Кіріспе

Армяндық собор (, Surb Amenap′rkich mayr tachar), әдетте Газанчецоц деп аталады, - Армян Апостолдық соборы, Азербайжанның Шуша қаласында орналасқан. Армян Апостолдық шіркеуінің Арцах епархиясының кафедрасы. Газанчецоц әлемдегі ең үлкен армян шіркеулерінің бірі. Шуша мен Қарабақ аймағының және әрмендік мәдени және діни бірегейлігінің көрнекті жері, ол Арцах Республикасы мәдени және тарихи ескерткіші ретінде саналады. 1868-1887 жылдар аралығында салынған собор 1888 жылы бағышталды. 1920 жылы наурыз айында қаладағы армяндардың қырғынға ұшырауы кезінде және олардың жартысын азербайжандықтар қирату кезінде зақымдалған және ондаған жылдар бойы Кеңес дәуірінде құлдырап кеткен. Бірінші Таулы Қарабақ соғысы кезінде Әзербайжан соборды жүздеген зымыран сақтау үшін қару қоймасы ретінде қолданды. Собор бірінші соғыстан кейін жан-жақты қалпына келтіріліп, 1998 жылы қайта ашылды. 2020 жылғы соғыс кезінде ол Әзербайжанның шабуылдарынан зақымдалды. Әзірбайжанда собор "Газанчи" деп аталады және билік көбінесе оның армяндық мұрасын жоққа шығарып, оны "христиандық" деп атайды немесе оны "орыс православие" ғимараты деп жалған белгілейді. Әзірбайжанның "жаңарту" туралы мәлімдемесі, оның ішінде қазірге дейін шоқ тәрізді шатырдың алынып тасталуы, әр түрлі органдар тарапынан сынға және алаңдаушылыққа ұшырады. Ресей империясы дереккөздеріне сәйкес, 1886 жылы қалада әрмендер (57%) және татарлар (кейіннен әзербайжандар деп аталды; 43%) аралас 27 000 адам тұратын. Қазіргі собордың ең көне бөлімі - қоңырау мұнарасы 1858 жылы салынған және оны Хандамирианттар отбасы қаржыландырған. Ғимараттың құрылысы 1868 жылы басталып, 1887 жылы аяқталды. Оның атауы Нахчыванның Газанчи (қазіргі Қазанчи) ауылынан шыққан, онда Хандамиранттар отбасы пайда болған. Сонымен қатар, шіркеу орналасқан аудан да осы атпен белгілі болды (Ղազանչեցոց թաղ, Ghazanchetsots t′agh), өйткені оны Газанчиден көшіп келгендердің ұрпақтары мекендеді. Ғимараттың дизайнері - Симон Тер Хакобиан. Қасиетті шіркеу 1888 жылы 20 қыркүйекте оңтүстік порталдың жоғарғы бөлігіндегі жазуға сәйкес құттықталды. Жазуы:

1920 жылғы қырғын және құлдырау

1920 жылы наурыз айында Шушаның әрмен халқының басым бөлігі қырғынға ұшырады немесе қуылды. Собор зақымдалып, біртіндеп құлдырап кетті. 1930 жылы аймақ Кеңес өкіметіне кіргеннен кейін, мемлекеттік атеистік саясаттың салдарынан жабылып қалды.

Бірінші Қарабақ соғысы

1988 жылы ақпанда Таулы Қарабақ қақтығысы басталғаннан кейін Шушаның армян азшылығы қаладан қуылды. Соборды Әзірбайжан қару қоймасына айналдырды. Армениялық саяси сарапшы Левон Мелик Шахназарянның айтуынша, собор 1988-1991 жылдар аралығында үш рет автокөлік дөңгелектерімен өртеліп кеткен. Әзірбайжандықтар 1989 жылы қоңырау шалу мұнарасындағы періштелердің тас мүсіндерін бұзған. Олар қола қоңырауды сатып жіберген, кейін Украинаның Донецк қаласындағы базардан табылған, оны армяндық офицер үш миллион рубльге сатып алып, Арменияға қайтарып берген. Арменияның Шуши қаласын басып алуына дейін, азербайжандықтар соборды армяндықтардың ықтимал бомбалауынан қауіпсіз деп, жүздеген BM 21 Grad зымырандарын сақтап қалды. Шуша бірнеше ай бойы "Град" зымыранға түсіру қондырғыларымен Қарабақтың ең ірі қаласы Степанкертті бомбалау үшін база ретінде пайдаланылды. Армян еріктілері, соның ішінде белгілі белсенді Игорь Мурадян, қала басып алынғаннан кейін дереу шіркеуден артиллерия мен ракета снарядтарының ағаш қораптарын алып шықты. Армения әскерлері зақымдалған күмбездің үстіне Арменияның туын көтеріп қойды. Мелик Шахназарян жазғандай, қаланы басып алған кезде "көптеген керемет ғимараттардың тек тас сүйектері ғана қалған еді". Реставрациялау жұмыстарын Володя Бабаян жүргізді және негізінен Нью-Джерсидегі армян евангелистік игілік жасаушы Андреас Рубиан 110 000 доллар ұсынды. Арменияның әртүрлі диаспоралық қауымдастықтары мен бай адамдар он мыңдаған доллар қаржы бөлді. Тазалау мен жиһазландыру жұмыстары 1998 жылдың мамырында аяқталды. Собор 1998 жылы 18 маусымда Арцах епархиясының жетекшісі архиепископ Паргев Мартиросянның тәубе күні қайтадан құттықталды. Қайта қалпына келтірілген собордағы алғашқы құдайлық литургия 19 шілдеде Таулы Қарабақ президенті Аркадий Гукасян мен Арменияның лауазымды адамдарының қатысуымен өтті. Архиепископ Себух Чулджиан денсаулығына байланысты қатыса алмаған Католикос Карекин І-нің хатын оқыды. Юлия Антонянның айтуынша, оның қайта құрылуы "әрмен мәдени мұрасын қалпына келтіруге бағытталған мәдени процесс ретінде, әрмен ұлтының рухани және физикалық "қайта туылуына" бағытталған" және Шушидің қайта туылуын білдіреді. Ол қазір "жойғаншақ қаладан биіктей тұр", - деп жазды де Ваал 2003 жылы жарық көрген "Қара бақ" атты кітабында. 2009 жылы Дэниел Бардсли собордың қазір "қаладағы таза ғимараттардың бірі" екенін жазды. 2008 жылдың 16 қазанында Таулы Қарабахта Ресейде тұратын Қарабақтан келген кәсіпкер Левон Айрапетян (բարերար) демеушілігімен жаппай үйлену тойы өтті. Сол күні 700-ге жуық жұп үйленді, олардың 500-і Газанчецоцта, ал 200-і Гандзасар монастырында. 2016 жылдың 14 сәуірінде Бүкіл армяндардың католикосы Карекин ІІ және Киликияның Киелі Тағайындағы Католикос Арам І Таулы Қарабақтың тыныштығы мен қауіпсіздігі үшін дұға айтты. Бұл 1994 жылғы атысты тоқтатудан бастап 2020 жылғы Таулы Қарабақ қақтығысына дейін ең қасіретке ұшыраған Армения мен Әзірбайжан күштерінің арасындағы қақтығыстардан бірнеше күн өткеннен кейін болды. 2017 жылдың 6 сәуірінде System of a Down рок-тобының жетекші әншісі Серж Танкян соборда әрмен тілінде "Ием, рақым ете гөр" (Ter voghormia) атты христиандық литургиялық дұғасын орындады.

Сәулет

Собордың шіркеуі төрт апсидті күмбезді базилика болып табылады. Ол ұзын және кең. Биіктігі - 714 м. Бұл - ең үлкен әрмен шіркеулерінің бірі. Ғимараттың батыстан, оңтүстіктен және солтүстіктен үш бірдей кіреберісі бар. Порталдар мен терезелерде әшекейлі рельефтер бар. Ғимараттың қабат жоспары Арменияның ана шіркеуі - Ечмиадзин соборының үлгісі. Өзін-өзі ұстайтын қоңырау мұнарасы үш қабатты (деңгейлі) және екі қоңырау бар, олардың ішіндегі үлкені 1857 жылы Ресейдегі Тула қаласында құйылған. Оның бірінші қабатының үстінде керней тартқан төрт періште тұр.

Маңыздылығы

Собор Гандзасар монастырымен бірге Арцах / Қарабақ армяндарының тарихы мен жеке басын білдіреді. Романшы Зори Балаян бұл сөздің Қарабақ қозғалысының пайда болуы кезінде жиі айтылатынын атап өтті. Бұл армяндар үшін қаланың азат етілуінің символына айналды және Армения мен диаспорадан келген армяндар үшін парыз жері болды. Католикос Карекин II 2016 жылы собордағы құлшылық кезінде соборды Арцахтың армян азаттық қозғалысының символы деп атады. Сонымен қатар, бұл қаланың 19 ғасырдағы және 20 ғасырдың басындағы діни мәдени қайта өркендеуінің қалдығы ретінде қарастырылады. Көптеген қолжазбалар соборда сақталған, ең көнесі 1612 жылы жазылған. Сондай-ақ, соборда Григорий Ағартушының немересі Григорийдің оң қолы сақталған.

Мұралық атау

Собор Арцах Республикасы мен Әзірбайжан Республикасының мәдени және тарихи ескерткіштерінің тізіміне енгізілген. 2001 жылы Шуша мемлекеттік тарихи және сәулет қорығы, оның ішінде Газанчецоц соборы,