырда Цицеронның әлдеқайда қысқаша стилі стандарт болды. Бұл оның табиғат пен өнер туралы пікірімен байланысты. Квинтилиан әдеттегідей, әсіресе тілінде, табиғатты ұнататын, әрі замандастарының стиліне тән әшекейлерді ұнатпайтын. Табиғи тілден және ойлаудың табиғи ретінен ауытқу, тым күрделі стильді ұстану оратор мен оның аудиториясында да шатасу тудырды. "Егер ол табиғаттың басшылығына сүйеніп, барлық көңіл-күйін көркем стильге аудармаса, тіпті қиын сұрақтарды да орташа қабілетті оратор шеше алады" (Гвинн, 78). Institutio Oratoria - сөз сөйлеудің техникалық аспектілерін қамтитын толық оқулық. ІІ кітабының он бірінші тарауынан бастап XI кітабының соңына дейін Квинтилиан табиғи тәртіп, табиғат пен өнердің арақатынасы, өнертабыс, дәлел, эмоция және тіл сияқты тақырыптарды қамтиды. Мүмкін, талқыланған идеялардың ішіндегі ең ықпалдысы оның 8-ші және 9-шы кітаптарда кездесетін троптар мен цифрларды зерттеуі. [А] троп бір сөзді екінші сөздің орнына ауыстыруды қамтиды, сурет сөздердің реті мен мағынасын өзгертуге міндетті емес (Лайтч, 156). Троптың мысалы - метафора, сөздің мағынасын өзгерту. Ал бейне сөздерге жаңаша мән береді. Фигуралар ой фигураларына бөлінеді, олар дәлелділікті күшейтуі мүмкін, эмоцияларды күшейтуі мүмкін немесе сәнділік немесе әшекейлеуді қоса алады; және сөздік фигуралар, ол одан әрі "грамматикалық, онда сөздің пішіні фигураны жасайды және риторикалық, онда сөздің орны негізгі фактор" (Гвинн, 88) болып бөлінеді. Бұл жұмыстың жақсы бөлігі, әрине, риториканың техникалық аспектілерімен айналысады және Institutio Oratoria Аристотельдің "Риторикасы" және Цицеронның еңбектерімен бірге ежелгі әлемнің риторика туралы ең ұлы еңбектерінің бірі ретінде тұр. Ол ораторияны бес канонға бөліп қарастырады: inventio (аргументтерді табу), dispositio (аргументтерді реттеу), elocutio (айтқыш немесе стиль), memoria (жаттап алу) және pronuntiatio (тапсыру). Әр канон үшін, әсіресе алғашқы үш үшін, ол аргументтерді әзірлеу мен ұсыну кезінде игеруге және қарастыруға болатын барлық элементтердің толық баяндамасын ұсынады. Оның мұқият және ақылға қонымды баяндамасы ораторлық және оқытушылық тәжірибесі бар екенін көрсетеді. Осы және басқа да талқылаулар барысында Квинтилиан теориялық емес, практикалық, қолданылатын жағына назар аударған. Көптеген заманауи теоретиктерден айырмашылығы, ол "бейнелі тілді тілдік анықтаманың тұрақтылығына қауіп төндіретін нәрсе ретінде қарамайды" (Лайтч, 156). Сөздің мағынасы әрқашан негізгі мағынаны білдіретін, ал бейнелі сөздің қолданылуы оны алмастырмайтын, тек оған қосымша болатын.

Білім беру туралы

Олай болса, менің мақсатым - кемелді ораторды тәрбиелеу (Квинтилиан, 1. Алдын-ала сөз.9). Institutio Oratoria кітабының 1-кітабында ораторды туғаннан бастап оқытудың дұрыс әдісі кеңінен қарастырылған. Бұл ерте және жан-жақты білімге назар аудару көп жағынан Квинтильянның мансабының көрінісі болды; Император Веспасианның білім берудің ресми мәртебесіне әсер етуі кезеңді ар-ожданды білім берудің бірі ретінде белгіледі. Квинтилианның осы ой желісіне қосқан үлесі, оның ұзақ уақыт бойы қоғамдық педагог ретінде қызмет етуінен басқа, оның мәтінінің ашылуы болды және ол талқылаудың басты бөлігі ретінде қарастырылады: "Квинтилианның Institutio Oratoria - бұл римдік білім беру тарихындағы маңызды оқиға: бұл ұзақ дамудың шыңы, және оның орнын баса алатын мұғалімі табылмады, ол Квинтилианның өкілеттігімен сөйлей алатын мұғалім табылмады, өзінің өнерінің теориясына екінші де Ораторды шығаруға жеткілікті қызығушылық танытқан оратор табылмады" (Гвинн, 242). Оның білім беру теориясы - Квинтилианның Цицероннан айырмашылығы. Цицерон кең, жалпы білім беруді талап етті; Квинтилиан көбірек назар аударды. Ол білім беру процесін қадам сайын, "әке баласы туған сәттен бастап оның ең жоғары үмітін күтеді" (Квинтилиан, 1.1.1) деп түсіндіреді. Басқа да мәселелердің бірі - баланың мейірбикесі жақсы сөйлеуі керек (Хрисипптің пікірінше, ол философ болуы керек) (1.1.4)), және баланың ата-анасы да, мұғалімдері де жақсы білімді болуы керек. Ата-аналарға қатысты Квинтилиан бұл ескертуді тек әкелерге ғана емес (1.1.6); жақсы білімді ана өсіп келе жатқан оратордың құндылығы ретінде қарастырылады. Квинтилиан әдебиет үлгілерін кеңінен қарастырады, бұл еңбек әдебиет сынның маңызды еңбегі болып табылады. Ол белгілі бір жазушыларды айқын жақтайтын болса да, оның әділдігі айқын, өйткені тіпті Квинтилиан қарсы шыққан стильдің ықпалды практикшысы Саллуст сияқты жазушыларға да біраз көңіл бөлінеді. Ең бастысы, Квинтилиан Цицеронды ұлы жазушы мен оратордың үлгісі ретінде көрсетеді. Квинтильян білім берудің бүгінгі күнге дейін өзекті болып табылатын көптеген мәселелерін қарастырады. Ол жоғарыда айтылғандай, білім беруді ерте бастау керек деп сенді, сонымен қатар ол бала үшін ләззат болуы керек. Ең бастысы, бала әлі оқуға деген сүйіспеншілігін сезінбеген болса, оны жек көріп, балалық шағы артта қалғанда да, бұрыннан татып көрген қайғы-қасіретімен күресуден қорқу керек. Оқуды ойын-сауық түрінде өткізу керек (1.1.20). Мектеп жасына дейінгі балаларға арналған оқу ойыншықтарының көбеюі бұл көзқарастың әлі де күшті екенін көрсетеді. Ол сонымен қатар мемлекеттік мектептің үйде оқытуға қарсы әртүрлі артықшылықтары мен кемшіліктерін қарастырады, ақыр соңында ол жақсы мектеп болған жағдайда мемлекеттік мектепті қолдады. Оның пікірінше, мемлекеттік мектептерде оқушылар тек өзіне ғана бағытталған нәрселерден гөрі, топтағы құрбыларының мақтауы мен сөгісінен үйрене алады. (1.2.21) Алайда, Квинтилианның "жақсы мұғалім өзі басқара алмайтын көп оқушымен өзін ауыртпалық етпейді" деп мәлімдегенін ескеру керек, әрі ол бізбен тек достық және жақын қарым-қатынаста болуы керек және оның үйретуін міндет емес, сүйіспеншілікпен жұмыс істеу керек" (1.2.15). Алайда, Квинтилианның сөзге құлақ асатын жас оратор туралы ең қызықты тұсы - ол ең алдымен моральдық білім алуы керек. Квинтилианның пікірінше, оратор тек жақсы адам ғана болуы мүмкін. Бұл оның Цицероннан ерекшеленетін тағы бір аспектісі, немесе, керісінше, оратор жақсы адам болуы керек деген Цицеронның нұсқауын одан әрі алға жылжытады. Квинтилиан сөзбе-сөз зұлым адам оратор бола алмайды деп сенді, [f] немесе оратордың мақсаты - сенімділік, және біз тек өзімізге сенімді деп білетін адамдарға ғана сенеміз (Гвинн, 231). Бұл, әрине, Квинтилиан өмір сүрген бүлінген және азғындыққа қарсы реакция болған; ол оратордың рөлінің төмендеуін қоғамдық моральдың төмендеуіне байланысты шығар. Тек жаман қылықтан арылған адам ғана ораторлық сөзді мұқият зерттей алады. Бірақ "жақсы адам әрқашан шындықты айтпайды немесе тіпті жақсы себепті қорғамайды, бұл іс-әрекет емес, себебі" (Кларк, 117). Сондықтан, Квинтилианның жақсы ораторы жеке өзі жақсы, бірақ міндетті түрде көпшілік алдында жақсы емес.

Institutio Oratoria басылымдары

Institutio Oratoria Ағылшын тіліндегі аударма, индекстері, іздеу жүйесі, библиографиясы және мәтіннің тарихы EServer-де. org. Institutio Oratoria Латын мәтіні мен Батлер ағылшынша аудармасы LacusCurtius. Institutio Oratoria және Латын кітапханасындағы даулы Declamationes Majores латын мәтіндері. Institutio Oratoria Библиотека Августандағы латын мәтіні.

Басқа материал

Institutio Oratoria-ның егжей-тегжейлі кестесі: кесте. Institutio Oratoria және оның ықпалының уақыт сызығы тарихы: MSU. .