Кіріспе

Люксембургтегі еврейлердің тарихы 1200-жылдарға жатады. Люксембургте шамамен 1200 еврей бар, ал еврейлер Люксембургтегі ең ірі және маңызды діни және этникалық азшылық қауымдастықтардың бірі болып табылады. Иудаизм Люксембургтегі бесінші ірі діни ағым болып табылады, ол Рим католиктері, протестантизм, православие христиандығы және исламнан кейін. Абсолюттік көлем бойынша Люксембургтің қауымдастығы Еуропалық Одақтағы ең кішкентайлардың бірі; жалпы халық саны бойынша ол алтыншы орында тұр. Иудаизмді үкімет мемлекеттік мандат берілген негізгі діндердің бірі ретінде таниды және қолдайды (қараңыз: Люксембургтегі дін).

Тарих

Люксембургтегі еврей қауымының алғашқы жазбасы 1276 жылы жасалды, ал келесі елу жылда Трирден көшіп келу нәтижесінде халық саны өсті. Қара өлім кезінде еврейлер күнәнің құрбаны болды, оларды өлтірді немесе Люксембург қаласы мен Эхтернах қалаларынан қуып жіберді. Император Карл IV-тің араласуымен бірнеше адам қалды. Карл қайтыс болғаннан кейін жаңа император Венцлав Люксембургтің істеріне көп көңіл бөлмеді. 1391 жылы Люксембургтің еврей халқы император қорғанысынан айырылды. Алғашқы қуғын-сүргіннен кейін тыйым салу толық орындалмады, ал бірнеше еврей отбасылары 1405 жылдан бастап Люксембургке оралуға кірісті. 1478 жылы болған көтеріліс кезінде яһудилердің үйлері өртеліп кеткен. Тек екі отбасы ғана қалды, бірақ 1515 жылы олардың саны он беске жетті. 1530 жылы яһудилер тағы да жер аударылды. Бұл тыйым қатаң түрде орындалды, ал 18 ғасырдың аяғына дейін яһудилер Люксембургке қайтып келмеді. 1794 жылы Наполеон Австрияның Нидерландыны жаулап алғаннан кейін, яһудилерге Люксембургке қайта оралуға рұқсат берілді және қауым өркендеді. 1810 жылы еврей отбасыларының саны 20-ға жетті. 1823 жылы Люксембург қаласында алғашқы синагога ашылды, ал 1843 жылы Самуэль Хирш бірінші бас раввин болып тағайындалды. 1880 жылы Люксембургте 150 еврей отбасы болды, көбінесе Гутландта. Бірінші Ұлы синагога 1894 жылы Люксембург қаласында, ал Люксембургтегі алғашқы провинциялық синагога 1870 жылы Этельбрукте, екіншісі 1899 жылы Эхтернахта ашылды. 1927 жылы еврей қауымы 1171 адамға дейін өсті, олардың көпшілігі ресейлік қастандықтардан қашып кетті, ал Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде халық саны 4200-ге дейін өсті, бұл нацистік Германия мен Орталық Еуропадан келген 3200 босқындардың келуінен туындады.

Люксембург және Холокост

Люксембург Германияның 1940 жылы 10 мамырда басып кірген; жаулау алдында және оның барысында 50,000 люксембургтіктер елден қашып кетуге үлгерді, олардың арасында 1650 еврейлер болды, олар Франция мен Бельгияға қашып кетті. Ол үкіметте бірауыздан қабылданды және еврей қауымынан кешірім сұрады.

Люксембург еврейлері бүгінгі күні

Соғыстан кейін Люксембургтен қашып кеткен 1500-дей яһуди, көбісі саудагерлер, оралды. Қоғамдар Люксембургте, әсіресе Люксембург қаласында және Эш-сюр-Альзетте қайта құрылды. Екі қалада да мәжілісханалар салынды, ал елорданың Үлкен мәжілісханасын нацистер қиратты. ХХ ғасырдың екінші жартысында Люксембургтің еврей халқының саны біртіндеп азайып, отбасылар басқа елдерге көшіп кетті. Соңғы жылдары жақсы жұмыс жағдайларына қызығушылық танытқан жас еврейлердің, негізінен Франциядан, иммиграция толқыны еврей халқының азаюын біршама өтеді. Манхэттендегі (Нью-Йорк) Батыс 110-шы көшеде Люксембургтен нацистік кезеңде қашып келген яһудилер құрған, Люксембургтің бас раввині доктор Роберт Серебренник бастаған Рамат Ора атты белсенді қауым бар. Раввин Серебренник және оның қауымы жаңа мәжілісханаға Рамат Орах (иврит тілінде 'жарық тауы', яғни 'Люксембург') деген атау берді.

Еврейлерге қарсылық

Еуропаның көптеген елдерімен, оның ішінде Люксембургтің жақын көршілерімен салыстырғанда, Люксембургте антисемиттік мінез-құлық пен көзқарас өте төмен деңгейде. 2002 жылдың бірінші жартысында Ұлы Герцогтікте антисемиттік шабуылдар туралы ешқандай хабар болған жоқ. Сондай-ақ, еврейлерге қарсы жеккөрушілік пен тілдік агрессия туралы естімеген нәрсе бар. Люксембургте антисемиттік саяси партиялар жоқ. 1980 жылдардың аяғы мен 1990 жылдардың басында оңшыл және ашық ксенофобикалық саяси партия - Ұлттық қозғалыс сайлауда орташа табысқа жетті. Нео-нацистерге қызығушылық танытқан және этникалық және діни азшылықтарға қарсылық білдіргеніне қарамастан, оның риторикасының көпшілігі яһуди халқына емес, оңтүстік Еуропадан келген қонақ жұмысшыларға бағытталған. Ұлттық қозғалысы 1990-шы жылдардың ортасында құлдырап, оның орнын бірде-бір оңшыл ұйым алмастырмады.