Кіріспе

"Көк құс" (фр. Loiseau bleu) - 1697 жылы жарық көрген Мадам д'Оульнойдың француз әдеби ертегісі. Ағылшын тіліндегі аудармасы Эндрю Ланг жинаған The Green Fairy Book, 1892 жылы кірді. Бұл ертегі - Арн Томпсонның 432-ші үлгісі, "Принц - құс". Осы түрдегі басқа да шығармалар "Финист-Фальконның қауырсыны", "Жасыл салт атты" және "Жасыл түсті құс" сияқты.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Бай патша сүйікті әйелінен айырылғаннан кейін, ол жаңадан жесір қалған әйелге ғашық болады. Патшаның Флорин есімді қызы бар, ал патшайымның Трутон есімді қызы бар. Флорин әдемі және мейірімді болса, Трутонна - бүлінген, өзімшіл және сұм, сондықтан ол және оның анасы Флориннің сұлулығына қызғанышпен қарайды. Бір күні патша қыздарының үйлену тойын өткізуге уақыт келді деп шешті. Көп ұзамай патшалықтан Әсем ханзада келіп қалады. Патшаша оның Трутоннамен некеге тұруға бел буғандықтан, қызын барлық сән-салтанатымен қабылдауға кигізеді және Флориннің әйелдеріне күллі киімдері мен зергерлік бұйымдарын ұрлап алуға пара береді. Бірақ оның жоспары кері әсер етеді, өйткені ханзада Флоринге көз тастаған кезде, ол оған бірден ғашық болады және тек оған назар аударады. Королева мен Трутонна қатты ашуланып, Флоринді сапардың ұзақтығына дейін құлыптауға келіскенше патшаны мазалайды және олар оның мінез-құлқын ханзадаға қаралауға тырысады. Патшайым әулиеге көптеген сыйлықтар жібереді, бірақ ол олардың Трутоннан келгенін естігенде, оларды қабылдамайды. Патшайым оған ашуланып, Флоринді ол кеткенше мұнараға қамап қоятынын айтады. Ал, әзіл-сықаға ұшырап, Флоринмен сөйлесуді сұрайды. Қалғандары да патшаның қасына барып, патшаның үйінде отырады. Кездесу орнының қараңғылығында, әсем ханзада Трутонны Флорин деп қате қабылдайды және өздігінен ханшайымның қолын сұрайды. Трютон өзінің жұлдызша-құдайым Мазилламен бірге әрекет жасайды, бірақ Мазилла оған ханзаданы алдау қиын болатынын айтады. Тойда Трутонн ханзаданың сақинасын шығарып, өз ойын айтады. Алдағандығын түсінген жас ханшайым оған үйленуден бас тартады. Трютон мен Мазилланың қолынан келмейді. Ақыры, Мазилла оған уәдесін бұзғаны үшін қарғыс айтумен қорқытады және әсем ханзада әлі де келіспеген кезде, Мазилла оны көк құсқа айналдырады. Патшайым бұл жаңалықты естігенде Флоринді кінәлайды; ол Трутонны қалыңдыққа ұқсатып киіп, оны Флоринге көрсетеді, ол Принц Шармин оған үйленуге келіскенін айтады. Ол патшаны Флориннің әуесқой ханзадаға қатты ғашық екеніне сендіреді, сондықтан ол ақылға келгенше мұнарада қалуы керек. Алайда бір күні кешке көк құс мұнараға ұшып келіп, Флоринге шындықты айтады. Көп жылдар бойы көк құс оған асыл тастар сыйлап, жиі келіп тұрады. Жылдар өте келе патшайым Трутонға ер адам іздеуді жалғастыра береді. Бір күні Трютоннан бас тартқан көптеген үміткерлерден ашуланған патшайым Флоринді өзінің мұнарасында іздеді, бірақ оны көк құспен ән шырқап жатқанын көрді. Флорин құстың қашып кетуіне мүмкіндік беру үшін терезе ашады, бірақ патшайым оның зергерлік бұйымдарын тауып, оған қандай да бір көмек көрсетіліп жатқанын түсінеді. Ол Флоринді опасыздықта айыптайды, бірақ көк құс патшайымның жоспарын бұзады. Көп күн бойы Флорин патшайымның тыңшысынан қорқып, көк құсты шақырмайды, бірақ бір түнде тыңшы тыныш ұйықтап жатқанда, ол көк құсты шақырады. Олар бірнеше түн бойы кездесуді жалғастырады, содан кейін тыңшы олардың кездесулерінің біреуін естіп, патшайымға айтады. Патшайым құстың тұрып жатқан шырша ағашына шыны мен металлдан жасалған өткір жиектермен жабылуға бұйырады, осылайша ол өлімге ұшырап, ұша алмайды. Флорин көк құсты шақырғанда, ол ағашқа түсіп, қанаттары мен аяқтарын кесіп, Флоринге ұша алмайды. Көк құс Флориннің қоңырауына жауап бермегенде, ол оған сатқындық жасады деп санайды. Бақытымызға орай, сиқыршы ханзаданың зар-шуын естіп, оны ағаштан құтқарады. Сиқыршы Мазилланы бірнеше айға Ажаулы ханзаданы қайтадан адамға айналдыруға көндіреді, содан кейін егер ол әлі де Трутоннан бас тартса, ол қайтадан құсқа айналады. Бір күні Флориннің әкесі қайтыс болады, патшалықтағы адамдар көтеріліп, Флоринді босатуды талап етеді. Патшайым қарсылық көрсеткенде, олар оны өлтіреді, ал Трутон Мазиллаға қашады. Флорин патшайым болып, патшаны табуға дайындық жасайды. Ауылдық әйелге ұқсап, Флорин патшаны іздеуге саяхатқа шығады және тағы бір фея екендігін дәлелдейтін қарт әйелмен кездеседі. Жұлдыз оған Ажайып патша Трутоннамен некеге тұруға келіскеннен кейін адам түріне оралғандығын айтады және оған төрт сиқырлы жұмыртқа береді. Ол бірінші жұмыртқаны үлкен құсбегі төбесіне көтерілу үшін пайдаланады. Екіншісінде қызды патшаның сарайына алып баратын көгершіндер тартқан күйме бар, бірақ ол патшаға жамылған күйінде жете алмайды. Ол Трютоннаға патшаның берген ең жақсы зергерлік бұйымдарын сатуға ұсыныс жасайды, ал Трютонна оны патшаға көрсеті...

Жариялану тарихы

"Көк құс" (L'Oiseau Bleu) ертегісі - Мадам д'Оунойдың ең танымал ертегілерінің бірі, бірнеше жинақтарында қайта шығарылған. Бұл ертегі "Бес керемет жұмыртқа" деп аталып, менің балаларымның ең жақсы көретін ертегілер жинағына енді.

Мұра

Бұл ертегі Джеймс Планше өзінің "Фейри экстравагансасының" бөлігі ретінде сахнаға бейімделген д'Оульнойдің қаламнан шыққан көптеген әңгімелердің бірі болды. Сахнаға бейімделгенде ертегі "Қызыл патша" немесе "Жәннәттің көк құсы" деп аталды.

Тарихы

Ертегі халықаралық Аарн Томпсон Утер индексі бойынша ATU 432 ертегі түрі ретінде "Принц құс ретінде" деп жіктеледі. Француз каталогында Д'Оунойдың ертегісі AT 432, L'Oiseau Bleu француз ертегісіне өз атын береді.

Нысандар

Француз фольклоршылары Пол Деларю мен Мари Луиза Тенезе д'Оунойдың ертегісінде әйелдің қарындасы өзінің қарындасына бағалы заттармен пара беріп, Шарманға кіруге мүмкіндік беретінін атап өтті. Бұл мотив басқа ауызша нұсқаларда кездеспейді, бірақ ол ATU 425A типті эпизод ретінде кездеседі, "Жануар (құрт) күйеу жігіт ретінде".

Еуропа

Грек ертегісінде Саудагердің қызы, Дафна, атақты саудагердің кіші қызы, әкесіне "Алтын сақинаны" әкелуін сұрайды. Алтын сақина - шетелден (Үндістан) келген ханзада, саудагермен кездескеннен кейін, оған Дафнаны түсінде көргенін және оған үйленгісі келетінін айтады. Саудагер қызына хат, тостаған және алтын сақина береді. Принц көгершінге айналып, Дафнамен терезеден жасырын кездеседі, ұшып келіп, адам болып қалу үшін тостағанға секіреді. Біраз уақыттан кейін оның жасырын бақытына қызғанышпен қарайтын әпкелері тостағанның ішінде пышақ бар екенін көріп, ханзаданы құс түрінде жаралануға шақырады. Бұл оқиға осылай болады, және Принц Фортуна (принцтің аты) өзінің патшалығына қашып оралады. Сүйіктісінің жарақаттарын білген Дафна еркек киім киіп, Үндістанға кетеді және өзінің ханзадасының патшалығына барады. Жолда ол екі құстың принсті емдеудің жолы туралы әңгімелерін естиді: біреуіне құстарды өлтіріп, денелерін бұлаққа батырып, принсті сауықтыратын май жасауы керек. Дафна құстарды өлтіріп, май дайындап, дәрігерге ұқсап, принц Фортунаттың сарайына барып, оның денесін емдейді. Әрмендік жазушы А. Г. Секлемианның және әрмендік әдеби сыншы Հակոբ Խաչատրյանցтың "Невеста родника" ("Шығанақтың қалыңдығы") атты ертегісінде анасы үш қызы үшін киім сатып алу үшін базарға барады, бірақ кішісіне сыйлық беру туралы ұмытып кетеді. Ол бір бұлақ жанына келіп, "Әй!" деп үшкүрінді. ("Тұш", Секельменнің аудармасында). Кенеттен бір ер адам суға секіріп түсіп, әйелден сұрастырып жатыр. Киім туралы естігеннен кейін, ер адам оған қызымен фонтанға барып, "Эх!" деп айқайлағанын ұсынады. Әйел қызын суға алып келіп, "Эх! " деп сұрағанда, жігіт келіп, қызға киімін береді. Әйел қызын еркекпен фонтанда қалдырады, екі айдан кейін қыз қайта оралады. Ер адам түнде қыздың терезесіне құс тәрізді келеді. Қыздың әпкелері оның бақытына қызғана бастайды және ер адам келесі рет ұшқан кезде терезеге қырғыш қояды. Осылайша, ол жерге ұшып келіп, өзін-өзі жалаңашпен жарақаттап, келген жеріне қайта оралады. Күндер өтіп, қыз күйеуінде бірдеңе бар екенін сезініп, оны іздеуге шешім қабылдайды. Қыз қайнар көзге қайта оралып, күйеуі мен қайын атасын "Эх!" деп шақырады. Күйеу жігіт әкесінен бүркіт киімін киіп, қызды алып, далаға тастап кетуін сұрайды. Ол ұлының бұйрығын орындап, қызды шөл далаға апарып жібереді. Ол өзін ұстап, құмдық арасымен жүріп, ауруларды емдеу туралы сөйлесіп жатқан екі дервишке жетеді: жалаңаш жараларды емдеу үшін тек ұл тудырған емдейтін ананың сүті мен кептірілген қан қажет. Қыз қайнарға барып, күйеу жігіттің жараларын емдейді. Француз жазушысы Фредерик Маклер бұл аңызды француз тіліне "La fiancée de la source" деп аударды. "Крахламадж" ("Krahlamaj") атты грузин ертегісінде патшаның үш қызы бар, оларды тәрбиеші бақылайды. Бір күні ол сапарға шығуға мәжбүр болады және қыздарынан сапардан не сыйлық алғысы келетіндерін сұрайды: үлкені бірегей киім, ортаңғысы күн сәулесінен гөрі жарқырайтын асыл тастар, кішісі крахламаж гүлін сұрайды. Патша сапарға шығып, ақсақалдарға сыйлық табады, бірақ крахламажды таба алмайды, өйткені ол туралы ешкім естімеген сияқты. Содан кейін патша алыс патшалыққа жетеді, онда пайғамбар krahlamaj гүлін біледі және жағдайды түсіндіреді: осы алыс патшалықтың патшасы Құдайға ұлы үшін дұға етті, тіпті ол көктен келген періште болса да, Құдай оған берді; сол уақытта бақта гүл шықты және бірнеше күннен кейін кішкентай сәби қанаттары өсіп, көкке ұшты; патша қайғырады, бірақ басқа періште оның ұлын жерге шақырып, бөлмеге krahlamaj гүлінің жалтыраған заттары мен жапырақтарын қойып, кез-келген шыныдан тазартуға болады деп түсіндіреді. Пайғамбар қыз бірінші патшаға гүлді патша бағында жануарлар қатты күзетіп отырғанын айтады, бірақ ол оларға жаңа ет тастап, олардан аулақ бола алады. Бірінші патша гүлді алып, қыздарына сыйлықтарын беріп, қайта оралады. Екінші патшаның сарайында жұмыс істеген ханшайымдардың тәрбиешісі крахламаж гүлінің құпиясын біледі, сондықтан ол оны құмыраға салып, бөлмеге бірнеше жылтыр заттар мен жапырақтарды орналастырады, ал ханзада Крахламаж аспаннан ұшып келеді. Кейіннен үлкен ханшайым курсантты аңдып, сұлу, періштелік жасты көріп, қызғанышқа бой алдырады және жоспар жасайды: үлкен ханшайым төсекке шыны қояды, ал келесіде Крахламаж пайда болғанда, ол өзін-өзі жарақаттайды және патшалығына қатты жарақаттанып қалады. Сүйіктісінің жоғалғанын сезінген ең кіші ханшайым еркек киім киіп, өзінде болған крахламаж гүлін алып, х�...

Таяу Шығыс

Тамара деп аталатын Таяу Шығыстағы ертегіде Тамара - әдемі қыз, үш кедей қыз бауырдың ең кішісі. Бір күні ол сиқырлы сөйлейтін тауға тап болады, ол оған өзінің ханзада Бахадин екенін айтады, оны өзінің жарты ағаларының бұйрығы бойынша сиқыршы қарғыс тастады, ол таңертең тауға айналып, түнде адам болады. Олар түндерді бірге өткізеді, ол оған алтын монеталар салынған қап қалдырады, содан кейін құс түрінде кетеді. Баһадин мен Тамара үйленіп, қайын апаларына олармен бірге тұруға рұқсат береді. Бір күні олар оның өміріне қауіп төндіретін нәрсе туралы сөйлеседі: сынық шыны. Тамараның әпкесі Лейал оны терезеге қояды. Бахадин бөлмеге павлиан түрінде ұшып келеді және қатты зақымдайды, содан кейін Кармел тауындағы патшалығына қайта оралады. Тамара сүйіктісінің азапты күйін біліп, оған ем іздеп жүреді.

Ирак

Ресей профессоры В. А. Яременко аңыз түрлерін біріктірген ирақтық аңызды жариялады. АТУ 432 және 425D, "Жоғалған күйеу [Жас қонақ үйді / ванна үйін ұстап отырып үйренді]"), және ол Шатт әл Арабта тұратын халық арасында "өте танымал" деп мәлімдеді.

Мысыр

Ғалым Хасан Эль-Шами 1971 жылы мысырлық ертегілерді жинады. Бұл әңгіменің тақырыбы "Жүзімді жүзімді" деп аталады. Патша Меккеге хажға барады. Ол қайтып келгенде үш қызынан қандай сыйлық алғысы келетіндерін сұрайды. Екі ақсақал материалдық игіліктерді талап етеді, ал кішісі тек оның аман-есен қайтып келуін қалайды. Екі әпкелері кіші інісі бірдеңе тілейтін шығар деп күтеді. Бір қарт әйел оған "Жүземдіктегі інжу-маржан" туралы сұрауға кеңес береді, ол шын мәнінде "мусульман джинндерінің патшасының ұлы". Ол түсінде Жүзімдегі інжу-маржан деген ханзадаға көрінеді және оған қызының тапсырмасын беруге: қабырғаға тесік жасап, оған гүл суын бүркіп тастауға айтады. Принц принцессаның бөлмесінде жылан түрінде заттанған, ал оның әпкелері оған тұзақ дайындады.

Алжир

Инженер Жанн Сселс Милли жинаған араб алжирлік ертегісінде "La Fille du Roy et le Rosier" ("Патшаның қызы және розенді бұта") деген атаумен, патшаның жеті қызы бар, олардың ең кішісін ол ең жақсы көреді, оның әпке-шешесінің қызғанышына. Бір күні олардың әкесі Меккеге баруға дайын болып, қандай сыйлық әкелуге болатынын сұрайды. Олар екеуі де сыйлық сұрайды, бірақ кішісі сыйлық туралы күмәндана береді. Оның үлкен әпкелері сиқыршымен кеңес алады, ол оларға әпкелеріне роза бұтасын ұсынуды ұсынады. Ең кіші ханшайым әпкесі айтқандай патшадан қызыл гүлді сұрап, әкесін сыйлық тапқанша қайтып келмеуіне қарғайды. Патша Меккеге барып, алты үлкен қызына сыйлық сатып алады, бірақ нақты роза бұтасын таба алмайды, ал түйесі мүлдем қозғалмайды. Патшаға бір қарт адам үңгірдің кіреберісінде тоқтап, қошқарды құрбандыққа шалып, етін алуға ақ ит келгенше күтуді кеңес береді. Бұл былай болады: патша қара ит пен ақ иттің үңгірден шығып, ет алып кеткенін көреді. Ол үңгірге кіргенде, ханзадаға кездеседі, ол одан өзінің келу мақсатын сұрайды. Патша қызы үшін сыйлық іздегенін түсіндіреді, ал ханзада өзі гүл бұтасы екенін айтады және адамға үйіне оралуға бұйырады, өйткені ол қызының қасына ауа мен дауыл мен жаңбыр арқылы келеді. Патша үйіне оралып, кіші қызына ханзада туралы айтады. Ең кіші ханшайым бөлмесінде қызғалдақ ханзадасын күтеді, онымен түн бойы сөйлеседі, ал ол ұшып кетеді, таңертең оған алтын қалдырады. Уақыт өте келе, оның үлкен әпкелері оның сәттілігіне қызғана бастайды және терезеге инелер қояды. Ал келесі жолы гүлді балапан ұшып келгенде, шұңқырдан жарақат алып, өз патшалығына қашуға мәжбүр болады. Ең кіші ханшайым оны іздеп, арыстан ордасына тоқтап қалады. Ол арыстан мен арыстандай қыздың жас гүлді ханзада туралы әңгімелерін естиді. Арыстандар ұйықтағаннан кейін, ханшайым оларды өлтіріп, жүректері мен бауырын алып, ханзаданы емдейді.

Америка

Жазушы Элси Спайсер Элс Бразилиялық нұсқасын жазды, оның атауы "Лимо Верде тотығы" (португалша: "О Папагайо до Лимо Верде"): әдемі ханшайымға тотық келеді (әрине, жамылған ханзада).

Басқа шығармалардағы атаулар

Жан-Поль Сартрдың "Сөздері" атты автобиографиясында "Көк құс" кітабын автор бала кезінен ұнаған алғашқы кітаптарының бірі ретінде атап өткен. Балетте "Ұйқыдағы сұлу қыз" балетінде Аврораның үйлену тойында көк құс және принцесса Флорин пайда болады.