Кіріспе

1920 жылдан кейін заңсыз орыс православиелік қауымдар Катакомб шіркеуі (Катакомбная церковь) - бұл 1920 жылдан бастап әр түрлі себептермен заңсыз позицияға көшкен орыс православиелік дін қызметкерлерінің, дін адамдарының, қауымдардың, монастырлардың, бауырластардың және т.б. өкілдерін білдіретін ұжымдық атау. Тар мағынада "катакомбалық шіркеу" термині тек заңсыз қауымдарды ғана емес, 1927 жылдан кейін патриархтық локум-тененнің метрополиті Сергий (Страгородский) бағыныстылығын қабылдамаған және антисоветтік ұстанымдарды қабылдаған қауымдарды білдіреді. Салқын соғыс кезінде РОКОР терминді соңғы мағынада, алдымен орыс диаспорасында, содан кейін КСРО-да заңсыз әдебиеттерді жіберіп танымал етті. "Нағыз православие шіркеуі" деген сөз "катакомба шіркеуі" деген осы соңғы, тар мағынаның синонимі болып табылады. Тарихшы Шкаровский Михаил Витальевич " шіркеудің катакомбалық болуы оның ымыраға келмеушілігін білдірмейді. Бұл термин барлық ресми емес және соған байланысты мемлекет бақылайтын шіркеудің қызметін қамтиды". Ұйымдастыру жағынан Катакомбалар шіркеуінің қауымдары әдетте өзара байланыста болған жоқ.

Шығу тегі

1925 жылдың сәуір айында орыс православие шіркеуінің басшысы патриарх Тихон қайтыс болғаннан кейін, шіркеу мүшелері арасында алауыздық туды. Тихонның орнын басатын адамдарды азаматтық билік тұтқындады. Митрополит Сергий Мәскеу патриархатының патриархтық орнын атқарушысы болды. Сергий Митрополит Сергийдің декларациясын шығарды [ru] Ресей Православ шіркеуінің барлық мүшелерін Кеңес үкіметіне адал болуға шақырады. Бұл мәлімдеме иереттік, діни қызметкерлер мен дін адамдарының арасында жікке бөлінудің тууына себепші болды. Сергийдің декларациясына қарсылық оның саяси жеңілдіктеріне ғана емес, сонымен қатар каноникалық және теологиялық келіспеушіліктерге негізделген.

Терминология

"Катакомбалар" сөзін 20 ғасырдағы ресейлік шындықты сипаттау үшін ең ерте кездескен құжат 1923 жылы Петроградтан митрополит Евлогийге (Георгиевскийге) жазылған абыстай Афанасияның (Громеко) хаттарында кездеседі. Монахиняларды қайта жаңғыртушылар шіркеу ғимаратынан қуып шыққаннан кейін қауым тараған жоқ, бірақ жеке үйде монастырь ретінде өмір сүруін жалғастырды. Афанасияның төрт хатының екеуінде "маған арналған катакомбалар" және "маған арналған құпия катакомбалар шіркеуі" деген сөздер бірнеше рет кездеседі. Контекстен оның үй шіркеуін осылай атағанын көруге болады, оның "катакомбалары" ресми түрде жұмыс істейтін қайта құрушылар шіркеуімен қарама-қарсы. "Катакомба шіркеуі" термині 1944 жылы Батыс Еуропаға қашып кеткен Иосифтік қозғалыстың қайраткері Андреевский Иван Михайловичтің еңбектерінде белсенді қолданыла бастады. Оның еңбектерінің әсерінен бұл термин эмигрант мерзімді басылымдарда кеңінен таралды. Ресейлік эмиграцияның екінші толқынының басқа эмигранттары "катакомбалық шіркеу" деген сөздің мүлдем шетелдік сипатын атап өтті. Ресейден тыс Орыс Православ шіркеуінің (РПЦО) авторларының еңбектерінде катакомбалық шіркеудің типтік бейнесі қалыптасты: Мәскеу Патриархатының басшылығына шіркеулік және саяси қарсылық, кеңес заңнамасы тұрғысынан заңсыздық және оның мүшелерінің кеңеске қарсы тұрақты сезімдері. Мұндай "катакомбинисттер" режимге қарсы адал күрескер ретінде танылды. Осылайша "катакомбалық шіркеу" сөзі ROCOR-тің идеологиялық полемикасының құралы болды. РОКОР идеологтарының пікірінше, КСРО-дағы Москов Патриархатына қарсылық білдірген құдіретті жер асты шіркеуі ресми иерархияның заңды еместігін дәлелдеді. 1971 жылы 14 қыркүйекте РОКОР епископтар кеңесі ресми түрде резолюция қабылдады, бұл РОКОР "Катакомба шіркеуімен", бірақ Мәскеу патриархатымен емес, қауымдастықта екенін білдірді. Бұл ұстанымды КСРО-дағы шіркеу өмірін тікелей білетін адамдар сынға алды. КСРО-дан қашып, 6 жыл кеңес лагерьлерінде қызмет еткен архиерей Виноградов Василий Петрович (священнослужитель) РОКОР-ды басқарған митрополит Анастасий (Грибановский) мен оған бағынышты иерархтар Ресейде болған көптеген катакомбалар шіркеуінің аңызында өмір сүргісі келгенін және оларды арман-ұйғарым деп санағанын атап өтті. КСРО-дан қашқан Наталья Китер 1941 жылға дейін Лениногорсктегі шіркеу өмірі мен жер асты православиелік бауырластықтардың белсенді қатысушысы болды. Ол митрополит Анастасийге православиелік Ресейдің Мәскеу патриархатының дінбасылары арасындағы аскеттер мен шейіт туралы мақалаларын бұрмалап жатқанына шағымданды. Ол православиелік Ресейдің өз мақалаларын өзгертіп, Мәскеу патриархатының мүшелері Мәскеу патриархатын қабылдамайтын катакомбашылар екенін айтты. Оның наразылығына "Орыс православиеінің" редакциялық кеңесі: "Ақиқат Америкадағы шіркеу үшін өте зиянды" деп жауап берді. 1974 жылы КСРО-дан жер аударылған Александр Солженицын РПЦК ұйымдастырған Ресей Православ шіркеуінің 3-ші Бүкіл диаспоралық кеңесіне қатысушыларға ашық хат жолдады, онда ол басқалармен бірге "күнәсіз, бірақ денесіз катакомба" (о сколь безгрешной, столь и бестелесной катакомбе) бар екендігі туралы "құдайшыл арманды" сынға алды. Ол сондай-ақ, Катакомбадағы шіркеу орыс диаспорасының көзінде "нағыз орыс православиелік адамдарының" орнын алмастыруға тиіс емес екенін айтты. Солженицынның айтуынша, Катакомбадағы шіркеу шындыққа қарағанда, көбірек аңыз болып табылады, ал құпия қауымдар жұмыс істейтін шіркеулердің жоқтығынан пайда болды. Ол атеистік диктатураның әлсіреуі мен шіркеулердің ашылуынан кейін жасырын приходтар мәселесі іс жүзінде жоғалып кеткенін және Шығыс православиелік мәсіхшілердің көпшілігі, оның ішінде бұрынғы Катакомба шіркеуінің мүшелері, Мәскеу патриархатының ресми шіркеулерін пайдаланғанын айтады. Александр Солженицынның апелляциясы қызу пікірталасқа әкеліп, дауласқандардың қарама-қарсы ұстанымдарын әшкереледі. Кейбіреулер Катакомбадағы шіркеудің бар екенін мүлдем жоққа шығарды, ал басқалары керісінше дәлелдеуге тырысты және осылайша өздерінің позициясын дәлелдеуге тырысты, бұл КСРО-дағы ресми шіркеуге (Мәскеу патриархатына) тиісті құрметпен үйлеспейтін. Солженицынның пікірін РОКОР басшылығы көңілінен шығарған жоқ. 1975 жылы РОКОР-дың бірінші иерархы митрополит Филарет (Вознесенский) Солженицынға тек діни қызметкерлер ғана емес, сонымен қатар епископтар да Катакомба шіркеуінің құрамына...