Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Люксембургтегі еврейлердің тарихы 1200-жылдарға жатады. Люксембургте шамамен 1200 еврей бар, ал еврейлер Люксембургтегі ең ірі және маңызды діни және этникалық азшылық қауымдастықтардың бірі болып табылады. Иудаизм Люксембургтегі бесінші ірі діни ағым болып табылады, ол Рим католиктері, протестантизм, православие христиандығы және исламнан кейін. Абсолюттік көлем бойынша Люксембургтің қауымдастығы Еуропалық Одақтағы ең кішкентайлардың бірі; жалпы халық саны бойынша ол алтыншы орында тұр. Иудаизмді үкімет мемлекеттік мандат берілген негізгі діндердің бірі ретінде таниды және қолдайды (қараңыз: Люксембургтегі дін).
The history of the Jews in Luxembourg dates back to the 1200s. There are roughly 1,200 Jews in Luxembourg, and Jews form one of the largest and most important religious and ethnic minority communities in Luxembourg historically. Judaism is the fifth largest religious denomination in Luxembourg, behind Roman Catholicism, Protestantism, Orthodox Christianity, and Islam. By absolute size, Luxembourg's community is one of the smallest in the European Union; relative to total population, it is the sixth largest. Judaism is recognised and supported by the government as one of the major state mandated religions (see: Religion in Luxembourg).
Тарих
Люксембургтегі еврей қауымының алғашқы жазбасы 1276 жылы жасалды, ал келесі елу жылда Трирден көшіп келу нәтижесінде халық саны өсті. Қара өлім кезінде еврейлер күнәнің құрбаны болды, оларды өлтірді немесе Люксембург қаласы мен Эхтернах қалаларынан қуып жіберді. Император Карл IV-тің араласуымен бірнеше адам қалды. Карл қайтыс болғаннан кейін жаңа император Венцлав Люксембургтің істеріне көп көңіл бөлмеді. 1391 жылы Люксембургтің еврей халқы император қорғанысынан айырылды. Алғашқы қуғын-сүргіннен кейін тыйым салу толық орындалмады, ал бірнеше еврей отбасылары 1405 жылдан бастап Люксембургке оралуға кірісті. 1478 жылы болған көтеріліс кезінде яһудилердің үйлері өртеліп кеткен. Тек екі отбасы ғана қалды, бірақ 1515 жылы олардың саны он беске жетті. 1530 жылы яһудилер тағы да жер аударылды. Бұл тыйым қатаң түрде орындалды, ал 18 ғасырдың аяғына дейін яһудилер Люксембургке қайтып келмеді. 1794 жылы Наполеон Австрияның Нидерландыны жаулап алғаннан кейін, яһудилерге Люксембургке қайта оралуға рұқсат берілді және қауым өркендеді. 1810 жылы еврей отбасыларының саны 20-ға жетті. 1823 жылы Люксембург қаласында алғашқы синагога ашылды, ал 1843 жылы Самуэль Хирш бірінші бас раввин болып тағайындалды. 1880 жылы Люксембургте 150 еврей отбасы болды, көбінесе Гутландта. Бірінші Ұлы синагога 1894 жылы Люксембург қаласында, ал Люксембургтегі алғашқы провинциялық синагога 1870 жылы Этельбрукте, екіншісі 1899 жылы Эхтернахта ашылды. 1927 жылы еврей қауымы 1171 адамға дейін өсті, олардың көпшілігі ресейлік қастандықтардан қашып кетті, ал Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде халық саны 4200-ге дейін өсті, бұл нацистік Германия мен Орталық Еуропадан келген 3200 босқындардың келуінен туындады.
The first record of a Jewish community in Luxembourg was made in 1276, and, over the next fifty years, the population grew as a result of immigration from Trier. During the Black Death, the Jews were made scapegoats, and were murdered or expelled from the towns of Luxembourg City and Echternach. A few remained, protected by the intervention of Emperor Charles IV. After the death of Charles, the new Emperor, Wenceslaus, took little interest in affairs in Luxembourg. Deprived of Imperial protection, in 1391, Luxembourg's Jewish population was expelled. After the initial expulsion, the ban was not thoroughly enforced, and a few Jewish families began to return to Luxembourg from 1405 onwards. During an uprising in 1478, Jewish homes were torched. Only two families remained, but this number had grown to fifteen by 1515. In 1530, Jews were again expelled. This ban was enforced stringently, and Jews did not return to Luxembourg until the late 18th century. After the Napoleonic conquest of the Austrian Netherlands in 1794, Jews were allowed back into Luxembourg, and the community flourished. By 1810, the number of Jewish families had reached 20. The first synagogue was opened in Luxembourg City in 1823, and Samuel Hirsch was appointed the first chief rabbi in 1843. By 1880, there were 150 Jewish families in Luxembourg, mostly in the Gutland. The first Great Synagogue was built in Luxembourg City in 1894, and the first provincial synagogue in Luxembourg was opened in Ettelbruck in 1870, the second one in Echternach in 1899. By 1927, the Jewish community had grown to 1,171, most of whom had fled the Russian pogroms, and, by the outbreak of the Second World War, the population had grown to about 4,200, fuelled by the arrival of 3,200 refugees from Nazi Germany and Central Europe.
Люксембург және Холокост
Люксембург Германияның 1940 жылы 10 мамырда басып кірген; жаулау алдында және оның барысында 50,000 люксембургтіктер елден қашып кетуге үлгерді, олардың арасында 1650 еврейлер болды, олар Франция мен Бельгияға қашып кетті. Ол үкіметте бірауыздан қабылданды және еврей қауымынан кешірім сұрады.
Luxembourg was invaded by Germany on 10 May 1940; before and during the invasion, 50,000 Luxembourgers managed to flee the country, amongst which were 1,650 Jews, who escaped into France and Belgium. was unanimously adopted in the government and it apologized to the Jewish community.
Люксембург еврейлері бүгінгі күні
Соғыстан кейін Люксембургтен қашып кеткен 1500-дей яһуди, көбісі саудагерлер, оралды. Қоғамдар Люксембургте, әсіресе Люксембург қаласында және Эш-сюр-Альзетте қайта құрылды. Екі қалада да мәжілісханалар салынды, ал елорданың Үлкен мәжілісханасын нацистер қиратты. ХХ ғасырдың екінші жартысында Люксембургтің еврей халқының саны біртіндеп азайып, отбасылар басқа елдерге көшіп кетті. Соңғы жылдары жақсы жұмыс жағдайларына қызығушылық танытқан жас еврейлердің, негізінен Франциядан, иммиграция толқыны еврей халқының азаюын біршама өтеді. Манхэттендегі (Нью-Йорк) Батыс 110-шы көшеде Люксембургтен нацистік кезеңде қашып келген яһудилер құрған, Люксембургтің бас раввині доктор Роберт Серебренник бастаған Рамат Ора атты белсенді қауым бар. Раввин Серебренник және оның қауымы жаңа мәжілісханаға Рамат Орах (иврит тілінде 'жарық тауы', яғни 'Люксембург') деген атау берді.
After the war, about 1,500 Jews who had fled Luxembourg returned, mostly merchants. Communities were re established across Luxembourg, particularly in Luxembourg City and Esch sur Alzette. Synagogues were built in both of these cities; whilst the capital's Great Synagogue had been demolished by the Nazis. Over the second half of the twentieth century, Luxembourg's Jewish population gradually shrank, as families emigrated to other countries. In recent years, a wave of immigration by young Jews, mainly from France, attracted by good working conditions, has compensated somewhat the shrinking of the Jewish population. On West 110th Street in Manhattan, New York City, there is an active congregation, Ramath Orah, founded by Jews who fled Luxembourg in the Nazi period led by Rabbi Dr. Robert Serebrenik, chief Rabbi of Luxembourg. Rabbi Serebrenik and his congregation gave their new synagogue the name Ramath Orah (Hebrew for 'mountain of light', i. e. 'Luxembourg').
Еврейлерге қарсылық
Еуропаның көптеген елдерімен, оның ішінде Люксембургтің жақын көршілерімен салыстырғанда, Люксембургте антисемиттік мінез-құлық пен көзқарас өте төмен деңгейде. 2002 жылдың бірінші жартысында Ұлы Герцогтікте антисемиттік шабуылдар туралы ешқандай хабар болған жоқ. Сондай-ақ, еврейлерге қарсы жеккөрушілік пен тілдік агрессия туралы естімеген нәрсе бар. Люксембургте антисемиттік саяси партиялар жоқ. 1980 жылдардың аяғы мен 1990 жылдардың басында оңшыл және ашық ксенофобикалық саяси партия - Ұлттық қозғалыс сайлауда орташа табысқа жетті. Нео-нацистерге қызығушылық танытқан және этникалық және діни азшылықтарға қарсылық білдіргеніне қарамастан, оның риторикасының көпшілігі яһуди халқына емес, оңтүстік Еуропадан келген қонақ жұмысшыларға бағытталған. Ұлттық қозғалысы 1990-шы жылдардың ортасында құлдырап, оның орнын бірде-бір оңшыл ұйым алмастырмады.
Unlike many other countries in Europe, including some of Luxembourg's closest neighbours, there is a very low level of antisemitic behaviour and attitude in Luxembourg. In the first half of 2002, there were no reports of antisemitic attacks in the Grand Duchy. Hate speech and verbal aggression towards Jews are also almost unheard of. No antisemitic political parties exist in Luxembourg. In the late 1980s and early 1990s, the National Movement, a far right and openly xenophobic political party, achieved moderate success by the ballot box. Despite its attraction to neo Nazis and its opposition to ethnic and religious minorities, most of its rhetoric was aimed at guest workers from southern Europe, and not at the Jewish population. The National Movement folded in the mid 1990s, and no far right organisation has taken its place.