Кіріспе

Күн шықпастан бұрын жұлдыздардың көтерілуі – жыл сайын жұлдыз немесе планета күн шығар алдында, күн шығыс горизонтінің үстінде көріне бастағанда (соның салдарынан "таң жұлдызы" деп аталады) Жердің Күнді айналып толық орбитасын аяқтағаннан кейін болады. Тарихи тұрғыдан алғанда, мұндай көтерілістердің ең маңыздысы – Сириус, ол ежелгі египеттік күнтізбенің және астрономиялық дамудың маңызды бір бөлігі болды. Плеядалардың көтерілуі ежелгі гректердің теңіз саяхаты маусымының басталуын хабарлады, олар аспандық навигацияны пайдаланды, сондай-ақ егіншілік маусымын (Гесиодтың "Еңбектері мен күндері" еңбегінде дәлелденген). Гелиакты көтерілу – бұл көтерілу мен батудың көптеген түрлерінің бірі, көбінесе олар аспандағы объектілердің таңертеңгі және кешкі көтерілулері мен батуларына жіктеледі. Кешкі және таңертеңгі кульминация арасында жарты жылдық айырма бар, ал кешкі және таңертеңгі көтерілулер мен батулар тек экваторда жарты жылдық аралықта болады.

Себептері мен маңызы

Жұлдыздарға қатысты Күн күн сайын шамамен бір градусқа шығысқа қарай эклиптика деп аталатын жолмен қозғалып бара жатқандай көрінеді, себебі кез келген толық айналымда 360 градус бар, ал Жердің Күнді бір рет айналуы шамамен 365 күнге созады. Эклиптика белдеуіндегі кез келген "алыс" жұлдыз жылдың жартысында ғана түнде көрінеді, ол уақытта көкжиектің астында қалады. Жылдың қалған жартысында ол көкжиектен жоғары көрінеді, бірақ күндізгі сәуле тым жарқын болғандықтан көрінбейді. Жұлдыздың гелиактық көтерілуі Жер орбитасында, таңертеңгілікте жұлдыз шығыс көкжиекте пайда болатын нүктеге жеткенде болады. Гелиактық көтерілгеннен кейін әрбір күні жұлдыз сәл ертерек көтеріледі және күннің жарығы оны басып тастамас бұрын ұзақ уақыт бойы көрінеді. Келесі күндері жұлдыз Күнге қатысты батысқа қарай (күнде шамамен бір градус) жылжи береді, соңғы күні күн шыққанда аспанда көрінбейді, себебі ол батыс көкжиектің астына батып кеткен болады. Бұл акроникалық бату деп аталады. Сол жұлдыз бұрынғы гелиактық көтерілуінен шамамен бір жыл өткен соң таңертең шығыс аспанында қайта пайда болады. Эклиптикаға жақын жұлдыздар үшін, осьтік прецессияға байланысты күн және сидерикалық жылдар арасындағы шағын айырмашылық олардың гелиактық көтерілуінің шамамен бір сидерикалық жылдан (шамамен 365,2564 күн) кейін қайталануына себеп болады, бірақ бұл оның өзіндік қозғалысына байланысты. Эклиптикадан алыс жұлдыздар үшін кезең сәл өзгеше және баяу өзгереді, бірақ кез келген жағдайда гелиактық көтерілу шамамен 26 000 жылда, күн мен түн теңдігінің прецессиясына байланысты зодиак арқылы толық жолды өтеді. Гелиактық көтерілу объектіні бақылауға байланысты болғандықтан, оның нақты уақыты ауа райына байланысты өзгеруі мүмкін. Гелиактық құбылыстар және тарих бойында олардың қолданылуы археоастрономияда маңызды анықтамалық нүктелерге айналды.

Сүрполярлық жұлдыздарға қолданылмайды

Кейбір жұлдыздар, экваторлық ендіктерден тыс қарағанда, көтерілмей де, батпай да қалуы мүмкін. Бұлар – аспанда әрдайым немесе ешқашан көрінбейтін циркумполярлы жұлдыздар. Мысалы, Солтүстік жұлдызы (Поляр жұлдызы) Австралияда көрінбейді, ал Оңтүстік крест Еуропада көрінбейді, себебі олар тиісті горизонттың төменінде қалып қояды. "Циркумполярлы" термині шартты түрде қолданылады, өйткені Қатерлі ісік тропигі мен экватор арасында Оңтүстік полюстік шоқжұлдыздар жыл бойы қысқа мерзімге көріне алады (осылайша "гелиактық" көтерілу және "космикалық" бату) және кері тропикке қатысты басқа полюстік шоқжұлдыздарға да осы қағида қолданылады.

Тарих

Күннің шығып, батылатын жұлдыздары бар шоқжұлдыздар ертедегі күнтізбелерге немесе зодиактарға қосылған. Сумерліктер, вавилондықтар, мысырлықтар және гректер әртүрлі жұлдыздардың гелиакты көтерілуін егін шаруашылығының уақытын белгілеу үшін пайдаланған. Эклиптикадан шамамен 40° қашықтықта орналасқандықтан, ежелгі Египеттегі жарқын Сириус жұлдызының гелиакты көтерілуі дәл бір жұлдыздық жыл ішінде емес, "Сотик жылы" деп аталатын мерзімде орын алған ("Сотис" – Сириус жұлдызының атауы). Сотик жылы 365,25 күндік Юлиан жылынан бір минутқа ұзақ болған. Цивилизация дамығаннан бері бұл Каирде Юлиан күнтізбесі бойынша шамамен 19 шілдеде орын алады. Дәл күні ендікке байланысты өзгереді, сондықтан Сириус қайтып оралуы Жерорта теңізі жағалауында Асваннан 8–10 күнге кешірек байқалады. Ресми бақылаулар Каир маңындағы Гелиополис немесе Мемфисте, Асван маңындағы Фивада және Элефантинада жүргізілген. Көтерілулер мен батулар сонымен қатар көзге көрінетін (жоғарыда талқыланған) және нақты немесе шынайы көтерілулер мен батулар деп екіге бөлінеді.