Кіріспе

Ахмад Хилми (немесе Ахмет Хилми) (18651914) - түрік тіліндегі суфи жазушысы және ойшылы. Түрік тілінде ол әдетте Şehbenderzâde Filibeli Ahmed Hilmi ("Пловдивтің Ахмад Хилми, консулдың ұлы") деп аталады. Суфи болғандықтан оның ойларына суфилік ой, әсіресе вахдат әл васип қатты әсер етті. Ол антиматериалистік ойлауды қолдады және заманауи материалистік жазушылар мен ойшылдарға үлкен қарсылас болды.

Өмірбаян

Ол Пловдивте (Филиппе) дүниеге келді, оның әкесі Сүлеймен би консул болған. Бұл оның "консулдың баласы" деген мағынаны білдіретін Şehbenderzâde атағы. Ол алғашқы білімін Пловдивтің діни қызметкерінен (müftü) алған, кейін отбасымен бірге Измирге көшіп келген. Кейіннен Галатасарай лицейіне оқуға түседі. Оқуын бітірген соң Бейрутта мемлекеттік қызметкер болып жұмыс істей бастады. Саяси проблемаға байланысты ол Бейруттан Мысырға қашып кетті. 1901 жылы Стамбулға оралды, бірақ кейін тұтқындалып, Физанға жер аударылды. Мұнда оның суфизмге деген қызығушылығы артып, ол суфизмнің вахдат әл васиф (وحدة الوجود, "болу бірлігі") ойларына сенуді бастады. Суфизмге кіруі оның көзқарасын қатты өзгертті және суфизмнің оның шығармаларына әсері өте айқын. 1908 жылы Конституциялық үкімет (Meşrutiyet) жариялағаннан кейін Стамбулға оралды. Мұнда ол "Ислам одағы" атты апталық газет шығара бастады. Алайда газет ұзақ уақытқа созылмай, ол басқа газеттерге жаза бастады. 1910 жылы ол "Хикмет" ("Даналық") атты тағы бір апталық газет шығара бастады. Сол жылы ол Hikmet Matbaa yi İslâmiyesi ("Даналық ислам баспасы") деп аталатын баспа үйін құрды, ол негізінен ислам ой-пікірлері туралы еңбектерді жариялады. Өзінің ерекше ой-пікірлерімен ол көбінесе 1911 жылы апталықтан күнделіктіге айналған "Хикмет" газетінде "Иттихат және прогресс комитеті" ("Одақ және прогресс комитеті") сынға ала бастады. Оның ойлары мен оларды жариялауға күш салғандығына байланысты, оның "Хикмет" газетіне баспасымен бірге тыйым салынды және ол Бурсаға жер аударылды. Алайда, жер аударылуынан кейін ол Хикметті қайтадан жариялай бастады. Оның идеялары сол кездегі бірде-бір ірі саяси топқа жақын болмағандықтан, оның газеті ұзақ уақыт жариялай алмады. Оның шедеврі - атақты "А'мâk ı Hayâl", ("Қиял тереңдігі") - бұл вахдат әл васип туралы. Көптеген шығармаларын жазды, олардың көпшілігі исламдық және антиматериалистік, сондай-ақ ол "Кошкун Календар" атты әзіл-сықақ журналын шығарды. Жазушы болмысынан басқа, ол Дарюл Фунун (Стамбул университеті) философия мұғалімі болып жұмыс істеді. 1914 жылы қазанда уланудан қайтыс болды. Бұл кісі өлтіру ме, жоқ па, белгісіз, алайда оның белгілі бәсекелестері болған масондар уландырған деген кең тараған сөз бар. Бұл қулық теориясының дәлелі жоқ.

А'мâk-ı Hayâl

А'мâk ı Hayâl ("Қиялдың тереңдігі") - филиппелік Ахмад Хилмидің суфилік бас шығармасы. А'мâk ı Hayâl - 1913 жылы жазылған роман, оның тақырыбы суфилік вахдат әл васип наным. Ахмад Хилмидің өзі вахдат әл-васиптің қатаң ұстанымы болды. Романның кадрлық оқиғасында жас Рачи, басты кейіпкер, өмір туралы сұрақтарына жауап іздеуге тырысады, олардың көпшілігі негізінен онтологиялық проблемалар. Ол ғылымнан, философиядан, діннен жауап іздеуге тырысады. Алайда ол өзіне қанағат әкелетін жауап таба алмайды. Осы кезде ол Суфи сияқты дервиш Айналы Бабамен танысады. Олар күнде кездеседі, кездесу кезінде Раси ұйықтап, қиял әлемдері мен жағдайларын армандайды. Әр арман немесе қиял суфилік ойдың бір аспектісін, атап айтқанда вахдат әл васипті көрсетеді.