Кіріспе

Темір пеш (германша: Der Eisenofen) - бауырлар Гримм жинаған 127 -ші ертегі. Ол - 425А типті Аарн Томпсонның "Жануар (Жануар) күйеу жігіт" ролі. Доротея Вихманн Гриммдер жинағына арналған әңгімені дайындады.

Қысқаша мазмұны

Бір ханзаданы сиқыршы қарғыс атқаннан кейін орманның бір жерінде темір пешке қамап қояды. Жоғалған ханшайым пешті тауып, онымен сөйлесіп, үйге қайту жолын табуға көмектесуді ұсынады, егер ол пешке тесік салған пышақпен орманға оралып, принсті босатып, оған үйленсе. Оның әкесі, король, жалғыз баласын ормандағы пешке бергісі келмей, орнына орнына еркек, мысқырдың қызы мен шошқа қорасының қызы бар. Өте әдемі болса да, әйелдер өздерінің шығу тегін сатып кетеді, ал ханшайым өзі қасақана орманға қайта оралады. Ол пышақпен тесік қазып, ханзаданың өте сұлу екенін көреді. Ол қызын өз еліне алып кетуге ниетті, бірақ қыз әкесінен бұрын қоштасуды қалайды. Ол келіседі, бірақ оған үш сөзден артық айтпауды айтады. Ол бұл тыйымды орындай алмайды және темір пешті таба алмайды. Орманнан ол жабайы бақалар мен бақаларға толы үйді табады. Олар оған түнгі баспана береді, биік шыны тауға көтеріліп, үш өткір семсер мен үлкен көлден өтіп, ханзаданы қалай табуға болатынын айтады және оған үш үлкен ине, арау доңғалағы және үш жаңғақ сыйлық береді. Ол инелерді шыны таудың үстіне көтеріліп, соққы дөңгелегіндегі семсерлерді айналдырады. Ол ханзаданың үйленетін ордасына келеді, өйткені ол оны өліп қалды деп санайды және қызметші қыз ретінде жұмыс істейді. Бір күні түнде ол жаңғақты сындырып, ішінен киім табады. Ол әр жаңғақтың киім ұстайтынын және әр киімнің алдыңғысынан әдемірек екенін біледі. Принстің қалыңдығы бірінші көйлекті сатып алуды сұрайды, бірақ оның орнына принцесса сауда-саттық жасауды ұсынады. Киім үшін ол ханзаданың бөлмесінде бір түн тұруға рұқсат алады. Сол түні келін ханзадаға ұйқыға арналған сусын береді, сол арқылы ханзада түн бойы ұйықтай береді, ал ханшайым оған өзінің кім екенін айта алмайды. Қызметшілер оның жылап жатқанын естіп тұр. Екінші түнде ханшайым келінмен бірдей келісім жасайды, бірақ келін ханшайымына ұйықтап қалу үшін тағы да ұйықтайтын сусын береді. Қыздар патшаның жылап жатқанын естіді. Үшінші күні ханшайым соңғы киімін принстің бөлмесіне ауыстырып береді. Қалыңдық тағы да патшаға ұйқыға арналған сусын береді, бірақ бұл жолы қызметшілер ханзадаға ханшайымның қайғылы өтінішін айтады, ал ол ішпейді. Ханшайым жылай бастағанда, ол оянғанын және оның өлі емес екенін және оның шынайы махаббаты екенін білетінін айтады. Олар қалыңдықтың киімін ұрлап, қашып құтылудан сақтайды. Олар сабанмен шұңқырларды пайдаланып, жабайы жабайылардың үйіне қайта оралады. Бірақ олар келгенде, үй қамалға айналады. Олар үйленіп, онда көп жыл өмір сүреді, ханшайымның әкесімен татуласып, олардың патшалықтарын біріктіреді.

Тарихы

Ғалымдар Ханс Йорг Утер мен Джек Зипс бұл аңыз "Күйеу жігіт ретінде жануар" циклына жататынын мойындады. ATU 425A типті ертегілердегі "Жоғалған күйеуді іздеу" немесе "Жануар күйеу жігіт" ертегілерінде қыз табу бұзады немесе күйеуінің жануар терісін өртеп жібереді және күнәсін өтеу үшін нөмірленген металл аяқ киім киюі керек. Күйеуіне бара жатқанда ол әдетте Күн, Ай және Желден көмек сұрайды, ал басқа нұсқаларда қаһарманның көмекшілері - алыс коттедждерде тұратын үш қарт әйел. Ханс Йорг Утердің айтуынша, ATU 425A типті ертегілердің басты ерекшелігі "жалған қалыңдықты күйеумен үш түнге пара беру".

Нысандар

Джек Зипстің айтуынша, ағайынды Гриммдер Эйзенфернді отты орын және мүмкін тозақ деп түсіндірді.

Нұсқалар

Американдық фольклоршы Мари Кэмпбелл "Анасы" Лизбет Филдс хабаршысынан американдық нұсқасын жинады. "Ормандағы кішкентай тозған пісіру пеш" деп аталатын бұл ертегіде патшаның қызы орманда адасып қалады. Кенеттен ол ескі пештің ішінен бір дауысты естиді. Тамақ пісіру пешінің ішінен шыққан дауыс ханзадаға тиесілі. Принц оны пештен шығаруға көмектесуін сұрайды, ал егер ол оған тұрмысқа шықса, ол оған көмектеседі. Патшаның қызы келісіп, әкесіне қайта оралады. Ол патшаға жағдайды түсіндіреді, бірақ ол оны пешке қайтаруды мақұлдамайды. Сондықтан ол диірменнің қызын, содан кейін балықшының қызын шақырады. Әр қыз ханзаданы босатып жібермей қайтып келеді. Патшаның қызы пешке барып, ханзаданы пештен құтқарады. Ол әкесімен қоштасу үшін қамалға қайта оралады, бірақ үш сөзден артық айтса, ханзада жоғалады. Патшаның қызы оны іздеуге тырысады және орманнан бақалар тұратын үйді табады. Бір түнді сол жерде өткізгеннен кейін, бақалар оған екі ине, айнек тауға көтерілу үшін арақ дөңгелегі мен үш жаңғақ береді. Патшаның қызы шыны тауға көтеріліп, сарайда аспаздыққа орналасады. Патшаның қызы "тозау ханзадасының" сол жерде тұрғанын және жақын арада басқа әйелге үйленетінін біледі. Патшаның қызы жаңғақтарды ашып, киім шығарады. Ол жалған қалыңдықты үш түнге пеш принсімен бірге сатып алады. Мари Кэмпбелдің кітабына қатысты неміс ғалымы Курт Ранке американдық аңыз Гриммдердің неміс аңызына сәйкес келетінін атап өтті.

Танымал мәдениетте

Темір пеш Гриммнің ертегілер классикасында кездеседі, бірақ көптеген өзгерістерге ие. Принстің қалыңдығы жоқ және оның орнына imp жұлдызы деп аталатын (суккубқа ұқсайтын) жанұя пайда болады. Принц ұйқыға емес, транске түседі, ал принцесса трансін тікенді таудан өтіп, көлден қайықсыз өтіп, күзетшілерді алмастар бар жаңғақпен алдап, принцтің оған қарағанда жұлдызды таңдағанына сенуден бас тартып, жұлдыз оны мазақтаса да, ақыр соңында оған өзін жақсы көретінін ашық айту арқылы бұзады. Ханзаданың көңілі қалмағанда, ол оған қарай үлкен баспалдақтан секіреді; оған деген махаббаты оған жетуге мүмкіндік беретін қорғаныш қалқандарды жасайды, содан кейін жұлдыздың сиқырлы күшін бұрып, оны жер арқылы түпсіз тұңғиыққа құлатуға мәжбүр етеді.