Кіріспе
Ладахтың ұзақ тарихы бар, ол б.з.д. 9000 жылдан бастап адам қонысының дәлелдерімен бірге мыңдаған жылдар бойы жоғары Азияның қиылысы болды және көптеген мәдениеттер, империялар мен технологиялардың көршілес елдерінде пайда болғанын көрді. Осы дамудың нәтижесінде Ладах көрші елдерден көптеген дәстүрлер мен мәдениеттерді алып келді және олардың бәрін біріктіріп, өзінің бірегей дәстүрі мен мәдениетін қалыптастырды.
Ladakh has a long history with evidence of human settlement from as back as 9000 b. c. It has been a crossroad of high Asia for thousands of years and has seen many cultures, empires and technologies born in its neighbours. As a result of these developments Ladakh has imported many traditions and culture from its neighbours and combining them all gave rise to a unique tradition and culture of its own.
Ерте тарихы
Саяси тарихқа алғашқы көзқарас І ғасырдың ортасында Ладахтың Кушан империясының бір бөлігі болғанын көрсететін Индус өзеніндегі Калартсе (Халаце) көпіріне жақын жерде табылған "Увима Кавтиса" харости жазуында кездеседі. Ладахта тағы да бірнеше қысқа брахми және хароши жазулары табылған. 634 жылы Қытайдың хажи монахы Сюаньцзян Чулдуодан (Кулута, Кулу) Луохулуоға (Лахуль) дейінгі саяхатты сипаттап, содан кейін былай дейді: "Осы жерден солтүстікке қарай баратын жол, бір мыңнан астам, сегіз жүзден немесе тоғыз жүз лиден астам қауіпті жолдармен және таулар мен аңғарлар арқылы Лахуль еліне жетеді. Солтүстікке қарай екі мың лиден астам жол жүріп, қиындықтар мен кедергілерге толы, суық жел мен қарлы жаңбырлар кезінде Марса еліне (Санбохе деп те аталады) жетуге болады". Молуосуо немесе Марса патшалығы Мар юлдың синонимі болып көрінеді, бұл Ладакхтың жалпы атауы. Басқа жерде мәтінде Моло со, Санпохо деп те аталады, Суварнаготра немесе Суварнабхумимен (Алтын жер) шекаралас, әйелдер патшалығымен (Стрираджа) бірдей. Туччидің айтуынша, Жанжунг патшалығы немесе оның оңтүстік аудандары осы атпен 7 ғасырдағы үндістерге белгілі болған. 634/5 жылы Чжанчжунг алғаш рет Тибет билігін мойындады, ал 653 жылы Тибет комиссары (мнан) тағайындалды. 662 жылы тұрақты әкімшілік орнатылды, ал 677 жылы сәтсіз бүлік шықты. 8 ғасырда Ладахты шығыстан қысылып келген Тибет экспансиясы мен Орталық Азиядан өткен кітай ықпалы арасына байлады. 719 жылы халық санағы жүргізіліп, 724 жылы әкімшілік қайта ұйымдастырылды. 737 жылы тибеттіктер қытайлық көмек сұраған Бруза (Гилгит) патшасына шабуыл жасады, бірақ ақырында Тибетке құрмет көрсетуге мәжбүр болды. Кореялық монах Хёчо (704 787) (пиньин: Хуй Чао) теңіз арқылы Үндістанға жетіп, 727 жылы Орталық Азия арқылы Қытайға оралды. Ол Кашмирдің солтүстік-шығысында орналасқан үш патшалықты атап өтті: "Тибет билігінің астында. . Елі тар әрі кішкентай, таулары мен аңғарлары өте қалың. Мұнда монастырлар мен монахтар бар, ал адамдар Үш асыл тасты адал құрметтейді. Ал шығыстағы Тибет патшалығында ешқандай монастырь жоқ, Будданың ілімі белгісіз, бірақ [осы] елдерде халық Худан тұрады, сондықтан олар сенушілер. (Петех, Ладакх патшалығы, с. 10) " деген сөздермен ауыстырылды. Ризви бұл үзінді VIII ғасырдың басында қазіргі Ладакх аймағы Тибет билігінің астында болғанын ғана емес, сонымен қатар бұл халықты Тибет емес адамдар құрағанын растайтынын айтады. 747 жылы Қытай генерал Гао Сяньцзидің Орталық Азия мен Кашмир арасындағы тікелей қатынасты қайта ашуға тырысқан науқаны Тибет билігінен босатты. 751 жылы Талас өзенінде Гао Карлуктар мен арабтардан жеңілгеннен кейін Қытайдың ықпалы тез төмендеп, Тибет ықпалы қайта қалпына келді. Географиялық трактат Худуд әл Алам (982) болриандық (Болор = Болу, Балтистан) Тибетті атап өтеді, онда адамдар негізінен саудагерлер болып, күркелерде өмір сүрген. Дранцце (Танцце) қаласында табылған согдийлік христиан саудагерлеріне байланысты, тас тастарда оюланған несториандық айқыштарды және шамамен сол уақыттағы араб жазулары осы аймақтағы сауданың маңыздылығын дәлелдейді. 842 жылы Тибет монархиясы құлағаннан кейін Тибет билігі тез жойылып кетті.
"under the suzerainty of the Tibetans. . The country is narrow and small, and the mountains and valleys very rugged. There are monasteries and monks, and the people faithfully venerate the Three Jewels. As to the kingdom of Tibet to the East, there are no monasteries at all, and the Buddha's teaching is unknown; but, in [these] countries, the population consists of Hu; therefore, they are believers. (Petech, The Kingdom of Ladakh, p. 10)." Rizvi points out that this passage not only confirms that, in the early 8th century, the region of modern Ladakh was under Tibetan suzerainty, but that the people belonged to non Tibetan stock. In 747, the hold of Tibet was loosened by the campaign of Chinese General Gao Xianzhi, who tried to re open the direct communications between Central Asia and Kashmir. After Gao's defeat by the Qarluqs and Arabs on the Talas river (751), Chinese influence decreased rapidly and Tibetan influence resumed. The geographical treatise Hudud al Alam (982) mentions Bolorian (Bolor = Bolu, Baltistan) Tibet, where people were chiefly merchants and lived in huts. Nestorian crosses carved into boulders, apparently due to Sogdian Christian merchants found in Drangtse (Tangtse), and Arabic inscriptions of about the same time are evidence of the importance of trade in this region. After the collapse of the Tibetan monarchy in 842, Tibetan suzerainty quickly vanished.
Ла-Чен/Гон әулеті:Бірінші әулет
842 жылы Тибет империясы ыдырағаннан кейін ежелгі Тибет патшасының өкілі Ньима Гон алғашқы Ладакх әулетін құрды. Нима Гон патшалығының орталығы қазіргі Ладакхтың шығысында орналасқан. Бұл Ладахтың тибетшілдікке ұшыраған кезең болды, нәтижесінде Ладах аралас халық мекендейтін елге айналды, оның басымдықты нәсілдік түрі тибет болды. Алайда, жаулап алғаннан кейін көп ұзамай Буддизмді орнатуға ниеттенген династия Тибетке емес, Үндістанның солтүстік-батысына, әсіресе Кашмирге қарады. Бұл Буддизмнің бұл аймақтағы екінші таралуы деп аталады (біріншісі Тибет жерінде болды). Ертедегі патша Лде дпал ххор бтсан (870-900 жж.) Ладахта Бон дінін дамытуды ант етті және Жоғарғы Манахрис монастырын қоса алғанда, сегіз ерте монастырды құруға жауапты болды. Сондай-ақ, ол дінді тарату үшін Хбум жазбаларының көптеп шығарылуын да қолдады. Алайда Нима Гон әулетінің алғашқы патшалары туралы аз мәлімет бар. Бесінші патшаның санскрит тіліндегі аты Лхачен Утпала, ол Кулу, Мустанг және Балтистанның кейбір жерлерін жаулап алды. XIII ғасырда исламдық шабуылдар кезінде Үндістан буддалық тұрғыдан ештеңе ұсынбайды, ал Ладакх діни мәселелер бойынша Тибеттен басшылық іздеп, қабылдауға кірісті.
Намгьяль әулеті
Ладахқа Орталық Азияның мұсылман мемлекеттерінің үнемі шабуыл жасауы Ладахтың әлсіреуі мен ішінара түрленуімен аяқталды. Ладах екіге бөлінді, төменгі Ладахты Басго мен Темисгамнан шыққан Такпабум патша, ал жоғарғы Ладахты Лех пен Шейден шыққан Такбумде патша басқарды. Лхачен Бхаган, кейіннен басго патшасы, Лейх патшасын құлатып, Ладакхты қайта біріктірді. Ол Намыгал (жеңімпаз деген мағынаны білдіреді) деген тегін қабылдады және бүгінгі күнге дейін сақталған жаңа әулетке негіз қойды. Таши Намгьял (1555-1575) патша Орталық Азиялық шабуылшылардың көпшілігін сүртіп тастауға үлгерді және Намгьял шыңының басына патшалық бекініс салды. Цэванг Намгьял өз патшалығын уақытша Непалға дейін кеңейтті. Ол Ладдакқа өзінің бұрынғы даңқын қайтаруға тырысты. Ол бірнеше гомпалар мен ғибадатханаларды қайта тұрғызып, олардың ішіндегі ең танымал - Хемис. Ол патшалық штаб-пәтерді Шей сарайынан Лех сарайына көшіріп, патшалықты Занскар мен Спитиге дейін кеңейтті, бірақ Кашмир мен Балтистанды басып алған моғолдар жеңілді. Оның ұлы Делдан Намгьял (1642 - 1694) Моғол императоры Аурангезебті Лехте мешіт салып қанағаттандыруға мәжбүр болды.
Үндістанның Джамму және Кашмир штаты
1947 жылы бөлініс кезінде Ладах Шринагардан басқарылатын Үндістанның Джамму және Кашмир штатының бір бөлігіне айналды. 1948 жылы пакистандық рейдшілер Ладахқа басып кірді және Каргил мен Занскарды басып алды, Лехтен 30 км қашықтықта.
Үндістанның Ладакх одақтық аумағы
2019 жылдың тамызында Үндістан парламенті Ладахты 2019 жылдың 31 қазанында जम्मू-Кешмірдің қалған бөлігінен бөлек, одақ аумағы ретінде қайта құру туралы ережелерді қамтитын қайта ұйымдастыру актісін қабылдады. Заңның шарттары бойынша, одақ аумағын Үндістанның орталық үкіметі атынан әрекет ететін лейтенант-губернатор басқаратын және сайланған заң шығарушы жиналысы немесе бас министрі болмақ. Жаңа одақ аумағының әр ауданы бұрынғыдай автономиялы округтік кеңес сайлайды.
Тарихнама
Ладах тарихының негізгі жазба көзі - 17 ғасырдағы Ладах хроникасы. Ладах хроникасы - Ладахтың 19 ғасырдан бұрынғы екі әдеби дереккөзінің бірі, екіншісі - 1663 жылы жазылған Таг цах раш паның өмірбаяны. Хрониканың жеті түпнұсқа қолжазбасының ғана бар екені белгілі, олардың екеуі ғана қазіргі күнге дейін сақталған.