Кіріспе

12 ғасырдағы ағылшын философы Джон Солсберилік (1110 жылдардың соңы – 25 қазан 1180), өзін Иоганн Парвус ("Жохан Кіші") деп сипаттаған, ағылшын жазушысы, философ, педагог, дипломат және Шартр епископы болған.

Ерте өмір және білім

Англияның Солсбери қаласында дүниеге келген ол, нормандар емес, ағылшын-саксон тегінен шыққан, демек, қарапайым отбасыдан таралған, білімімен мансапқа жеткен адам болды. Одан басқа, ол өзіне "ұсақ" немесе "кішкентай" деген мағына беретін Parvus деген лақап ат қойған, ал оның ерте өмірі туралы көп мәлімет белгілі емес. Өзінің айтуынша, шамамен 1136 жылы Францияға келіп, Парижде Петер Абелярдың басшылығымен тұрақты оқуды бастады, ол Монтагн Сент-Женевьевтегі әйгілі мектебін қысқа мерзімге қайта ашқан еді. Оның ұстаздар мен студенттер туралы айқын әңгімелері Париж университетінің алғашқы күндеріне құнды түсініктер береді. Абеляр Парижден кеткеннен кейін, Джон Альберик пен Мелун Робертінен сабақ алды. 1137 жылы Джон Шартрға барып, Вильгельм Конштан грамматика, ал Бернард Шартрдың шәкірті Ричард л'Эвектан риторика, логика және классиканы оқыды. Бернардтың оқытуы Платондық бағытымен және үлкен латын авторларын әдеби тұрғыдан зерттеуге баса назар аударуымен ерекшеленді. Соңғысының ықпалы Джон Солсберидің барлық еңбектерінде байқалады. 1140 жылы Джон теологияны оқу үшін Париждегі Гильберт де ла Порреге, содан кейін Роберт Пуллус пен Симон Пуассиге оралды, жас ақсүйектерге жетекшілік етіп өмір сүрді. 1148 жылы ол Троя епархиясындағы Мотьерс-ла-Селл аббаттығында досы Петер де Селлмен бірге тұрды. 1148 жылы Рим папасы Евгений III төрағалық еткен Реймс соборында болды. Сол жерде ол Клерволық Святой Бернард арқылы Теобальдқа таныстырылды, ол оның хатшысы болды. 1161 жылы Теобальд қайтыс болғаннан кейін, Джон оның орнын бастан кешірген Томас Беккеттің хатшысы болып қызмет етті, ол осы архиепископ пен оның тәуелсіздігіне қарсы тұрған II Генрих патша арасындағы ұзақ дауға белсенді қатысты, патша Джонды паптың өкілі деп қарады. Джонның хаттары Англиядағы конституциялық күрес туралы жарық береді. 1163 жылы Джон корольдің ықыласын жоғалтты, себебі себептері әлі де белгісіз, ол Францияға қайтып кетті. Келесі алты жылды ол досы Питер де Ла-Селлмен, қазір Реймстегі Сент-Ремигий аббатымен бірге өткізді. Онда ол "Historia Pontificalis" еңбегін жазды. 1170 жылы ол Бекеттің Англияға оралуын дайындау үшін жіберілген делегацияны басқарды. Джонның жазбалары 12 ғасырдың Батыс Еуропасының әдеби және ғылыми жағдайына түсінік беруде өте құнды. Ол университеттегі жаңа логика мен диалектикалық риториканы жақсы білгенімен, Джонның көзқарастары практикалық істерде білімі бар, номинализм мен реализмнің екі шетіне де қарсы тұратын, салауатты ақыл-ойы бар дамыған интеллектіні көрсетеді. Оның ілімі Цицеронның әдеби күмәндануына негізделген, ол оған шексіз құрметпен қарады және оның стиліне ұқсатуға тырысты. Білім берудің мақсаты тек зиялы емес, моральдық екендігі туралы оның пікірі Батыс өркениетінің негізгі білім беру доктриналарының біріне айналды. Білім берудің осы моральдық көрінісі оның алдында болған монастырь білімінің дәстүрімен және қайта өркендеу гуманизмінің дүниетанымында жаңадан пайда болған білім беру көрінісімен ортақ. Грек авторларын ол тікелей білмеген сияқты, аудармалары да аз болды, бірақ ол өз заманының ең жақсы латын тіліндегі жазушыларының бірі болды. Платонның "Тимейі" Халкидийдің латын нұсқасында оның замандастары мен алдыңғыларына белгілі болды, және ол Федон мен Меноның аудармаларына қол жеткізген болуы мүмкін. Аристотельдің "Органон" толық жинағы латын тілінде болды; ол, шын мәнінде, ортағасырлық жазушылардың алғашқысы, оған толық мәлімет болды. Ол "theatrum mundi" терминін алғаш рет қолданды, бұл түсінік кейінгі ғасырларда театрға әсер етті. "Поликратик" еңбегінің үшінші кітабының бірнеше тарауында ол "адамның жер бетіндегі өмірі - комедия, онда әркім өз рөлін ұмытып, басқаның рөлін ойнайды" деген ойды зерделейді.

Философиялық көзқарастар

Джон Солсбери Цицерондық көзқарас тұжырымын ұстанды. Осы көзқарас тұжырымын ұстанатындар бір нәрсені нақты дәлелдеуге болатынына, бірақ оған күмән келтіруге мүмкіндік бар екеніне сенді. Джон бұл сенімін «Поликратикус» және «Металогикон» еңбектерінде баса көрсетті. Цицеронның дүниетанымына сүйене отырып, Джон Солсбери өзінің кейбір әріптес ғалымдарының шектен тыс күмәндануынан алшақтады. Ол орташа күмәндану тұжырымын ұстанды. Бұл дүниетанымында білімді сенімді негіздеуге болатын үш бастау бар: Иман, ақыл және сезім. Бұл құрылым философтарға Құдайдың бар екендігіне немесе олардың заманында күмән тудырмау керек болған басқа да құрылымдарға күмән келтірмей, ойлануға және пікір алмасуға мүмкіндік берді. Джон Солсберидің өмірге қатысты көзқарастары оның басқа да тұжырымдарына әсер етті. Ол эпикурейлік философияны жек көріп, оны орташалыққа қайшы деп санады. Джон Эпикурдың ілімінде кейбір құндылықтарды тапты, бірақ оның сын-ескертпелері көбінесе эпикурейшілдерге бағытталған. Ол эпикурейшілдердің Эпикурдың бастапқы философиясын дұрыс ұстанбағанын және оны шексіз ләззат іздеу үшін пайдаланғанын сенді. Джон осы эпикурейлік философияның ізбасарларына нағыз бақытқа жете алмайтынын айтты. Джон Солсбери өздерін эпикурейшілер деп жарияламайтын эпикурейшілдерді де сынады. Бұл, ең алдымен, тек өз қалауларын қанағаттандырумен айналысатын, жеке мүддесін ғана ойлайтын адамдарға қатысты. Ежелгі философтардың Эпикурдың идеяларына қарсы шыққан еңбектеріне кең қол жеткізе алмағандықтан, Джон Солсбери өз тұжырымдамаларына өмірлік тәжірибесі мен байқауларының нәтижесінде келген болуы мүмкін. Сондықтан Джон тривиумды ынтамен қолдады, әлеуметтенуді философиялық ойды бөлісу және дамытудың маңызды аспектісі деп қарастырды, сонымен қатар оның денсаулыққа да пайдалы екенін айтты, және медициналық жүйеде жемқорлыққа алаңдады. Джон Солсбери медицина ғылымының маңыздылығына сенді, бірақ медицинамен айналысатын дәрігерлерді науқастарға көмектесуден гөрі жеке пайдаға көбірек мән бергені үшін сынады. Дәрігерлер тым көп зерттеуге сүйенгенде, жан мен денсаулықтың байланысы туралы болжамдар жасауды бастады, бұл Джонның пікірінше, тәжірибелік емес, себебі оны діни сенімге қайшы келіп тексеруге болмайды. Осыған байланысты Джон теориялық дәрігерлер аурудың табиғи, нақты себептерін жиі елемейтінін айтты. Ал, практикалық дәрігерлер өздерінің кемшіліктерін және зерттеу мүмкіндігін елемеуді таңдады, егер науқасы қайтыс болса, олар одан жақсырақ немесе басқаша ештеңе істей алмайтынын мәлімдеді. Джон оның орнына жаңа шындықтарды іздеу мен оларды қолдану арасында теңгерілік болу керектігін айтты. Дәрігерлердің екі түрі арасындағы айырмашылықтың күшеюіне байланысты Джон Солсбери олар медициналық терминологияны осылайша өзгертіп, клиенттер үшін оны түсініксіз ете бастағанын айтты. Джон дәрігерлердің зерттеу мен тәжірибе арасындағы теңгерілікті сақтауға көбірек мән беруі керектігін, сондай-ақ емдеу үшін «ережелер жинағы» деп аталатын қадамдар жиынтығын қолдану керектігін дәлелдеді: аурудың себебін анықтау, ауруды емдеуге назар аудару, содан кейін науқастың денсаулығын қалпына келтіру және болашақта аурулардың пайда болуын болдырмау үшін күтім жасау.

Шығармалық бейнелер

Джонның рөлін 1924 жылғы «Бекет» үнсіз фильмінде актер Алекс Г. Хантер сомдады, бұл фильм Альфред Лорд Теннисонның осы аттас пьесасы негізінде түсірілген.