Кіріспе

Қадизаделис (Қадизадали) - Осман империясындағы XVII ғасырдағы пуритандық реформаторлық діни ағым. Қадизаде мен оның ізбасарлары суфизм мен халық діндеріне қарсы болды. Олар Қадизаданың "исламдық емес жаңалықтар" деп санаған көптеген Османдық тәжірибелерді айыптап, "бірінші / жетінші ғасырдағы алғашқы мұсылман ұрпағының сенімдері мен іс-әрекеттерін қайта жаңғыртуды" ("жақсылықты бұрып, жамандықтан тыйым салу") қызу қолдады. Қадизада Мехмедтің құлшынысты және қызу сөздері көптеген ізбасарларын өзінің ісіне қосылуға және Осман империясының ішіндегі барлық жемқорлықтан арылуға талпындырды. Бұл қозғалыстың басшылары Бағдадтың ірі мешіттерінде уағыздаушылар ретінде ресми лауазымдарды атқарды және "Осман мемлекетінің ішкі аппаратынан қолдаумен халықтық ізбасарларды біріктірді". 1630 - 1680 жылдар аралығында қадизаделилер мен олардың қарсыластары арасында көптеген қақтығыстар болды. Қозғалыс алға жылжыған сайын, белсенділер "артуымен зорлық-зомбылыққа" ұшырады және Кадизаделилер "діндерінің қарама-қайшылығын бұзғандарды жазалау үшін мешіттерге, текелерге және Османдық кофеханаларға кіргені" белгілі болды. Ол өз кезегінде империяның астанасы Стамбулға жолға шығады. Ол Стамбулда мешіт уағыздаушысы ретінде "насихаттау мен ескерту жолы" арқылы мансапқа кірісті, керісінше, ол ақырында Балыкесирдегі нұсқауларының пұддық ілімдерін елемеді. Қадизаделер мен суфилердің бір-бірімен татуласа алмайтыны анық болды, өйткені Біргили Мехмед өзінің қалыптасу жылдарында суфилік орденмен қарым-қатынас орнатуға тырысқан. "Біргили сияқты, бастапқыда жақын болса да, Кадизадедің мінезі мен діни көзқарасы суфизмге сәйкес келмейтіндігі анықталды". Көп ұзамай ол бұрынғы ісіне қайта оралды. Ол уағыздаушы ретінде "насихаттау мен ескерту" әдісін қолданады.

Кадизаде идеологиясы

Қадизаде өзінің уағыздарында "Ая Софияның ұлы шәкірті ретінде "фундаменталистік" этиканы, Исламды Мұхаммед пайғамбардың Медина дәуірінен бері жинақталған наным-сенімдер мен тәжірибелерден арылтуды көздейтін ілімдік ұстанымдарды таратуды қолданды". Сонымен қатар, Кадизаделилер діни міндеттерге қатысты әрбір сенуші Құранның "жақсылық жасауға бұйырып, жамандықтан тыюға" қатысты заңына сәйкес болуға міндетті деп мәлімдеді.

Кадизадели сын-пікірлері

Кадизаделилер Осман шығыстарына, әсіресе әскери шығыстарға наразылық білдірді, олар қоғамның өзін қаржылық және моральдық тұрғыдан банкротқа ұшыратады деп санайды. Қадизаделилер "қофені, темекі, опиум және басқа да есірткілерді" қолданған деп дәлелдеді. Қадизаделилер жұма уағыздарында, білімді келісімдер мен қоғамдық қарсылықтарда өз пікірлерін білдіріп, суфилік қозғалысқа қарсы болды. Қас-дәулеттердегі арамзалықтар да қадизаделилердің қатты сезінетін тағы бір мәселесі болды және ол "басқалар" үшін исламның беделін әлсіретті деп санады. Кадизаделилер суфилердің исламнан ауытқушылыққа ұшырағанын және сол себепті Осман қоғамында олардың орны жоқ деп санайды. Алайда "суфилердің жағын суфи емес сахабалар қорғады. Ал Кадизаделис-ке өте тар басшылық басшылықты басшылықты басқарушы шәкірттер, яғни патшалықтың басты улемасы, сирек кездестірді". Алайда, Мехмед "суфилер мен олардың іс-әрекеттерін қатты ұнатпады; ол Кадизаделидің сақшылығы оның тәртіп туралы көзқарасына қауіп төндіретінін сезінді". Копрулу Мехмед тез әрекет етіп, басты мүшелерін тұтқындап, Кипрге айдады". Бұл - Кадизаделилер үшін үлкен шығын, олар өздерінің қоғамдық дауысын жоғалтып алды және сол сәтте олар бірте-бірте көлеңкеге түсіп кетті.

Кадизаде қайта пайда болды

Алайда көп ұзамай қадизаделилер Бистам Ван (яғни Ваннан) түрінде дауысын қайта алды. Алайда бұл жолы Қадизадели қозғалысының күші бұрынғыдай күшті болмады. Венаға қарсы жеңілгеннен кейін Вани өз лауазымынан алынып тасталды және 1685 жылы қайтыс болғанға дейін қуылды.

Қорытынды

Кадизаделилер өздерінің күш-жігерін іске асыруға қол жеткізе алмады; дегенмен олардың науқаны Осман қоғамындағы діни құрылымның арасындағы бөлінуді атап өтті. Қадизадели мұрасы бір ұрпақтан екінші ұрпаққа дейін ғалым Біргивидің жетелеуімен бастаған көшбасшылармен терең байланысты. Кадизаданың Осман империясының шетіндегі діни алға басуы антиэлистік қозғалысты күшейтті. Ақырында, діннің басты улемасы суфи теологиясын қолдауды жалғастырды. Көптеген академиктер мен ғалымдар Кадизаделилерді өзімшіл және екі жүзді деп есептейді; өйткені олардың сын-пікірлерінің көпшілігі олардың қоғамның шетінде болғанына және әлеуметтік тәртіптің қалған бөлігінен шеттетілгенін сезінуіне негізделген. Ғалымдар Осман империясының ішінде мүмкіндіктер мен билік орындарынан бөлінгендіктен, Кадизаделилер өздерінің позициясын қабылдады және осылайша реформаторлар ретінде емес, қоздырғыштар ретінде танылды.