Кіріспе

Османлы сұлтанының гаремі Осман империясының императорлық гаремі - Османлы сұлтанының харемі. Ол әйелдер, қызметшілер (қызметші қыздар мен евнуктер), әйел туыстары мен сұлтандардың кәнизактарынан тұрады. Бұл мекеме Османдық сотының ішінде маңызды әлеуметтік функция атқарды және Османдық істерінде, әсіресе әйелдер сұлтанат ретінде белгілі ұзақ кезең ішінде (1533 - 1656 жылдар аралығында) едәуір саяси билік жүргізді. Тарихшылар солтанға әр түрлі этникалық немесе діни ортадан шыққан гарем мүшелері жиі ықпал етіп, Осман империясының жаулап алу соғыстарының географиясына әсер еткенін айтады. Сондай-ақ, бұл сөздің "көкжай" деген мағынаға ие екендігі анықталды, бұл харамның қауымдық және құрметті аспектісін көрсетеді.

Харем әлеуметтік және саяси мекеме ретінде

Сұлтан сарайда біршама аз тұрып қалғандықтан, оның отбасы мүшелері, бұған дейін провинциялық астаналар арасында шашырап кеткен, ақыр соңында мемлекеттік міндеттерінен босатылып, императорлық астанаға жиналды. Осман әулетінің мүшелерінің XVI ғасырда Топкапи сарайындағы гаремге ресми көшірілуі әкрен-әкрен империялық гаремді жақсы ұйымдастырылған, иерархиялық және институционалды әлеуметтік және саяси құрылымға, қатаң хаттамалар мен жаттығуларға айналдырды. XVI ғасырдың соңында патша отбасының ешбір мүшесі, еркек не әйел, солтанның өзінен басқа, астанадан шықпады. Балалары да, аналары да сарайдың ішкі әлемінде тұрақты тұрып жатты. Бұл институт түрік қоғамына араб халифатының ықпалымен ислам дінін қабылдауымен бірге енгізілген. Әйелдердің мойынсұнуын қамтамасыз ету үшін олардың көбі сатып алынып, құлдыққа алынды. Алайда харемнің барлық мүшелері құл болған жоқ. Негізгі әйелдер, әсіресе жеке және династиялық одақтарды нығайту үшін некеге тұрған әйелдер, еркін әйелдер болды. Бұл ереже емес, ерекше жағдай. Императорлық гарем сол сұлтанның ер қызметшілерінің үйіне ұқсас мекеме ретінде қызмет етті. Әйелдер еркек пажаларға берілетін біліммен шамамен тең білім алды. Олар білім алғаннан кейін, бір-бірімен некелесіп, патша сарайындағы "оқуларын бітіріп", империяның провинцияларында әкімшілік лауазымдарға орналасатын. Харемде әйелдер арасындағы отбасылық қарым-қатынасқа негізделген айқын иерархиялық құрылым болды. Бұл отбасы тек қаннан туысқандар ғана емес, бүкіл патшалық әулетке кірді, олардың басым көпшілігі құлдардан құралған. Императорлық гаремнің XVI ғасырдан бастап дамуына үлес қосу, гаремнің ұйымдық құрылымы ешқашан тұрақты болмаған және сарайдағы қызметшілердің саны мен рөлі үнемі өзгеріп отыратын болса да, гаремнің ішінде институционалдық сабақтастық пен өзгермейтін қатаң иерархияның күшті сезімі болған. Валид сұлтан, сұлтанның анасы, гаремнің үстінен билік жүргізді және бұл билік кейде қоғамға да қатысты. Ол императорлық биліктің қамқоршысы болды және ұлының билігін және әулеттің жалғасын нығайту үшін жұмыс істеді. Ол әйелдер иерархиясының жоғарғы сатысында тұрған. Келесі кезекте солтанның қыздары болды. Бұл қыздар атақты және танымал болуда өздерінің аталарына теңестірілетін. Олар сондай-ақ, олардың некелері империяға саяси одақтарды қамтамасыз еткен. Бұл әйелдер бүкіл империяда танымал болған, әрі олардың беделін жоғары ұстаған. Нәтижесінде, гаремдегі әйелдердің аз бөлігі ғана сұлтанмен жыныстық қатынасқа түседі, өйткені олардың көпшілігі Османдық саяси элитаның мүшелерімен некеге тұру немесе сұлтанға қызмет етуді жалғастыруға тиіс еді. Харем ішінде валид сұлтандар мен сұлтандардың сүйікті кәнизактары немесе кәнизактары сарай мен сыртқы әлем арасындағы көпір жасап, өздеріне немесе ұлдарына фракциялық қолдау жасай алды. Гарем саясаты аналық мұраларды құру және гарем қабырғаларынан тыс үлкен Осман әлемінен одақтар мен қолдау табудың жолдарын табумен байланысты.

Харем бөлмелері

Императорлық гарем Топкапи сарайындағы сұлтанның жеке пәтерлерінің үлкен бөліктерінің бірін иеленді, ол 400-ден астам бөлмені қамтыды. Харем 1530-жылдардың басында Топкапиге көшірілді. 1853 жылдан кейін Долмабахчедегі жаңа император сарайында да сондай сәнді гарем кварталы орналасқан. Император сарайының құрылымы "әміршінің резиденциясының империяның орталық аренасы екендігін және сол аренада патшаға кірудің қиындығын" білдіру үшін жасалды.

Топкапи сарайының сәулет құрылымы

Топкапи сарайындағы гаремнің стратегиялық орналасуы мен сәулет дизайны гаремнің сарайдағы жаңа ықпалы мен күшіндегі маңызды өзгерістерді көрсетті. Бұрынғы сарайларда гаремдер сарайдың артқы жағында, сарай тұрғындарының көпшілігінен жасырынып орналастырылатын. Топкапи сарайының орналасуында гарем оң жақ қанатта, империялық кеңес ғимаратының артында орналасқан; Осман империясының тарихында алғаш рет император гаремі Осман империясының саяси өмірінде орталық және көрініс тапты. Топкапи сарайындағы гаремнің орталықтандырылған тұрғын үйлері сарайдағы ерлер мен гаремдегі әйелдер арасындағы билік динамикасының өзгеруін көрсетті. Топкапы сарайы төрт ғасыр бойы Осман сұлтанының патшалық резиденциясы болды. Бұл құрылысқа қатысты көптеген дерек көздері бар, бұл оны ислам әлеміндегі ең толық құжатталған ғимараттардың бірі етеді. Гарэмнің сәулеттік құрылымы уақыт өте келе бірінен соң бірі келген сұлтандардың жөндеу жұмыстары нәтижесінде өзгерді. Мұрад III (1574-1595) кезінде оның 40 әйелі Топкапы гареміне жеке бөлмелерді ие болды. Ал құл қыздар үлкен жатақханада тұратын.

Долмабахче сарайы

1842 жылы Долмабахче сарайының құрылысы басталды. Ол сұлтандар мен олардың отбасыларына көңіл көтеру және "релаксация" мақсатында жасалды. 1856 жылы сарай сұлтандарға, олардың отбасыларына және харемге берілді. Императорлық гарем бөлмелері Долмабахче сарайының артқы жағына орналастырылды және 1922 жылы Осман империясы таралғанға дейін Топкапиде болғандай жұмыс істеді.

Йылдыз сарай кешені

Йылдыз сарайының тарихы 1795 жылы Селим III анасына (Селим III) павильон салғанынан басталса да, бұл сұлтандар өздерінің төбедегі қоныстарын басқара бастаған сәтін білдіреді. Бұл кешен 1880 жылдан бастап Осман сұлтаны Әбділхамид II-нің резиденциясы болғандығымен кеңінен танымал. Сарай кешені жағалаудағы Чараган сарайымен шектеледі және Бешиктас пен Ортакой арасындағы аңғарға дейін созылады. Ұрғызу әрекеттерінен кейін Абдулхамид II өзінің жақын отбасын "Йылдыз" сарайына көшіріп, екі қабатты сарайда, "Шале" киоскінде тұруға мәжбүр болды. Бұл Dolmabahçe сарайында орналасқан жаңа гарем кварталы болды. Бұл жаңа жерде император хареміндегі әйелдердің санын қамтамасыз етуге жеткілікті орын болмағандықтан, әйелдер, үйленбеген әпкелер және қызметшілерді басқа жерге көшіріп, олардың саны қысқартылды. 2014 жылы Yıldız сарайының гаремін қалпына келтіру және жаңарту жобасы басталды. Осы жобадан кейін ғалымдар мен басқалар гаремнің құрылымы, сәнді декорациясы, жиһаздары және тұрғындарының күнделікті өмірі туралы көбірек білуге тырысты. Бұл еңбектің көп бөлігі әлі жарияланбаған.

Қауымдастықтың рөлі

Жаңа сұлтанның анасы харемге салтанатпен келіп, ұлының таққа көтерілуімен валид сұлтан немесе сұлтан ана атағын алды. Ол билігі бар, харемге де, әулет мүшелеріне де билік жүргізетін беделді басшыға айналады. Тарихтың әртүрлі кезеңдерінде Осман империясының саяси өміріне әсер еткен валид сұлтанда (мысалы, 16 және 17 ғасырлардағы әйелдер сұлтандастығы) сұлтан мен оның әйелдері мен балалары арасындағы қарым-қатынасты реттеу билігі болды. Бір ханзада астанадан өз провинциясына бара жатқанда, онымен бірге анасы да шығатын. Осылайша ол үй ішіндегілерді үйретіп, оларға басшылық ету міндетін атқара алды. Валид сұлтаны Осман сұлтандарының жаулап алу соғыстарына ықпал етті. Османдықтардың жаулап алулары негізінен батыста 1500-жылдардың ортасына дейін болды. Османдық тақтың мұрагерлігі қасақана институционалды емес және өте кездейсоқ оқиға болғандықтан, Османдық валид сұлтандардың этникалық және діни ортасында үлкен айырмашылық болды, және валид сұлтанының этникалық ортасы әскери жаулап алудың Солтүстік Африка, Таяу Шығыста немесе Еуропада болатынына байланысты болды. Сұлтандар аналық тегіне көбірек көңіл бөлетін, өйткені ханзадалардың аналары олардың тәрбиелеуіне бірінші кезекте жауапты болды және оларды әдет-ғұрыптары мен этникалық орталарына жоғары деңгейде араластырды. Аналық тегі соншалықты маңызды болғандықтан, аналық тегі еуропалық сұлтандардың империяның батысқа қарай бағындыруына 70% ықтималдығы төмен болды. Сонымен қатар, Осман империясының Еуропадағы әскери іс-әрекеттері мұсылмандық аналық санжырамен күшейтілді. Осман харемі уақыт өте келе ұйым ретінде қалай дамығанына қарамастан, басты байқау - патша аналарының Осман империясының болашақ сұлтандарымен тікелей және тұрақты қарым-қатынаста болғаны және ұлдарының билік етуінде өшпес із қалдырғаны. Қыздардың қанша жаста гаремге кіруін анықтайтын стандартты ереже болған жоқ. Кейбіреулері бала кезіне дейін, ал басқалары ертеректе келген. Бұл құл саудасына 1854 жылы ресми түрде тыйым салынды, бірақ бұл тек қағаз жүзінде болды. 1854 жылдан кейін барлық дерлік сарайдағы құл әйелдер черкес тегіне ие болды; Черкестер 1860 жылдары Ресей жерлерінен қуылды және кедейленген босқын ата-аналар қыздарын ресми түрде тыйым салынған, бірақ төзімді саудада сатты. Қариялар жас кезінен харемге кіретін, сарайда тәрбиеленетін. Бұл харемдегі әйелдердің ең үлкен тобы еді. Император сарайына жаңадан кірген тәжірибесіз құл әйелдер ацеми (новице) деп аталды, ал олардың алғашқы қызмет ету және оқыту кезеңі жүйеде жоғарылау алуға құқылы болғанға дейін ацеми (новициат) деп аталды. Гарэм мен карийлерде қатаң иерархиялық мәртебе мен рөлдер жүйесі болған. Олар өздерінің қабілеттері мен ақыл-ойына қарай жоғарылатылды. Харем екі негізгі топқа бөлінді: тікелей сұлтанға қызмет ететіндер және сұлтанның, династиялық отбасының және харемнің басқа да жоғары лауазымды мүшелерінің қызметінде болғандар. Барлық әйелдер мен қыздар гаремге аксеми-кариес ретінде кіреді және аксеми-кариеске дейін жұмыс істейді, содан кейін сакирд (жалдамалылар), ақыр соңында гедикли (солтанға тікелей қызмет етті), уста (әулеті) немесе тіпті кадин (консорт) рөлін атқарады. Сұлтан төсегін бөліскен cariyes әулетінің мүшесі болды және gözde ("көңіл көтеруші"), ikbal ("бұлай") немесе kadin ("әйел / әйел") мәртебесіне ие болды. Ең жоғары лауазым - солтанның заңды анасы болған валид сұлтан, ол өзі солтанның әкесімен некеде болған және харемдегі ең жоғары лауазымға көтерілген. Ешбір әйел харемнен валид сұлтанның рұқсатысыз шыға алмайды. Балид сұлтанының кәнизақтардағы билігі тіпті өмір мен өлім мәселелеріне дейін жетіп, евнуктер оған тікелей есеп береді. Сарайының әйелдері не жұбайлардың, валид сұлтан мен сұлтанның пәтерлерінің астындағы залдарында, не жеке бөлмелерде тұратын. Төрт әйелден тұратын әйелдер санында валид сұлтаннан кейінгі топты құрайтын. Қарындастардан төменгі қатарда икбалдар болды, олардың саны нақты айтылмаған. Иерархияның соңғылары - гёзделер. 16-17 ғасырларда сұлтанның бас жұбайы хасеки сұлтан немесе сұлтанның жұбайы атағын алды. Бұл атақ солтанның әйгілі жұбайлары (хатун және kadın) белгілі болған басқа атақтар мен дәрежелерден асып түсті. Валид сұлтанның лауазымы бос болған кезде, хасеки валидтің рөлін атқара алады, едәуір экономикалық ресурстарға қол жеткізе алады, Императорлық гаремнің басшысы болады, саяси мәселелер бойынша сұлтанның кеңесшісі болады, тіпті сыртқы саясат пен халықар...

Ақысыз патшалық кәнизактары

Сүлеймен мен Хурремнің өлімінен кейінгі ғасырда сұлтанның сүйіктісі болмаған кәнизактар харемнің ұмытылған әйелдері болды. Тек мұрагерлік мәселесімен көпшілік назарына түскендер ғана есте қалды. Олардың мәртебесі басқа әйелдердің мәртебесіне қарағанда төмен болды. Олар сондай-ақ гаремнің отбасылық элитасының арасында анықталмаған.

Хүррем Сұлтанның мұрасы

Хүррем Сұлтан, сондай-ақ Рокселана деп те аталатын, харем жүйесін толығымен өзгерткен және Осман империясына тұрақты әсерін тигізген әйел кәнизагы. Рокселананы қазіргі Украинадағы Рутениядан немесе "Ескі Ресейден" ұрлап алып, Стамбулға келгеннен кейін Хурремді "бақсы" деп атаған деп есептеледі. Рокселананың күйеу баласы болғандықтан, ол сол сұлтанның назарына түсті. Рокселананың тұңғыш баласы Мехмед 1521 жылы, солтанның алғашқы екі ұлы қайтыс болғаннан кейін дүниеге келді. Рокселанаға бірден көп ұл тууға рұқсат етілуі "бір кәнизак ана - бір ұл" деген патшалық харем қағидасын қатаң бұзған еді және бұл сыртқы әлемге Сүлейменнің сарайында күшті әйел пайда болғанын білдірді. 1533-1534 жылдары Сүлеймен Рокселананы еркін әйел деп жариялап, оған үйленді. Бұл Осман харемінің 300 жылдық дәстүрін бұзып, солтандар олардың кәнизактарына үйленбеуі керек еді. Сүлейменнің бүкіл билік еткен кезінде басқа бірде-бір әйелінен бала тумаған. Сулейман оған махаббат өлеңдері мен хаттар жазды. Ол тіпті оған деген сүйіспеншілігін көрсету үшін үлкен ескерткіштер салдырды. Ол Хасеки, "көшімдік" деп аталды, бірақ кейбіреулер оны Сүлейменді сиқыршылықпен азғырғаны үшін айыптап отырды. Осман халқының көпшілігі Сүлейменнің бір әйелге деген толық адалдықты және содан кейін гарем иерархиясындағы түбегейлі өзгерістерді бағаламады, бірақ Рокселананың үлкен табандылығы, ақыл-ойы және ерік-жігері оған гаремдегі басқа әйелдерге қарағанда басымдық берді. Рокселана "қазіргі заманның алғашқы кезеңіндегі ең әйгілі әйелдердің бірі" ретінде танымал болды. Ол мұқтаж жандарға үлкен іргетастар қалап, құлдарға ерекше мейірімділік танытты. Сондай-ақ, ол сарайдағы талантты әйелдердің сарайдағы қызметтен шығып, жақсы адаммен некелесуіне қам жасады. Ол Топкапи сарайындағы патша харемін саяси мекемеге айналдырды, яғни патша әйелдері үкімет орталығында өмір сүрді және жұмыс істеді. Рокселана харемде әйелдерге қатысты көзқарасты түбегейлі өзгертті және Осман империясын жаңғырту үшін негізінен жауапты болды.

Еунухтардың рөлі

Осман сұлтандарының ордасы Топкапы сарайында харем қызметкерлерінің қатарында евнуктер де болды. XVII ғасырдың басында харемде қызмет ететін евнуктердің саны 800-ден 1200-ге дейін жететін. Бұл - гаремде жұмыс істейтін евнухтардың ең көп саны болды және солай болып қала береді. Бұл Нил өзенінің маңында тұтқындалған нилоттық құлдар еді. Султандар бұл құлдарды 1517 жылы Мысырды жаулап алғандықтан, сол жолдарды пайдаланған құл кервандарына тікелей қол жеткізу мүмкіндігіне ие болды. 1550 жылдары солтүстік-шығыс Суданды жаулап алу империяның қолжетімділігін кеңейтуді жалғастырды және Судан арқылы сауда жолдарын пайдаланған құл кервандарына қол жетімді болды. Харемдік евнуктер мен харемдік ұйымға бас евнук басшылық ететін. Олар сарайдағы әйелдер тұратын бөлмелерді бақылаған. Олар 17-18 ғасырларда сарайға, кейіннен мемлекеттік әкімшілікке ықпал етті, өйткені олар сұлтан мен сұлтанның отбасына қол жеткізе алды және өте күшті болды. Бас харемдік евнух қызметі 1574 жылы құрылған. Сонымен қатар, бас ақ евнух (Kapı Ağası) "ішкі қызмет" (сарай бюрократиясы, сұлтанға жіберілген барлық хабарламаларды, өтініштерді және мемлекеттік құжаттарды бақылау), Сарай мектебінің басшысы, бас қақпашы, медбике бастығы және Сераглидің рәсімдер шебері ретінде 300-ден 900-ге дейінгі ақ евнухтарға басшылық етті және бастапқыда Сұлтанмен жеке сөйлесуге рұқсат етілген жалғыз адам болды. 1591 жылы Мурад III қара евнухтарға жоғары және маңызды орын бере бастады. Осылардың бәріне қарамастан, көптеген қара евнуктер ақ евнуктерден тәндік денелері мен нәсіліне байланысты қысымға ұшырады. Әйелдер сұлтандығы кезінде (Kadınlar Saltanatı) евнуктер өздерінің саяси ықпалын кіші немесе ақыл-ойға қабілетсіз сұлтандарды пайдаланып арттырды. Жасөспірім сұлтандарды патша анасы (валид сұлтан), ұлы везир және валидтің басқа да жақтастары құраған регенттіктер "бағыттады" және бас қара евнук патша анасының және бас жұбайларының жақын және бағалы серіктесі болды. 1640-1648 жж.) анасы және Мехмед IV сұлтанның әжесі 1651 жылы харем евнуктері арқылы өлтірілді. Хасеки сұлтаны сарайда маңызды орынға ие болды, ол ең күшті әйел болды және императорлық харемде валид сұлтандан кейін ең жоғары мәртебеге ие болды және әдетте сұлтандардың палатасына жақын палаталар болды. Хасекилер сол сұлтанның қандастары емес, сол сұлтанның әпкелері мен әпкелері, әмірші әулетінің ханшайымдарынан жоғары тұрған. Оның жоғары императорлық мәртебесі болашақ сұлтанның анасы болғандықтан пайда болды. Бұл термин хасеки сұлтанына сұлтандардың төсегіне енген кез келген әйелге берілген. Хурем Сұлтан бұл атақты алғаш рет сол кездегі Сүлейменге заңды түрде тұрмысқа шыққаннан кейін иеленді. Соңғы хасеки - Рабия Сұлтан, Ахмет II сұлтанның хасекиі. Уақыт өте келе хасеки деген термин қолданылмай қалды, өйткені ол валид сұлтанды құрметтеу салтын қолдамайтыны анық болды. Kadın: Император харемінің әйелдері арасында, kadın - сұлтанға бала берген құл әйел (немесе әйелдер). Сұлтан ханшайымдарды немесе ресми кәнизақтарды жоғары дәреже бойынша жеке-жеке орналастырған. Көптеген сұлтандар төрт әйел ұстаған. Бұл әйелдер әлеуметтік, бірақ заңды емес, әйел мәртебесіне ие болды. Бірінші әйел туралы Мехмед IV билік құрған кезде хабарланған. Baş kadın: Бірінші/ең жоғары құл жұбайлар baş kadın немесе birinci kadin деп аталды. Баш-хатын атағын иеленген ерлі-зайыптылар харемдегі валид сұлтаннан кейін екінші және ең күшті болды. Ол харемде үлкен ықпалға ие болды. Хасеки атағы құрылғанға дейін және жойылғаннан кейін baş kadın атағы сұлтанның жұбайлары арасында ең күшті орын болды. Сұлтанның төрт кадиннен артық емес еді (Исламда заңды әйелдер үшін қолданылатын заң). Болашақтағы сұлтанның анасы болу мәртебесі оларға харемде үлкен ықпал мен билік берді. Икбал: Бұл құл әйелдер сұлтанға бала беруі керек емес, тек оның көңілінен шығу керек. Икбалдар - жаңа кадин болуға таңдалған әйелдер. Бұл әйелдердің көбіне gözde (мағынасы "көңіл көретін") немесе "көзге" деп аталды, өйткені олар сол істеді: сұлтанның назарына түсті. Кейде олар кәнизактер болған. Олар да сол сұлтанның қалауымен бір-біріне жоғары орын алды. Cariye: Бұл құл әйелдер, олар валид сұлтанға, икбалға, кадинға және сұлтанның балаларына қызмет етті. Олар жалақы алатын қалфаларға көтерілуі мүмкін, әйтпесе олар сұлтанның меншігі болып, гаремде тұратын. Жаңадан келген құл қыздар Ацеми (новице) және Ацемики (новицициат) деп аталды, содан кейін Сакирд (жалданып жүрген). Гедиклилер солтанның жеке қызметшілері бо�...

Басқа дереккөздер

Илан Ақыт. Осман харемінің құпиясы. "Ақшыт мәдениет туризмі" баспасы. Лесли П. Пирс. Императорлық гарем: Осман империясындағы әйелдер мен егемендік. Тарихты зерттеу. Оксфорд университетінің баспасы, 1993.