Кіріспе
The Pledge (немісше: Das Versprechen) - швейцариялық жазушы Фридрих Дюренматтың 1958 жылы жарық көрген криминалды романы. Дюренмат өзінің бұрынғы киносценарийі Es geschah am hellichten Tag ("Бұл күндіз болған") реалистік аяқталмайды деп ойлағаннан кейін. Фильмнің жұлдызы, танымал актер Хайнц Рухманн Дюрренматтың сценарист Ханс Якобимен бірлесіп жұмыс істегенін талап етті, ал оқиғаның соңы әдеттегі детективтік әңгіменің соңымен аяқталды. Алайда Дюрренмат сол әдебиет жанрын сынға алды, сондықтан ол осы сынның көрінісі ретінде "Дас Верспрехенді" жазуға кірісті. Романның кейбір кейінгі басылымдарында жоқ болса да, түпнұсқа басылымның атауы детектив романы үшін реквием (немісше: Requiem auf den Kriminalroman) деген тақырыппен берілген.
The Pledge (German: Das Versprechen) is a crime novella by Swiss author Friedrich Dürrenmatt, published in 1958, after Dürrenmatt thought that his previous movie script, Es geschah am hellichten Tag ("It happened in broad daylight") did not have a realistic ending. The film's star, the popular actor Heinz Rühmann, had insisted that Dürrenmatt collaborate with the screenwriter Hans Jacoby, and the story had an ending in line with that of a typical detective story. Dürrenmatt, however, was a critic of that genre of literature, and thus he set out to write Das Versprechen as an expression of that criticism. Although it has been absent from some subsequent editions of the novella, the title of the original edition included the telling subtitle Requiem for the Detective Novel (German: Requiem auf den Kriminalroman).
Негізгі оқиға
Дюрренмат детективтік көркем әдебиет жазушысы ретінде өзін кадрлық әңгімеге енгізу үшін бірінші тұлғалық баяндауды қолданады. Алайда, негізгі баяндаушы - бұл доктор Х. есімді кейіпкер, зейнеткерлік полиция бастығы, ол Дюрренматтың бірінші тұлға кейіпкеріне детектив әдебиетінің кемшіліктерін түсіндіру рөлін атқарады. Ол өзінің бұрынғы инспекторларының бірі Маттайдың оқиғасын баяндайды. Бір күдікті қылмысты мойындады, бірақ ол 20 сағат бойы қатаң тергеуден өткеннен кейін ғана мойындады. Матьи сериялы кісі өлтіруші жұмыс істеп жатыр деп ойлады, қыздың өлтірілуі айналадағы кантондарда болған басқа да балаларды өлтірумен байланысты. Алайда, ол бұл бағалауда жалғыз болды және полиция істі жапты. Қаза тапқан қыздың ата-анасына кінәлі адамды табамын деп салтанатты түрде уәде бергеннен кейін, Маттай зейнеткерлік өмірге арналған жоспарларын тастап, жеке азамат ретінде істі тергеуді жалғастырды. Психиатр оны іздеген кісі өлтіруші жоқ болуы мүмкін деп ескертті, сондықтан ол өзін-өзі ашуға мәжбүр етуі мүмкін. Алайда Матайдың бұл сөздері оның ынтысын түсірмеді. Ақылды детективтік жұмыстың арқасында және істі ашуға жақын маңайдағандықтан, Маттай ықтимал өлтірушінің егжей-тегжейлі профилін құрастыра алды, тіпті қылмыскердің зұлым іс-әрекеттеріне баратын және қайтып келетін жолды да таба алды. Матьай жол бойындағы жанармай құю станциясын сатып алды, содан кейін өлтірілген қыздардың профиліне сәйкес келетін Аннемари есімді қызы бар үй шаруасын жүргізуші жалдады. Аннемари жол бойында тұрып, өлтірушіге жем болған соң, Маттай зұлымның өзіне келуін күтті. Бір күні қыз Матидің өлтіруші туралы ойлаған пікіріне сай келетін еркекпен кездескенін айтады. Тіпті, ол кісінің мінез-құлқын өлтірілген қыздың өлім алдында көрген жігітімен байланыстыратын мәліметтерді де келтірді. Матье келесі күні өлтірушіні ұстап алуға жоспарлады, күмәнді полицияны оған көңіл бөлуге және Аннемари онымен қайтадан кездесетінін айтқан аймақты қоршауға алуға көндірді. Олар оны күтіп отырды, бірақ ешкім келмеді. Бұл жағдай Маттайға қатты ауыр тиді. Полиция мен барлық басқа сырт адамдар ақырында басқа ешқандай қылмыскердің жоқ екеніне және Маттайдың ізденісінің тек өзінің ақылсыздығымен ғана байланысты екеніне сенімді болды. Анасы мен Анамеридің арасындағы қарым-қатынас олардың өзіне деген шынайы сүйіспеншіліктеріне қарамастан, ол Анамериді тұзаққа түсіру үшін ғана көргенін білгенде бұзылады. Оның күрделі де егжей-тегжейлі детективтік жұмысы қалай осы істі жеңіспен шешуге әкелмеді, бұл туралы ойлана алмай, Маттай ақыры ақылдан адасып, алкоголизмге бой алдырды. Тек бірнеше жылдан кейін ғана, Матайға ешқандай пайдасы тимейтін уақыттан кейін, оның инстинкттері мен детективтік жұмысы шын мәнінде толықтай дұрыс екендігі туралы шындық ашылды. Қатысушы Аннемаримен кездесуге келмеген, себебі ол кездесуге бара жатқанда жол апатынан қаза тапқан.
" Es geschah am hellichten Tag " деген атаумен ауыстырылды .
Бастапқы фильмде Es geschah am hellichten Tag, оқиға тікелей Маттей кейіпкерінің оқиғасы болды, бұл оқиға Дас Верспрехендегідей, доктор Х. арқылы қайта айтылған. Фильмнің соңында Маттай Аннемариге деген қамқорлығын көрсетіп, оны және анасын қауіпсіз жерге жібереді. Қылмыскер келіп, өлтіріледі, осылайша Маттайдың істі жалғастырудағы табандылығын ақтап, әңгіменің соңында Аннемаримен қуанышты кездесуге әкеледі.
Детективтік көркем әдебиеттің сын-пікірлері
Романның соңында Дюрренмат оқырманға Маттайдың оқиғасының Es geschah am hellichten Tag нұсқасының бар екендігін жасырын түрде мойындайды, доктор Х. Маттайдың оқиғасы детективтік көркем әдебиет жанрына өте қолайлы кіру болатынын, егер аяғы өзгертілсе, онда кісі өлтіруші Аннемаримен кездесуге келіп, Маттайдың тұзағына түседі. Алайда, доктор Х. бұл әңгімені баяндау арқылы бірінші тұлғада баяндаушының мұндай ойдан шығарылған ақымақтығын көрсетуді мақсат етеді. Доктор Х-тың детективтер туралы екі негізгі наразылығының біріншісі - қылмыскер әрқашан ұсталады деген ой. Ол мұны салыстырмалы түрде кішігірім қылмыс деп санайды, өйткені тіпті ең нағыз оқырмандар да шын өмірде қылмыс кейде шешілмейді деп біледі. Бірақ, доктор Х. ойлауының үлкен мәселесі, қылмысты шешу әдісі детективтерде суреттеледі. Мұндай әдебиеттерде қылмысты шешу математикалық теңдеуді шешумен салыстырылады. Дұрыс қалыптасқан теңдеуді оның жеткілікті санда өзгермелілерін есептеу мүмкін болса және математик теңдеудің күрделілігін шеше алатын жеткілікті дағдыға ие болса, оны әрқашан шешуге болады. Детективтер әдебиетінде қылмысты шешу жиі осылай суреттеледі. Осылайша, мұндай көркем әдебиеттің нағыз оқырманы тіпті өмірде де детектив қылмысты шеше алмаса, бұл қылмыскер қажетті ілмектерді қалдырмау үшін қылмысты жеткілікті түрде орындағандықтан немесе детектив жеткілікті шамада өзгермелілерді есептемеген теңдеу сияқты немесе детектив сол ілмектерді дұрыс орналастырмағандықтан, жинақтап, талдап, не болғанын анықтауға жеткіліксіз болғандықтан, математик сияқты оған берілген теңдеудің күрделілігін шеше алмайтын дағдысы жоқ. Матайдың әңгімесінің баламалы аяқталуы туралы ойды атап айтқанда, доктор Х. мұндай аяқталумен әңгіменің (және Es geschah am hellichten Tag-те) стандартты детективтік көркем әдебиетке тән математикалық теңдеуді дәл орындайтынын (және орындады) атап өтті. Алайда, доктор Х. баяндағандай, нақты аяқтауды ескере отырып, Матайдың қылмысты шешудегі сәтсіздіктері тек автомобиль апатына байланысты болды - бұл тағдырдың мүлдем кездейсоқ бұрылысы, бұл қылмыскердің қылмысты қаншалықты ақылмен жасағанына немесе Матайдың тергеуші ретінде құзыреттілігінің жоқтығына ешқандай қатысы жоқ. Шын мәнінде, доктор Х. Маттайды тіпті ойдан шығарылған детективтерде де теңдесі жоқ деңгейдегі тергеуші данышпан ретінде сипаттайды. Доктор Х. Матайдың қайғылы оқиғасы детектив романдарында әдеттегі математикалық дәлдіктен айырмашылығы, шынайы полиция детективтерінің нәтижесі кездейсоқ кездейсоқтыққа, кездейсоқтыққа және қылмыскердің немесе тергеушінің бақылауынан тыс оқиғаларға көбірек тәуелді екенін көрсетеді.
Сабақ бөлмесінде қолдану
Дюрренматтың "Сот және оның қылмыскері" романы сияқты бұл роман да мектептерде және көптеген мектептер мен университеттердегі неміс курстарында кеңінен оқылады. Қасиетті сөз көптеген әдебиет зерттеулерінде де қолданылады, өйткені ол символдардың мән-жайын және қолданылуын талдайды.