Кіріспе

Кітапша терапия (оған кітапша терапия, оқу терапиясы, поэзия терапиясы немесе терапиялық әңгімелеу деп те аталады) - әңгімелеу немесе белгілі бір мәтіндерді оқуды қамтитын шығармашылық өнер терапиясы. Ол жеке адамның кітаптар мен поэзияның мазмұнына және басқа да жазба сөздерге терапия ретінде қатынасын пайдаланады. Библиотерапия ішінара жазу терапиясымен қатар жүреді және жиі онымен біріктіреді. Шығармашылық өнер терапиясынан бөлек библиотерапия - бұл қолдаушы психотерапия, қысқаша өзін-өзі көмек көрсету интервенциясы, онда таңдалған стандартты нұсқаулықты оқу арқылы эмоцияларды реттеу дағдылары мінез-құлық терапиясы немесе танымдық терапия әдістері арқылы алынады. Бұл үшін қолданылатын екі танымал кітап - мінез-құлық терапиясы үшін жақсы сезімдер кітабы. Когнитивті мінез-құлық терапиясына (КБТ) қарағанда бұл психотерапияның басты артықшылығы - оның тиімділігі, бірақ, әсіресе күрделі презентациялар үшін КБТ оң нәтижелерге ие болады. Сондай-ақ алкогольге тәуелділіктің, өзін-өзі зақымдаудың және паникалық бұзылыстың симптомдарын азайтуға қатысты кішігірім дәлелдер бар. Римдік Маркус Аврелийдің ғажайып философы және дәрігері Гален біздің заманымыздың бірінші ғасырында медициналық кітапхананы өзінде ғана емес, сондай-ақ Асклепион қасиетті орнының қызметкерлері де пайдаланған. 1272 жылы Каирдегі Аль Мансур ауруханасында дәрігерлер емдеу үшін Құранды оқуды бұйырған. Он тоғызыншы ғасырдың басында Бенджамин Раш ауруханаларда әдебиеттерді "емханалық ойын-сауық және науқастарға білім беру" үшін қолдануды ұсынды. Ғасырдың ортасына қарай Минсон Гальт II психикалық ауруханаларда библиотерапияны қолдану туралы жазды, ал 1900 жылға қарай кітапханалар Еуропа психиатриялық мекемелерінің маңызды бөлігі болды. Сэмюэл МакКорд Кротерс 1916 жылдың тамызында Atlantic Monthly журналында "библиотерапия" терминін шығарғаннан кейін, ол ақыр соңында медициналық лексиконға жол тапты. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде кітапханалар әскери қызметінде кітапханашыларды әскери ауруханаларға орналастырды, онда олар науқастарға кітаптар таратты және аурухана дәрігерлерімен бірге библиотерапияның жаңа "ғылымын" дамытты. Олар соғыстан оралғаннан кейін аурухана кітапханаларында осы идеяларды жүзеге асыруға тырысты. Е. Кэтлин Джонс, "Оспиталь кітапханалары" атты кітаптар сериясының редакторы, Массачусетс штатындағы Маклин ауруханасының кітапхана әкімшісі болды. Бұл ықпалды еңбек алғаш рет 1923 жылы, содан кейін 1939 жылы және 1953 жылы жаңартылды. Сади Петерсон Делани 1924 жылдан бастап 1958 жылы қайтыс болғанға дейін Алябама штатының Тускеги қаласындағы ВА ауруханасында библиотерапияны қолданды. Ветерандар әкімшілігінің кітапхана қызметінің директоры Элизабет Померой 1937 жылы Ветерандар ауруханаларында библиотерапияның тиімділігі туралы өзінің зерттеу нәтижелерін жариялады. 1920 жылдары библиотерапия бойынша оқыту бағдарламалары да пайда болды. Мұндай білімді алғаш ұсынғандардың бірі - Батыс резервтік университетінің кітапханалық ғылым мектебі, содан кейін Миннесота университетінің медицина мектебінде бағдарлама болды. Ұлыбританияда біразы библиотерапия АҚШ-тан артта қалып отыр деп ойлады, ал Джойс Коутс "Кітапханалық қауымдастық жазбасында" "библиотерапияның мүмкіндіктері әлі толық зерттелмеген" деп жазды.

Клиникалық қолдану

"Библиотерапия" термині алғаш рет 1916 жылы Сэмюэл Кротерспен айтылса да, мінез-құлықты өзгерту және күйзелісті азайту үшін кітаптарды қолданудың тарихы ұзақ, ол орта ғасырларға барып такалады. Терапевтік жағдайда қолданылғанда, библиотерапия көркем және көркем емес материалдарды қамти алады. Фикциялық библиотерапия (мысалы, роман, поэзия) - бұл материал оқырманның жағдайына байланысты белсенді түрде түсіндірілетін динамикалық процесс. Психодинамикалық тұрғыдан алғанда, ойдан шығарылған материалдар сәйкестендіру, катарсис және көрегендік процестері арқылы тиімді деп саналады. Оқырман оқиғадағы кейіпкермен сәйкестендіру арқылы өз мәселелерін қарастыру үшін баламалы позицияға ие болады. Кейіпкерге жанашырлық таныту арқылы клиент үміт пен эмоциялық шиеленісті босату арқылы катарсис түріне түседі, бұл нәтижесінде түсінік пен мінез-құлық өзгеруіне әкеледі. Оның жақтаушылары терапиялық әңгіме әдісі теңгерімнен тыс мінез-құлықты немесе жағдайды толықтыққа немесе теңгерімге қайтаруға мүмкіндік береді деп мәлімдейді. Пациенттің өз проблемалары туралы сөйлесуі оңайырақ болады, егер ол және терапевт кейіпкердің проблемалары туралы сөйлесіп жатқандай етіп жасаса. Ұстаздар әңгіменің пішіні тыңдаушыға мәселеге қатысты дәріс беру немесе тікелей сөйлеудің орнына ой елегінен өткен саяхатқа шығуға мүмкіндік беретін сауықтыру құралын ұсынады деп болжайды. McKenna және басқалар. (2010) егде жастағы депрессияға шалдыққан адамдарға арналған психотерапияны қарастырды, онда библиотерапия тиімді деп қорытындыланды. Психикалық денсаулық бағдарламаларында, соның ішінде есірткіге қарсы бағдарламаларда библиотерапияны қолдану Ұлыбританиядағы пациенттер үшін пайдалы екені дәлелденді, онда бұл танымал ресурс болып табылады.

Емдеу жолдары

Библиотерапияны аффективті емдеу әдістері, когнитивті мінез-құлық терапиясы (КБТ) және визуалды негізделген материалдар арқылы жүзеге асыруға болады. Эффективті библиотерапия қатысушыларға көмектесетін көркем әдебиетке негізделеді. Әңгімедегі кейіпкерге жанашырлық таныту арқылы клиент үміт пен эмоциялық шиеленісті босату арқылы катарсис түріне түседі. Сонымен қатар, оқиғадағы жағдайлар мен оқырманның жеке мәселелері арасында байланыс болуы мүмкін. Бұл, нәтижесінде, түсінік пен мінез-құлық өзгеруіне әкеледі. КБТ-ны қолданатын библиотерапия негізінен жағымсыз мінез-құлықты оңтайлы, баламалы әрекеттерді ұсыну арқылы түзету үшін жұмыс істейтін өзін-өзі көмек кітаптарына сүйенеді. Графикалық романдар сияқты визуалды негізделген материалдар эмоционалдық және КБТ әдістерін пайдаланады.

Когнитивтік емдеу

Когнитивтік библиотерапияда қол жеткізілген жетістіктер когнитивтік библиотерапиядағы ең маңызды элемент терапевтпен жеке қарым-қатынас емес, бағдарламаның мазмұны екенін көрсетеді. КБТ қолданатын библиотерапия эмпирикалық тұрғыдан ең көп сыналған және бағытталған КБТ әдебиетте ең кең таралған әдістеме болып көрінеді. ТДБ кітаптарын таңдау маңызды, өйткені нарықта көмектесеміз деген кітаптар көп. Пардек кітаптарды таңдау туралы талдау өте пайдалы және оның көптеген критерийлері кітапханашылардың ақпараттық сауаттылық туралы үйрететінін көрсетеді. Бұл автордың тақырыпқа деген беделін, емдік талаптарға ұсынылған эмпирикалық қолдау түрін, оның клиникалық тиімділігін сынап-тексеру зерттеулерінің болуын және басқа кітаптардың салыстырмалы шолуын қамтиды.

Сезімталдық

Біліктілікпен өзін-өзі басқару кітаптарымен салыстырғанда, библиотерапияда көркем әдебиеттерді қолдану туралы көп зерттеулер жоқ. Шехтманның соңғы еңбектері библиотерапия үшін аффективті әдебиеттің қолданылуын зерттеуде маңызды болды. Шешман өзінің агрессивті балаларды кеңес беру жұмысында бұл балалардың кемшіліктерін талқылайды және эмоционалдық қозу, эмпатияның төмен деңгейі және өзін-өзі білдірудегі қиындықтар белгілері бар бұзылуларды сипаттайды. Интегративті емдеуді қолдану арқылы науқас проблеманы зерттейді, түсінік алады және өзгеруге ұмтылады, Шехтман аффективті библиотерапия әдістерін қолдану емдік өзгеріске жетіп, эмпатия мен түсініктемеге қол жеткізгенін көрсетті.

Визуалды өңдеу және графикалық романдар

Қарапайым мағынада, графикалық романдар - бұл ұзақ формадағы комикс кітаптар, әдетте 100 беттен немесе одан да көп. Осыған байланысты графикалық романдарды қолдану сауаттылықпен күресетін адамдарға материалдарды жақсырақ алуға мүмкіндік береді. Соңғы онжылдықта көптеген көркем романдар жарық көрді, олар қоғамдық денсаулық тақырыбына арналған, мысалы, депрессия, есірткі пайдалану және ПТСР. Қоғамдық денсаулыққа негізделген комикстер 1940 жылдары пайда болды. Алғашқы қоғамдық денсаулық комикстері он екі беттен тұратын және балаларға профилактикалық нұсқаулар беруге бағытталған. Алайда соңғы он бес жылда жанр дамыды және қоғамдық денсаулыққа арналған графикалық романдар қазір 150 беттен тұрады және ересектердің физикалық немесе психикалық аурулармен күресіне көбірек назар аударады. Бұл өзгерістер осы материалдарды жинап, бағалайтын медицина мамандарының назарына түсті. Қазіргі уақытта дәрігерлер, профессорлар, суретшілер және биоэтиктер тобы "Графикалық медицина" веб-сайтын басқарады және денсаулық сақтау саласында графикалық романдар мен комикс кітаптарын қолдану туралы талқылау үшін жыл сайын конференция өткізеді. Графикалық романдар сауаттылық пен қарым-қатынас мәселесімен күресетін адамдарға тиімді құрал екенін көрсететін көптеген зерттеулер бар. Сондай-ақ, олар сауаттылықты үйретуде қиындыққа тап болған тұрғындарға тиімді. Оқуға қарсылық көптеген формада болуы мүмкін, олардың кейбіреулерін қылмыстық сот жүйесіне қатысы бар тұрғындарда көруге болады. Графикалық романдар көбінесе "қатысушы оқырмандар" деп аталатын топты, қызығушылық үшін оқуды тастаған адамдарды тарту үшін қолданылады. Бұл топтың негізгі мағынада сауатты болуы мүмкін, бірақ зерттеулер көрсеткендей, көңіл көтеру үшін оқыған адамдар сөздік қоры мен тілдік дағдыларын үздіксіз жетілдіреді, бұл дағдылар адамдарға түрмеден кейін оңалтуға көмектеседі. Зерттеулер графикалық романның дислексия сияқты дағдылы оқу қабілеті төмен оқушыларға пайдалы екенін және психикалық ауруы бар адамдарға өздерінің қиындықтарын басқаларға түсіндіруге көмектесу үшін библиотерапиялық жағдайда қолданылған кезде тиімді екенін көрсетті. Графикалық романдар да осы саланың мамандарымен психикалық аурумен байланысты күрес көрсету үшін әсіресе жарамды деп сипатталған.

Қарт адамдар

Библиотерапияны Дженни Болито (2011) кітапханалар, денсаулық және қарт адамдармен әлеуметтік байланыс тұрғысынан зерттеді. Болито жергілікті қарттар үйінде оқырмандар тобына мәтінді дауыстап оқып беретін пилоттық оқу бағдарламасын ұйымдастырды. (Ол "бала тәрбиесінің бір бөлігі ретінде оқып беруді" сипаттады.) Оның 12 апталық бағдарламаның соңында берген бағасында барлық жауаптар оң деп сипатталды және қатысушылар "топқа өздері үшін ойлануға мәжбүр еткендері және оларға өздерінің аурулары мен күннің бірқалыптылығынан басқа нәрсе туралы ойлануға мүмкіндік бергендері" туралы айтты (90-бет).

Балаларды емдеуде қолдану

Библиотерапия барлық студенттер үшін табысты болатынына кепілдік беру үшін үлкен зерттеулер жүргізілмеген. Оның көптеген кемшіліктері бар, олар студенттер қиындыққа тап болған кейбір тақырыптар бойынша қол жетімді әдебиеттерді, көптеген студенттердің өз мәселелерін шешуге және оқуға дайын еместігін, студенттер мен ата-аналардың терапияны қорғаныс ретінде жүзеге асыруын қамтиды. Библиотерапияны қолдануға қарсылық күштіліктің, жағымсыз көзқарастың, алаңдаушылықтың, депрессияның, жыныстық дисфункцияның және жағымсыз мінез-құлықтың болмауынан туындайды. Библиотерапияның негізгі мәселесі - бұл терапиялық құрылғыда жүргізілген зерттеулердің жетіспеушілігі. Библиотерапияның артықшылықтарына студенттерді проблемаларды шешуге, студенттерге келекелеуді, лақап атауды, мазақтауды, қорқынышты, жыныстық қатынастың өзгеруін, уайым мен өлімді жеңуге көмектесу жатады. Көптеген терапиялық әңгімелер жеке қажеттіліктерге арналған, бірақ практиктер оларды топтар мен қауымдастықтар қиындықтарға тап болғанда психологиялық төзімділікті қалыптастыру үшін де қолданды. Мысалы, терапиялық әңгімелеу инклюзивті сынып және жұмыс орталығын құруда рөл атқара алады. Терапиялық әңгімелер кейде "сауықтыру әңгімелері" деп те аталады. АҚШ-та Ұлттық әңгімелеу желісінің "Емдеу тарихы Альянсы" деп аталатын арнайы қызығушылық тобы бар.

Пайдалану қадамдары

Библиотерапияны оқушының көкейінде болатын мәселелерді шешудің тиімді шешімін беретін қадамдар бар, соның ішінде проблемасы бар оқушыға қолдау, сенім мен сенімділік дамыту, терапияны жүзеге асыруға көмектесетін басқа мектеп қызметкерлерін анықтау, оқушының ата-анасынан немесе қамқоршыларынан қолдау іздеу, оқушының көкейіндегі мәселені анықтау және мұғалім неге оны шешуге көмектесуді қалайды, оқушыға мәселені шешуге көмектесетін мақсаттарды құру, нақты проблемаға көмектесетін кітаптарды зерттеу, кітабымен таныстыру қатысатын барлық адамдарға, оқу іс-шараларын енгізу және кітаптың оқушыға әсерін және табыстарын бағалау.